2.91 Ayodhyakanda - Ekanavatitama Sargah

ॐ

2.91 અયોધ્યાકાણ્ડ - એકનવતિતમ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।

અથ એકનવતિતમસ્સર્ગઃ ।

કૃતબુદ્ધિં નિવાસાય તત્રૈવ સ મુનિસ્તદા ।

ભરતં કૈકયીપુત્રમાતિથ્યેનન્યમન્ત્રયત્ ॥ 1 ॥

અબ્રવીદ્ભરતસ્ત્વેનં નન્વિદં ભવતા કૃતમ્ ।

પાદ્યમર્ઘ્યં તથાઽતિથ્યં વને યદુપપદ્યતે ॥ 2 ॥

અથોવાચ ભરદ્વાજો ભરતં પ્રહસન્નિવ ।

જાને ત્વાં પ્રીતિસંયુક્તં તુષ્યેસ્ત્વં યેન કેનચિત્ ॥ 3 ॥

સેનાયાસ્તુ તવૈતસ્યાઃ કર્તુમિચ્છામિ ભોજનમ્ ।

મમ પ્રીતિર્યથારૂપા તથાર્હો મનુજર્ષભ ॥ 4 ॥

કિમર્થં ચાપિ નિક્ષિપ્ય દૂરે બલમિહાગતઃ ।

કસ્માન્નેહોપયાતોઽસિ સબલઃ પુરુષર્ષભઃ ॥ 5 ॥

ભરતઃ પ્રત્યુવાચેદં પ્રાઞ્જલિસ્તં તપોધનમ્ ।

સસૈન્યો નોપયાતોઽસ્મિ ભગવન્ભગવદ્ભયાત્ ॥ 6 ॥

રાજ્ઞા ચ ભગવન્નિત્યં રાજપુત્રેણ વા સદા ।

યત્નતઃ પરિહર્તવ્યા વિષયેષુ તપસ્વિનઃ ॥ 7 ॥

વાજિમુખ્યા મનુષ્યાશ્ચ મત્તાશ્ચ વરવારણાઃ ।

પ્રચ્છાદ્ય ભગવન્ભૂમિં મહતીમનુયાન્તિ મામ્ ॥ 8 ॥

તે વૃક્ષાનુદકં ભૂમિમાશ્રમેષૂટજાં સ્તથા ।

ન હિંસ્યુરિતિ તેનાઽહમેક એવ સમાગતઃ ॥ 9 ॥

આનીયતામિતસ્સેનેત્યાજ્ઞપ્તઃ પરમર્ષિણા ।

તતસ્તુ ચક્રે ભરતસ્સેનાયાસ્સમુપાગમમ્ ॥ 10 ॥

અગ્નિશાલાં પ્રવિશ્યાથ પીત્વાઽપઃ પરિમૃજ્ય ચ ।

આતિથ્યસ્ય ક્રિયાહેતોર્વિશ્વકર્માણમાહ્વયત્ ॥ 11 ॥

આહ્વયે વિશ્વકર્માણમહં ત્વષ્ટારમેવ ચ ।

આતિથ્યં કર્તુમિચ્છામિ તત્ર મે સંવિધીયતામ્ ॥ 12 ॥

આહ્વયે લોકપાલાંસ્ત્રીન્ દેવાન્ શક્રમુખાંસ્તથા ।

આતિથ્યં કર્તુમિચ્છામિ તત્ર મે સંવિધીયતામ્ ॥ 13 ॥

પ્રાક્સ્રોતસશ્ચ યા નદ્યઃ પ્રત્યક્સ્રોતસ એવ ચ ।

પૃથિવ્યામન્તરિક્ષે ચ સમાયાન્ત્વદ્ય સર્વશઃ ॥ 14 ॥

અન્યા સ્રવન્તુ મૈરેયં સુરામન્યાસ્સુવિષ્ઠિતામ્ ।

અપરા શ્ચોદકં શીતમિક્ષુકાણ્ડરસોપમમ્ ॥ 15 ॥

આહ્વયે દેવગન્ધર્વાન્વિશ્વાવસુહહાહુહૂન્ ।

તથૈવાપ્સરસો દેવીર્ગન્ધર્વીશ્ચાપિ સર્વશઃ ॥ 16 ॥

