3.31 Aranyakanda - Ekatrimsha Sargah

ॐ

3.31 અરણ્યકાણ્ડ - એકત્રિંશ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અરણ્યકાણ્ડમ્ ।

અથ એકત્રિંશસ્સર્ગઃ ।

ત્વરમાણસ્તતો ગત્વા જનસ્થાનાદકમ્પનઃ ।

પ્રવિશ્ય લઙ્કાં વેગેન રાવણં વાક્યમબ્રવીત્ ॥ 1 ॥

જનસ્થાનસ્થિતા રાજન્રાક્ષસા બહવો હતાઃ ।

ખરશ્ચ નિહતસ્સઙ્ખ્યે કથઞ્ચિદહમાગતઃ ॥ 2 ॥

એવમુક્તો દશગ્રીવઃ ક્રુદ્ધ સ્સંરક્તલોચનઃ ।

અકમ્પનમુવાચેદં નિર્દહન્નિવ ચક્ષુષા ॥ 3 ॥

કેન રમ્યં જનસ્થાનં હતં મમ પરાસુના ।

કો હિ સર્વેષુ લોકેષુ ગતિં ચાધિગમિષ્યતિ ॥ 4 ॥

ન હિ મે વિપ્રિયં કૃત્વા શક્યં મઘવતા સુખમ્ ।

પ્રાપ્તું વૈશ્રવણેનાપિ ન યમેન ન વિષ્ણુના ॥ 5 ॥

કાલસ્ય ચાપ્યહં કાલો દહેયમપિ પાવકમ્ ।

મૃત્યું મરણધર્મેણ સંયોજયિતુમુત્સહે ॥ 6 ॥

દહેયમપિ સઙ્કૃદ્ધસ્તેજસાઽદિત્યપાવકૌ ।

વાતસ્ય તરસા વેગં નિહન્તુમહમુત્સહે ॥ 7 ॥

તથા ક્રુદ્ધં દશગ્રીવં કૃતાઞ્જલિરકમ્પનઃ ।

ભયાત્સન્દિગ્ધયા વાચા રાવણં યાચતેઽભયમ્ ॥ 8 ॥

દશગ્રીવોઽભયં તસ્મૈ પ્રદદૌ રક્ષસાં વરઃ ।

સ વિસ્રબ્ધોઽબ્રવીદ્વાક્યમસન્દિગ્ધમકમ્પનઃ ॥ 9 ॥

પુત્રો દશરથસ્યાસ્તિ સિંહસંહનનો યુવા ।

રામો નામ વૃષસ્કન્ધો વૃત્તાયતમહાભુજઃ ॥ 10 ॥

વીરઃ પૃથુયશાશ્શ્રીમાનતુલ્યબલવિક્રમઃ ।

હતં તેન જનસ્થાનં ખરશ્ચ સહ દૂષણઃ ॥ 11 ॥

અકમ્પનવચ શ્રુત્વા રાવણો રાક્ષસાધિપઃ ।

નાગેન્દ્ર ઇવ નિશ્વસ્ય વચનં ચેદમબ્રવીત્ ॥ 12 ॥

સ સુરેન્દ્રેણ સંયુક્તો રામસ્સર્વામરૈસ્સહ ।

ઉપયાતો જનસ્થાનં બ્રૂહિ કચ્ચિદકમ્પન ॥ 13 ॥

રાવણસ્ય પુનર્વાક્યં નિશમ્ય તદકમ્પનઃ ।

આચચક્ષે બલં તસ્ય વિક્રમં ચ મહાત્મનઃ ॥ 14 ॥

રામો નામ મહાતેજા શ્રેષ્ઠસ્સર્વધનુષ્મતામ્ ।

દિવ્યાસ્ત્રગુણસમ્પન્નઃ પુરન્દરસમો યુધિ ॥ 15 ॥

તસ્યાનુરૂપો બલવાન્રક્તાક્ષો દન્દુભિસ્વનઃ ।

કનીયાન્લક્ષ્મણો નામ ભ્રાતા શશિનિભાનનઃ ॥ 16 ॥

સ તેન સહ સંયુક્તઃ પાવકેનાનિલો યથા ।

શ્રીમાન્રાજવરસ્તેન જનસ્થાનં નિપાતિતમ્ ॥ 17 ॥