ઘૃતાચીમથ વિશ્વાચીં મિશ્રકેશીમલમ્બુસામ્ ।

નાગદન્તાં ચ હેમાં ચ હિમામદ્રિકૃતસ્થલામ્ ॥ 17 ॥

શક્રં યાશ્ચોપતિષ્ઠન્તિ બ્રહ્માણં યાશ્ચ યોષિતઃ ।

સર્વાસ્તુમ્બુરુણા સાર્ધમાહ્વયે સપરિચ્છદાઃ ॥ 18 ॥

વનં કુરુષુ યદ્દિવ્યં વાસોભૂષણપત્રવત્ ।

દિવ્યનારીફલં શશ્વત્તત્કૌબેરમિહૈતુ ચ ॥ 19 ॥

ઇહ મે ભગવાન્ સોમો વિધત્તામન્નમુત્તમમ્ ।

ભક્ષ્યમ્ભોજ્યં ચ ચોષ્યં ચ લેહ્યં ચ વિવિધં બહુ ॥ 20 ॥

વિચિત્રાણિ ચ માલ્યાનિ પાદપપ્રચ્યુતાનિ ચ ।

સુરાદીનિ ચ પેયાનિ માંસાનિ વિવિધાનિ ચ ॥ 21 ॥

એવં સમાધિના યુક્તસ્તેજસાઽપ્રતિમેન ચ ।

શીક્ષાસ્વરસમાયુક્તં તપસા ચાબ્રવીન્મુનિઃ ॥ 22 ॥

મનસા ધ્યાયતસ્તસ્ય પ્રાઙ્મુખસ્ય કૃતાઞ્જલેઃ ।

આજગ્મુસ્તાનિ સર્વાણિ દૈવતાનિ પૃથક્પૃથક્ ॥ 23 ॥

મલયં દર્દુરં ચૈવ તતસ્સ્વેદનુદોઽનિલઃ ।

ઉપસ્પૃશ્ય વવૌ યુક્ત્યા સુપ્રિયાત્મા સુખશ્શિવઃ ॥ 24 ॥

તતોઽભ્યવર્ષન્ત ઘના દિવ્યાઃ કુસુમવૃષ્ટયઃ ।

દિવ્યદુન્દુભિઘોષશ્ચ દિક્ષુ સર્વાસુ શુશ્રુવે ॥ 25 ॥

પ્રવવુશ્ચોત્તમા વાતા નનૃતુશ્ચાપ્સરોગણાઃ ।

જગુશ્ચ દેવગન્ધર્વા વીણાઃ પ્રમુમુચુસ્સ્વરાન્ ॥ 26 ॥

સ શબ્દો દ્યાં ચ ભૂમિં ચ પ્રાણિનાં શ્રવણાનિ ચ ।

વિવેશોચ્ચરિતશ્શ્લક્ષ્ણસ્સમો લયસમન્વિતઃ ॥ 27 ॥

તસ્મિન્નુપરતે શબ્દે દિવ્યે શ્રોત્ર સુખે નૃણામ્ ।

દદર્શ ભારતં સૈન્યં વિધાનં વિશ્વકર્મણઃ ॥ 28 ॥

બભૂવ હિ સમા ભૂમિસ્સમન્તાત્પઞ્ચયોજના ।

શાદ્વલૈર્ભહુભિશ્ચન્ના નીલવૈઢૂર્યસન્નિભૈઃ ॥ 29 ॥

તસ્મિન્બિલ્વાઃ કપિત્થાશ્ચ પનસા બીજપૂરકાઃ ।

આમલક્યો બભૂવુશ્ચ ચૂતાશ્ચ ફલભૂષણાઃ ॥ 30 ॥

ઉત્તરેભ્યઃ કુરુભ્યશ્ચ વનં દિવ્યોપભોગવત્ ।

આજગામ નદી દિવ્યા તીરજૈર્ભહુભિર્વૃતા ॥ 31 ॥

ચતુશ્શાલાનિ શુભ્રાણિ શાલાશ્ચ ગજવાજિનામ્ ।

હર્મ્યપ્રાસાદસમ્બાધાસ્તોરણાનિ શુભાનિ ચ ॥ 32 ॥

સિતમેઘનિભં ચાપિ રાજવેશ્મ સુતોરણમ્ ।

દિવ્યમાલ્યકૃતાકારં દિવ્યગન્ધસમુક્ષિતમ્ ॥ 33 ॥

ચતુરશ્રમસમ્બાધં શયનાસનયાનવત્ ।

દિવ્યૈસ્સર્વરસૈર્યુક્તં દિવ્યભોજનવસ્ત્રવત્ ॥ 34 ॥

ઉપકલ્પિતસર્વાન્નં ધૌતનિર્મલભાજનમ્ ।

ક્લુપ્તસર્વાસનં શ્રીમત્સ્વાસ્તીર્ણશયનોત્તમમ્ ॥ 35 ॥

પ્રવિવેશ મહાબાહુરનુજ્ઞાતો મહર્ષિણા ।

વેશ્મ તદ્રત્નસમ્પૂર્ણં ભરતઃ કૈકયીસુતઃ ॥ 36 ॥

અનુજગ્મુશ્ચ તં સર્વે મન્ત્રિણસ્સપુરોહિતાઃ ।

બભૂવુશ્ચ મુદા યુક્તા દૃષ્ટ્વા તં વેશ્મસંવિધિમ્ ॥ 37 ॥

તત્ર રાજાસનં દિવ્યં વ્યજનં છત્રમેવ ચ ।

ભરતો મન્ત્રિભિસ્સાર્ધમભ્યવર્તત રાજવત્ ॥ 38 ॥

આસનં પૂજયામાસ રામાયાભિપ્રણમ્ય ચ ।

વાલવ્યજનમાદાય ન્યષીદત્સચિવાસને ॥ 39 ॥

આનુપૂર્વ્યાન્નિષેદુશ્ચ સર્વે મન્ત્રિપુરોહિતાઃ ।

તતસ્સેનાપતિઃ પશ્ચાત્પ્રશાસ્તાચ નિષેદતુઃ ॥ 40 ॥

તત સ્તત્ર મુહૂર્તેન નદ્યઃ પાયસકર્દમાઃ ।

ઉપાતિષ્ઠન્ત ભરતં ભરદ્વાજસ્ય શાસનાત્ ॥ 41 ॥

તાસામુભયતઃ કૂલં પાણ્ડુમૃત્તિકલેપનાઃ ।

રમ્યાશ્ચાવસધા દિવ્યા બ્રહ્મણસ્તુ પ્રસાદજાઃ ॥ 42 ॥

તેનૈવ ચ મૂહૂર્તેન દિવ્યાઽભરણભૂષિતાઃ ।

આગુર્વિંશતિસાહસ્રાઃ બ્રહ્મણા પ્રહિતાઃ સ્ત્રિયઃ ॥ 43 ॥

સુવર્ણમણિમુક્તેન પ્રવાલેન ચ શોભિતાઃ ।

આગુર્વિંશતિસાહાસ્રાઃ કુબેરપ્રહિતાઃ સ્ત્રિયઃ ॥ 44 ॥

યાભિર્ગૃહીતઃ પુરુષસ્સોન્માદ ઇવ લક્ષ્યતે ।

આગુર્વિંશતિસાહસ્રા નન્દનાદપ્સરોગણાઃ ॥ 45 ॥

નારદસ્તુમ્ભુરુર્ગોપઃ પ્રવરાસ્સૂર્યવર્ચસઃ ।

એતે ગન્ધર્વરાજાનો ભરતસ્યાગ્રતો જગુઃ ॥ 46 ॥

અલમ્બુસા મિશ્રકેશી પુણ્ડરીકાઽથ વામના ।

ઉપાનૃત્યંસ્તુ ભરતં ભરદ્વાજસ્ય શાસનાત્ ॥ 47 ॥

યાનિ માલ્યાનિ દેવેષુ યાનિ ચૈત્રરથે વને ।

પ્રયાગે તાન્યદૃશ્યન્ત ભરદ્વાજસ્ય શાસનાત્ ॥ 48 ॥

બિલ્વા માર્દઙ્ગિકા આસન્ શમ્યાગ્રાહા વિભીતકાઃ ।

અશ્વત્થા નર્તકાશ્ચાસન્ભરદ્વાજસ્ય શાસનાત્ ॥ 49 ॥

તતસ્સરલતાલાશ્ચ તિલકા નક્તમાલકાઃ ।

પ્રહૃષ્ટાસ્તત્ર સમ્પેતુઃ કુબ્જા ભૂત્વાઽથ વામનાઃ ॥ 50 ॥

શિંશુપામલકીજમ્બ્વો યાશ્ચાન્યાઃ કાનનેષુ તાઃ માલતી મલ્લિકા જાતિર્યાશ્ચાન્યાઃ કાનને લતાઃ ।