નૈવ દેવા મહાત્માનો નાત્ર કાર્યા વિચારણા ।

શરા રામેણ તૂત્સૃષ્ટા રુક્મપુઙ્ખાઃ પતત્રિણઃ ॥ 18 ॥

સર્પાઃ પઞ્ચાનના ભૂત્વા ભક્ષયન્તિ સ્મ રાક્ષસાન્ ।

યેન યેન ચ ગચ્છન્તિ રાક્ષસા ભયકર્શિતાઃ ॥ 19 ॥

તેન તેન સ્મ પશ્યન્તિ રામમેવાગ્રતઃ સ્થિતમ્ ।

ઇત્થં વિનાશિતં તેન જનસ્થાનં તવાનઘ ॥ 20 ॥

અકમ્પનવચશ્રુત્વા રાવણો વાક્યમબ્રવીત્ ।

જનસ્થાનં ગમિષ્યામિ હન્તું રામં સલક્ષ્મણમ્ ॥ 21 ॥

અથૈવમુક્તે વચને પ્રોવાચેદમકમ્પનઃ ।

શૃણુ રાજન્યથાવૃત્તં રામસ્ય બલપૌરુષમ્ ॥ 22 ॥

અસાધ્યઃ કુપિતો રામો વિક્રમેણ મહાયશાઃ ।

આપગાયાસ્સુપૂર્ણાયા વેગં પરિહરેચ્છરૈઃ ॥ 23 ॥

સતારગ્રહનક્ષત્રં નભશ્ચાપ્યવસાદયેત્ ।

અસૌ રામસ્તુ સીદન્તીં શ્રીમાનભ્યુદ્ધરેન્મહીમ્ ॥ 24 ॥

ભિત્ત્વા વેલાં સમુદ્રસ્ય લોકાનાપ્લાવયેદ્વિભુઃ ।

વેગં વાપિ સમુદ્રસ્ય વાયું વા વિધમેચ્છરૈઃ ॥ 25 ॥

સંહૃત્ય વા પુનર્લોકાન્વિક્રમેણ મહાયશાઃ ।

શક્તસ્સપુરુષવ્યાઘ્રઃ સ્રષ્ટું પુનરપિ પ્રજાઃ ॥ 26 ॥

ન હિ રામો દશગ્રીવ શક્યો જેતું ત્વયા યુધિ ।

રક્ષસાં વાપિ લોકેન સ્વર્ગઃ પાપજનૈરિવ ॥ 27 ॥

ન તં વધ્યમહં મન્યે સર્વૈર્દેવાસુરૈરપિ ।

અયં તસ્ય વધોપાયસ્તન્મમૈકમનાશ્શૃણુ ॥ 28 ॥

ભાર્યા તસ્યોત્તમા લોકે સીતા નામ સુમધ્યમા ।

શ્યામા સમવિભક્તાઙ્ગી સ્ત્રીરત્નં રત્નભૂષિતા ॥ 29 ॥

નૈવ દેવી ન ગન્ધર્વી નાપ્સરા નાપિ દાનવી ।

તુલ્યા સીમન્તિની તસ્યા માનુષીષુ કુતો ભવેત્ ॥ 30 ॥

તસ્યાપહર ભાર્યાન્ત્વં પ્રમથ્ય તુ મહાવને ।

સીતયા રહિતઃ કામી રામો હાસ્યતિ જીવિતમ્ ॥ 31 ॥

અરોચયત તદ્વાક્યં રાવણો રાક્ષસાધિપઃ ।

ચિન્તયિત્વા મહાબાહુરકમ્પનમુવાચ હ ॥ 32 ॥

બાઢં કાલ્યં ગમિષ્યામિ હ્યેકસ્સારથિના સહ ।

આનયિષ્યામિ વૈદેહીમિમાં હૃષ્ટો મહાપુરીમ્ ॥ 33 ॥

અથૈવમુક્ત્વા પ્રયયૌ ખરયુક્તેન રાવણઃ ।

રથેનાદિત્યવર્ણેન દિશસ્સર્વાઃ પ્રકાશયન્ ॥ 34 ॥

સ રથો રાક્ષસેન્દ્રસ્ય નક્ષત્રપથગો મહાન્ ।

સઞ્ચાર્યમાણશ્શુશુભે જલદે ચન્દ્રમા ઇવ ॥ 35 ॥

સ મારીચાશ્રમં પ્રાપ્ય તાટકેયમુપાગમત્ ।

મારીચેનાર્ચિતો રાજા ભક્ષ્યભોજ્યૈરમાનુષૈઃ ॥ 36 ॥

તં સ્વયં પૂજયિત્વા તુ આસનેનોદકેન ચ ।

અર્થોપહિતયા વાચા મારીચો વાક્યમબ્રવીત્ ॥ 37 ॥

કચ્ચિત્સુકુશલં રાજન્લોકાનાં રાક્ષસેશ્વર ।

આશઙ્કે નાથ જાને ત્વં યતસ્તૂર્ણમિહાગતઃ ॥ 38 ॥

એવમુક્તો મહાતેજા મારીચેન સ રાવણઃ ।

તતઃ પશ્ચાદિદં વાક્યમબ્રવીદ્વાક્યકોવિદઃ ॥ 39 ॥

આરક્ષો મે હતસ્તાત રામેણાક્લિષ્ટકર્મણા ।

જનસ્થાનમવધ્ય તત્સર્વં યુધિ નિપાતિતમ્ ॥ 40 ॥

તસ્ય મે કુરુ સાચિવ્યં તસ્ય ભાર્યાપહારણે ।

રાક્ષસેન્દ્રવચશ્શ્રુત્વા મારીચો વાક્યમબ્રવીત્ ॥ 41 ॥

આખ્યાતા કેન સીતા સા મિત્રરૂપેણ શત્રુણા ।

ત્વયા રાક્ષસશાર્દૂલ કો ન નન્દતિ નન્દિતઃ ॥ 42 ॥

સીતામિહાનયસ્વેતિ કો બ્રવીતિ બ્રવીહિ મે ।

રક્ષોલોકસ્ય સર્વસ્ય કશ્શૃઙ્ગં છેત્તુમિચ્છતિ ॥ 43 ॥

પ્રોત્સાહયતિ કશ્ચ ત્વાં સ ચ શત્રુરસંશયઃ ।

અશીવિષમુખાદ્દંષ્ટ્રામુદ્ધર્તું ચેચ્છતિ ત્વયા ॥ 44 ॥

કર્મણા કેન કેનાસિ કાપથં પ્રતિપાદિતઃ ।

સુખસુપ્તસ્ય તે રાજન્ પ્રહૃતં કેન મૂર્ધનિ ॥ 45 ॥

વિશુદ્ધવંશાભિજનાગ્રહસ્ત સ્તેજોમદસ્સંસ્થિતદોર્વિષાણઃ ।

ઉદીક્ષિતું રાવણ નેહ યુક્તઃ સ સંયુગે રાઘવગન્ધહસ્તી ॥ 46 ॥

અસૌ રણાન્તઃ સ્થિતિસન્ધિવાલો વિદગ્ધરક્ષોમૃગહા નૃસિંહઃ ।

સુપ્તસ્ત્વયા બોધયિતું ન યુક્તઃ શરાઙ્ગપૂર્ણો નિશિતાસિદંષ્ટ્રઃ ॥ 47 ॥

ચાપાપહારે ભુજવેગપઙ્કે શરોર્મિમાલે સુમહાહવૌઘે ।

ન રામપાતાલમુખેઽતિઘોરે પ્રસ્કન્દિતું રાક્ષસરાજ યુક્તમ્ ॥ 48 ॥

પ્રસીદ લઙ્કેશ્વર રાક્ષસેન્દ્ર લઙ્કાં પ્રસન્નો ભવ સાધુ ગચ્છ ।

ત્વં સ્વેષુ દારેષુ રમસ્વ નિત્યં રામસ્સભાર્યો રમતાં વનેષુ ॥ 49 ॥

એવમુક્તો દશગ્રીવો મારીચેન સ રાવણઃ ।

ન્યવર્તત પુરીં લઙ્કાં વિવેશ ચ ગૃહોત્તમમ્ ॥ 50 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અરણ્યકાણ્ડે એકત્રિંશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |

atha ekatriṃśassargaḥ |

tvaramāṇastato gatvā janasthānādakampanaḥ |

praviśya laṅkāṃ vegena rāvaṇaṃ vākyamabravīt || 1 ||

janasthānasthitā rājanrākṣasā bahavo hatāḥ |

kharaśca nihatassaṅkhye kathañcidahamāgataḥ || 2 ||

evamukto daśagrīvaḥ kruddha ssaṃraktalocanaḥ |

akampanamuvācedaṃ nirdahanniva cakṣuṣā || 3 ||

kena ramyaṃ janasthānaṃ hataṃ mama parāsunā |

ko hi sarveṣu lokeṣu gatiṃ cādhigamiṣyati || 4 ||

na hi me vipriyaṃ kṛtvā śakyaṃ maghavatā sukham |

prāptuṃ vaiśravaṇenāpi na yamena na viṣṇunā || 5 ||

kālasya cāpyahaṃ kālo daheyamapi pāvakam |

mṛtyuṃ maraṇadharmeṇa saṃyojayitumutsahe || 6 ||

daheyamapi saṅkṛddhastejasā'dityapāvakau |

vātasya tarasā vegaṃ nihantumahamutsahe || 7 ||

tathā kruddhaṃ daśagrīvaṃ kṛtāñjalirakampanaḥ |

bhayātsandigdhayā vācā rāvaṇaṃ yācate'bhayam || 8 ||

daśagrīvo'bhayaṃ tasmai pradadau rakṣasāṃ varaḥ |

sa visrabdho'bravīdvākyamasandigdhamakampanaḥ || 9 ||

putro daśarathasyāsti siṃhasaṃhanano yuvā |

rāmo nāma vṛṣaskandho vṛttāyatamahābhujaḥ || 10 ||

vīraḥ pṛthuyaśāśśrīmānatulyabalavikramaḥ |

hataṃ tena janasthānaṃ kharaśca saha dūṣaṇaḥ || 11 ||

akampanavaca śrutvā rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |

nāgendra iva niśvasya vacanaṃ cedamabravīt || 12 ||

sa surendreṇa saṃyukto rāmassarvāmaraissaha |

upayāto janasthānaṃ brūhi kaccidakampana || 13 ||

rāvaṇasya punarvākyaṃ niśamya tadakampanaḥ |

ācacakṣe balaṃ tasya vikramaṃ ca mahātmanaḥ || 14 ||

rāmo nāma mahātejā śreṣṭhassarvadhanuṣmatām |

divyāstraguṇasampannaḥ purandarasamo yudhi || 15 ||

tasyānurūpo balavānraktākṣo dandubhisvanaḥ |

kanīyānlakṣmaṇo nāma bhrātā śaśinibhānanaḥ || 16 ||

sa tena saha saṃyuktaḥ pāvakenānilo yathā |

śrīmānrājavarastena janasthānaṃ nipātitam || 17 ||

naiva devā mahātmāno nātra kāryā vicāraṇā |

śarā rāmeṇa tūtsṛṣṭā rukmapuṅkhāḥ patatriṇaḥ || 18 ||

sarpāḥ pañcānanā bhūtvā bhakṣayanti sma rākṣasān |

yena yena ca gacchanti rākṣasā bhayakarśitāḥ || 19 ||

tena tena sma paśyanti rāmamevāgrataḥ sthitam |

itthaṃ vināśitaṃ tena janasthānaṃ tavānagha || 20 ||

akampanavacaśrutvā rāvaṇo vākyamabravīt |

janasthānaṃ gamiṣyāmi hantuṃ rāmaṃ salakṣmaṇam || 21 ||

athaivamukte vacane provācedamakampanaḥ |

śṛṇu rājanyathāvṛttaṃ rāmasya balapauruṣam || 22 ||

asādhyaḥ kupito rāmo vikrameṇa mahāyaśāḥ |

āpagāyāssupūrṇāyā vegaṃ parihareccharaiḥ || 23 ||

satāragrahanakṣatraṃ nabhaścāpyavasādayet |

asau rāmastu sīdantīṃ śrīmānabhyuddharenmahīm || 24 ||

bhittvā velāṃ samudrasya lokānāplāvayedvibhuḥ |

vegaṃ vāpi samudrasya vāyuṃ vā vidhameccharaiḥ || 25 ||

saṃhṛtya vā punarlokānvikrameṇa mahāyaśāḥ |

śaktassapuruṣavyāghraḥ sraṣṭuṃ punarapi prajāḥ || 26 ||