પ્રમદાવિગ્રહં કૃત્વા ભરદ્વાજાશ્રમેઽવદન્ ॥ 51 ॥

સુરાસ્સુરાપાઃ પિબત પાયસં ચ બુભુક્ષિતાઃ ॥ 52 ॥

માંસાનિ ચ સુમેધ્યાનિ ભક્ષ્યન્તાં યાવદિચ્છથ ॥ 53 ॥

ઉચ્છાદ્ય સ્નાપયન્તિ સ્મ નદીતીરેષ વલ્ગુષુ ।

અપ્યેકમેકં પુરષં પ્રમદાસ્સપ્ત ચાષ્ટ ચ ॥ 54 ॥

સંવાહન્ત્યસ્સમાપેતુર્નાર્યો રુચિરલોચનાઃ ।

પરિમૃજ્ય તથાઽન્યોન્યં પાયયન્તિ વરાઙ્ગનાઃ ॥ 55 ॥

હયાન્ ગજાન્ ખારાનુષ્ટ્રાન્તથૈવ સુરભેસ્સુતાન્ ।

અભોજયન્વાહનપાસ્તેષાં ભોજ્યં યથાવિધિ ॥ 56 ॥

ઇક્ષૂંશ્ચ મધુલાજાંશ્ચ ભોજયન્તિ સ્મ વાહનાન્ ।

ઇક્ષ્વાકુવરયોધાનાં ચોદયન્તો મહાબલાઃ ॥ 57 ॥

નાશ્વબન્ધોઽશ્વમાજાનાન્નગજં કુઞ્જરગ્રહઃ ।

મત્તપ્રમત્તમુદિતા ચમૂઃ સા તત્ર સમ્બભૌ ॥ 58 ॥

તર્પિતાસ્સર્વકામૈસ્તે રક્તચન્દનરૂષિતાઃ ।

અપ્સરોગણસંયુક્તાસ્સૈન્યા વાચમુદૈરયન્ ॥ 59 ॥

નૈવાયોધ્યાં ગમિષ્યામો નગમિષ્યામ દણ્ડકાન્ ।

કુશલં ભરતસ્યાસ્તુ રામસ્યાસ્તુ તથા સુખમ્ ॥ 60 ॥

ઇતિ પાદાતયોધાશ્ચ હસ્ત્યશ્વારોહબન્ધકાઃ ।

અનાથાસ્તં વિધિં લબ્ધ્વા વાચમેતામુદીરયન્ ॥ 61 ॥

સમ્મ્પ્રહૃષ્ટા વિનેદુસ્તે નરાસ્તત્ર સહસ્રશઃ ।

ભરતસ્યાનુયાતારસ્સ્વર્ગોઽયમિતિ ચાબ્રુવન્ ॥ 62 ॥

નૃત્યન્તિ સ્મ હસન્તિ સ્મ ગાયન્તિ સ્મ ચ સૈનિકાઃ સમન્તાત્પરિધાવન્તિ માલ્યોપેતાસ્સહસ્રશઃ ॥ 63 ॥

તતો ભુક્તવતાં તેષાં તદન્નમમૃતોપમમ્ ।

દિવ્યાનુદ્વીક્ષ્ય ભક્ષ્યાં સ્તાનભવદ્ભક્ષણે મતિઃ ॥ 64 ॥

પ્રેષ્યાશ્ચેટ્યશ્ચ વધ્વશ્ચ બલસ્થાશ્ચ સહસ્રશઃ ।

બભૂવુસ્તે ભૃશં દૃપ્તાસ્સર્વે ચાહતવાસસઃ ॥ 65 ॥

કુઞ્જરાશ્ચ ખરોષ્ટ્રાશ્ચ ગોઽશ્વાશ્ચ મૃગપક્ષિણઃ ।

બભૂવુસ્સુભૃતાસ્તત્ર નાન્યો હ્યન્યમકલ્પયત્ ॥ 66 ॥

નાઽશુક્લવાસા સ્તત્રાઽસીત્ક્ષુધિતો મલિનોઽપિ વા ।

રજસા ધ્વસ્તકેશો વા નરઃ કશ્ચિદદૃશ્યત ॥ 67 ॥

આજૈશ્ચાપિ ચ વારાહૈર્નિષ્ઠાનવરસઞ્ચયૈઃ ।

ફલનિર્યૂહ સંસિદ્દૈસ્સૂપૈર્ગન્ધ રસાન્વિતૈઃ ॥ 68 ॥

પુષ્પધ્વજવતીઃ પૂર્ણાશ્શુક્લસ્યાન્નસ્ય ચાભિતઃ ।

દદૃશુર્વિસ્મિતાસ્તત્રનરા લૌહીસ્સહસ્રશઃ ॥ 69 ॥

બભૂવુર્વનપાર્શ્વેષુ કૂપાઃ પાયસકર્દમાઃ ।

તાશ્ચકામદુઘા ગાવો દ્રુમાશ્ચાસન્મધુશ્ચ્યુતઃ ॥ 70 ॥

વાપ્યો મૈરેયપૂર્ણાશ્ચ મૃષ્ટમાંસચયૈર્વૃતાઃ ।

પ્રતપ્તપિઠરૈશ્ચાપિ માર્ગમાયૂરકૌક્કુટૈઃ ॥ 71 ॥

પાત્રીણાં ચ સહસ્રાણિ સ્થાલીનાં નિયુતાનિ ચ ।

ન્યર્બુધાનિ ચ પાત્રાણિ શાતકુમ્ભમયાનિ ચ ॥ 72 ॥

સ્થાલ્યઃ કુમ્ભ્ય કરમ્ભ્ય શ્ચ દધિપૂર્ણાસ્સુસંસ્કૃતાઃ ।

યૌવનસ્થસ્ય ગૌરસ્ય કપિત્થસ્ય સુગન્ધિનઃ ॥ 73 ॥

હ્રદાઃ પૂર્ણા રસાલસ્ય દધ્નશ્શ્વેતસ્ય ચાપરે ।

બભૂવુઃ પાયસસ્યાન્યે શર્કરાયાવસઞ્ચયાઃ ॥ 74 ॥

કલ્કાન્ચૂર્ણકષાયાંશ્ચ સ્નાનાનિ વિવિધાનિ ચ ।

દદૃશુર્ભાજનસ્થાનિ તીર્થેષુ સરતાં નરાઃ ॥ 75 ॥

શુક્લાનંશુમતશ્ચાપિ દન્તધાવનસઞ્ચયાન્ ।

શુક્લાંશ્ચન્દનકલ્કાંશ્ચ સમુદ્ગેષ્વવતિષ્ઠતઃ ॥ 76 ॥

દર્પણાપરિમૃષ્ટાંશ્ચ વાસસાં ચાપિ સઞ્ચયાન્ ।

પાદુકોપાનહાં ચૈવ યુગ્માનિચ સહસ્રશઃ ॥ 77 ॥

આઞ્જનીઃ કઙ્કતાન્કૂર્ચાન્ શસ્ત્રાણિ ચ ધનૂંષિ ચ ।

મર્મત્રાણાનિ ચિત્રાણિ શયનાન્યાસનાનિ ચ ॥ 78 ॥

પ્રતિપાનહ્રદાન્પૂર્ણન્ખરોષ્ટ્રગજવાજિનામ્ ।

અવગાહ્યસુતીર્થાંશ્ચહ્રદાન્ સોત્પલપુષ્કરાન્ ॥ 79 ॥

આકાશ વર્ણપ્રતિમાન્ સ્વચ્છતોયાન્સુખપ્લવાન્ ।

નીપવૈડૂર્યવર્ણાંશ્ચ મૃદૂન્યવસસઞ્ચયાન્ ।

નિર્વાપાર્થાન્ પશૂનાં તે દદૃશુસ્તત્ર સર્વશઃ ॥ 80 ॥

વ્યસ્મયન્ત મનુષ્યાસ્તે સ્વપ્નકલ્પં તદદ્ભુતમ્ ।

દૃષ્ટ્વાઽતિથ્યં કૃતં તાદૃગ્ભરતસ્ય મહર્ષિણા ॥ 81 ॥

ઇત્યેવં રમમાણાનાં દેવાનામિવ નન્દને ।

ભરદ્વાજાશ્રમે રમ્યે સા રાત્રિર્વ્યત્યવર્તત ॥ 82 ॥

પ્રતિજગ્મુશ્ચ તા નદ્યો ગન્ધર્વાશ્ચ યથાગતમ્ ।

ભરદ્વાજમનુજ્ઞાપ્ય તાશ્ચ સર્વા વરાઙ્ગનાઃ ॥ 83 ॥

તથૈવ મત્તા મદિરોત્કટા નરાસ્તથૈવ દિવ્યાગરુચન્દનોક્ષિતાઃ ।

તથૈવ દિવ્યા વિવિધાસ્સ્રગુત્તમાઃ પૃથક્પ્રકીર્ણા મનુજૈઃ પ્રમર્દિતાઃ ॥ 84 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે એકનવતિતમસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha ekanavatitamassargaḥ |