na hi rāmo daśagrīva śakyo jetuṃ tvayā yudhi |

rakṣasāṃ vāpi lokena svargaḥ pāpajanairiva || 27 ||

na taṃ vadhyamahaṃ manye sarvairdevāsurairapi |

ayaṃ tasya vadhopāyastanmamaikamanāśśṛṇu || 28 ||

bhāryā tasyottamā loke sītā nāma sumadhyamā |

śyāmā samavibhaktāṅgī strīratnaṃ ratnabhūṣitā || 29 ||

naiva devī na gandharvī nāpsarā nāpi dānavī |

tulyā sīmantinī tasyā mānuṣīṣu kuto bhavet || 30 ||

tasyāpahara bhāryāntvaṃ pramathya tu mahāvane |

sītayā rahitaḥ kāmī rāmo hāsyati jīvitam || 31 ||

arocayata tadvākyaṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |

cintayitvā mahābāhurakampanamuvāca ha || 32 ||

bāḍhaṃ kālyaṃ gamiṣyāmi hyekassārathinā saha |

ānayiṣyāmi vaidehīmimāṃ hṛṣṭo mahāpurīm || 33 ||

athaivamuktvā prayayau kharayuktena rāvaṇaḥ |

rathenādityavarṇena diśassarvāḥ prakāśayan || 34 ||

sa ratho rākṣasendrasya nakṣatrapathago mahān |

sañcāryamāṇaśśuśubhe jalade candramā iva || 35 ||

sa mārīcāśramaṃ prāpya tāṭakeyamupāgamat |

mārīcenārcito rājā bhakṣyabhojyairamānuṣaiḥ || 36 ||

taṃ svayaṃ pūjayitvā tu āsanenodakena ca |

arthopahitayā vācā mārīco vākyamabravīt || 37 ||

kaccitsukuśalaṃ rājanlokānāṃ rākṣaseśvara |

āśaṅke nātha jāne tvaṃ yatastūrṇamihāgataḥ || 38 ||

evamukto mahātejā mārīcena sa rāvaṇaḥ |

tataḥ paścādidaṃ vākyamabravīdvākyakovidaḥ || 39 ||

ārakṣo me hatastāta rāmeṇākliṣṭakarmaṇā |

janasthānamavadhya tatsarvaṃ yudhi nipātitam || 40 ||

tasya me kuru sācivyaṃ tasya bhāryāpahāraṇe |

rākṣasendravacaśśrutvā mārīco vākyamabravīt || 41 ||

ākhyātā kena sītā sā mitrarūpeṇa śatruṇā |

tvayā rākṣasaśārdūla ko na nandati nanditaḥ || 42 ||

sītāmihānayasveti ko bravīti bravīhi me |

rakṣolokasya sarvasya kaśśṛṅgaṃ chettumicchati || 43 ||

protsāhayati kaśca tvāṃ sa ca śatrurasaṃśayaḥ |

aśīviṣamukhāddaṃṣṭrāmuddhartuṃ cecchati tvayā || 44 ||

karmaṇā kena kenāsi kāpathaṃ pratipāditaḥ |

sukhasuptasya te rājan prahṛtaṃ kena mūrdhani || 45 ||

viśuddhavaṃśābhijanāgrahasta stejomadassaṃsthitadorviṣāṇaḥ |

udīkṣituṃ rāvaṇa neha yuktaḥ sa saṃyuge rāghavagandhahastī || 46 ||

asau raṇāntaḥ sthitisandhivālo vidagdharakṣomṛgahā nṛsiṃhaḥ |

suptastvayā bodhayituṃ na yuktaḥ śarāṅgapūrṇo niśitāsidaṃṣṭraḥ || 47 ||

cāpāpahāre bhujavegapaṅke śarormimāle sumahāhavaughe |

na rāmapātālamukhe'tighore praskandituṃ rākṣasarāja yuktam || 48 ||

prasīda laṅkeśvara rākṣasendra laṅkāṃ prasanno bhava sādhu gaccha |

tvaṃ sveṣu dāreṣu ramasva nityaṃ rāmassabhāryo ramatāṃ vaneṣu || 49 ||

evamukto daśagrīvo mārīcena sa rāvaṇaḥ |

nyavartata purīṃ laṅkāṃ viveśa ca gṛhottamam || 50 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ekatriṃśassargaḥ ||