kṛtabuddhiṃ nivāsāya tatraiva sa munistadā |

bharataṃ kaikayīputramātithyenanyamantrayat || 1 ||

abravīdbharatastvenaṃ nanvidaṃ bhavatā kṛtam |

pādyamarghyaṃ tathā'tithyaṃ vane yadupapadyate || 2 ||

athovāca bharadvājo bharataṃ prahasanniva |

jāne tvāṃ prītisaṃyuktaṃ tuṣyestvaṃ yena kenacit || 3 ||

senāyāstu tavaitasyāḥ kartumicchāmi bhojanam |

mama prītiryathārūpā tathārho manujarṣabha || 4 ||

kimarthaṃ cāpi nikṣipya dūre balamihāgataḥ |

kasmānnehopayāto'si sabalaḥ puruṣarṣabhaḥ || 5 ||

bharataḥ pratyuvācedaṃ prāñjalistaṃ tapodhanam |

sasainyo nopayāto'smi bhagavanbhagavadbhayāt || 6 ||

rājñā ca bhagavannityaṃ rājaputreṇa vā sadā |

yatnataḥ parihartavyā viṣayeṣu tapasvinaḥ || 7 ||

vājimukhyā manuṣyāśca mattāśca varavāraṇāḥ |

pracchādya bhagavanbhūmiṃ mahatīmanuyānti mām || 8 ||

te vṛkṣānudakaṃ bhūmimāśrameṣūṭajāṃ stathā |

na hiṃsyuriti tenā'hameka eva samāgataḥ || 9 ||

ānīyatāmitassenetyājñaptaḥ paramarṣiṇā |

tatastu cakre bharatassenāyāssamupāgamam || 10 ||

agniśālāṃ praviśyātha pītvā'paḥ parimṛjya ca |

ātithyasya kriyāhetorviśvakarmāṇamāhvayat || 11 ||

āhvaye viśvakarmāṇamahaṃ tvaṣṭārameva ca |

ātithyaṃ kartumicchāmi tatra me saṃvidhīyatām || 12 ||

āhvaye lokapālāṃstrīn devān śakramukhāṃstathā |

ātithyaṃ kartumicchāmi tatra me saṃvidhīyatām || 13 ||

prāksrotasaśca yā nadyaḥ pratyaksrotasa eva ca |

pṛthivyāmantarikṣe ca samāyāntvadya sarvaśaḥ || 14 ||

anyā sravantu maireyaṃ surāmanyāssuviṣṭhitām |

aparā ścodakaṃ śītamikṣukāṇḍarasopamam || 15 ||

āhvaye devagandharvānviśvāvasuhahāhuhūn |

tathaivāpsaraso devīrgandharvīścāpi sarvaśaḥ || 16 ||

ghṛtācīmatha viśvācīṃ miśrakeśīmalambusām |

nāgadantāṃ ca hemāṃ ca himāmadrikṛtasthalām || 17 ||

śakraṃ yāścopatiṣṭhanti brahmāṇaṃ yāśca yoṣitaḥ |

sarvāstumburuṇā sārdhamāhvaye saparicchadāḥ || 18 ||

vanaṃ kuruṣu yaddivyaṃ vāsobhūṣaṇapatravat |

divyanārīphalaṃ śaśvattatkauberamihaitu ca || 19 ||

iha me bhagavān somo vidhattāmannamuttamam |

bhakṣyambhojyaṃ ca coṣyaṃ ca lehyaṃ ca vividhaṃ bahu || 20 ||

vicitrāṇi ca mālyāni pādapapracyutāni ca |

surādīni ca peyāni māṃsāni vividhāni ca || 21 ||

evaṃ samādhinā yuktastejasā'pratimena ca |

śīkṣāsvarasamāyuktaṃ tapasā cābravīnmuniḥ || 22 ||

manasā dhyāyatastasya prāṅmukhasya kṛtāñjaleḥ |

ājagmustāni sarvāṇi daivatāni pṛthakpṛthak || 23 ||

malayaṃ darduraṃ caiva tatassvedanudo'nilaḥ |

upaspṛśya vavau yuktyā supriyātmā sukhaśśivaḥ || 24 ||

tato'bhyavarṣanta ghanā divyāḥ kusumavṛṣṭayaḥ |

divyadundubhighoṣaśca dikṣu sarvāsu śuśruve || 25 ||

pravavuścottamā vātā nanṛtuścāpsarogaṇāḥ |

jaguśca devagandharvā vīṇāḥ pramumucussvarān || 26 ||

sa śabdo dyāṃ ca bhūmiṃ ca prāṇināṃ śravaṇāni ca |

viveśoccaritaśślakṣṇassamo layasamanvitaḥ || 27 ||

tasminnuparate śabde divye śrotra sukhe nṛṇām |

dadarśa bhārataṃ sainyaṃ vidhānaṃ viśvakarmaṇaḥ || 28 ||

babhūva hi samā bhūmissamantātpañcayojanā |

śādvalairbhahubhiścannā nīlavaiḍhūryasannibhaiḥ || 29 ||

tasminbilvāḥ kapitthāśca panasā bījapūrakāḥ |

āmalakyo babhūvuśca cūtāśca phalabhūṣaṇāḥ || 30 ||

uttarebhyaḥ kurubhyaśca vanaṃ divyopabhogavat |

ājagāma nadī divyā tīrajairbhahubhirvṛtā || 31 ||

catuśśālāni śubhrāṇi śālāśca gajavājinām |

harmyaprāsādasambādhāstoraṇāni śubhāni ca || 32 ||

sitameghanibhaṃ cāpi rājaveśma sutoraṇam |

divyamālyakṛtākāraṃ divyagandhasamukṣitam || 33 ||

caturaśramasambādhaṃ śayanāsanayānavat |

divyaissarvarasairyuktaṃ divyabhojanavastravat || 34 ||

upakalpitasarvānnaṃ dhautanirmalabhājanam |

kluptasarvāsanaṃ śrīmatsvāstīrṇaśayanottamam || 35 ||

praviveśa mahābāhuranujñāto maharṣiṇā |

veśma tadratnasampūrṇaṃ bharataḥ kaikayīsutaḥ || 36 ||

anujagmuśca taṃ sarve mantriṇassapurohitāḥ |

babhūvuśca mudā yuktā dṛṣṭvā taṃ veśmasaṃvidhim || 37 ||

tatra rājāsanaṃ divyaṃ vyajanaṃ chatrameva ca |

bharato mantribhissārdhamabhyavartata rājavat || 38 ||

āsanaṃ pūjayāmāsa rāmāyābhipraṇamya ca |

vālavyajanamādāya nyaṣīdatsacivāsane || 39 ||

ānupūrvyānniṣeduśca sarve mantripurohitāḥ |

tatassenāpatiḥ paścātpraśāstāca niṣedatuḥ || 40 ||

tata statra muhūrtena nadyaḥ pāyasakardamāḥ |

upātiṣṭhanta bharataṃ bharadvājasya śāsanāt || 41 ||

tāsāmubhayataḥ kūlaṃ pāṇḍumṛttikalepanāḥ |

ramyāścāvasadhā divyā brahmaṇastu prasādajāḥ || 42 ||

tenaiva ca mūhūrtena divyā'bharaṇabhūṣitāḥ |

āgurviṃśatisāhasrāḥ brahmaṇā prahitāḥ striyaḥ || 43 ||

suvarṇamaṇimuktena pravālena ca śobhitāḥ |

āgurviṃśatisāhāsrāḥ kuberaprahitāḥ striyaḥ || 44 ||

yābhirgṛhītaḥ puruṣassonmāda iva lakṣyate |

āgurviṃśatisāhasrā nandanādapsarogaṇāḥ || 45 ||

nāradastumbhururgopaḥ pravarāssūryavarcasaḥ |

ete gandharvarājāno bharatasyāgrato jaguḥ || 46 ||

alambusā miśrakeśī puṇḍarīkā'tha vāmanā |

upānṛtyaṃstu bharataṃ bharadvājasya śāsanāt || 47 ||

yāni mālyāni deveṣu yāni caitrarathe vane |

prayāge tānyadṛśyanta bharadvājasya śāsanāt || 48 ||

bilvā mārdaṅgikā āsan śamyāgrāhā vibhītakāḥ |

aśvatthā nartakāścāsanbharadvājasya śāsanāt || 49 ||

tatassaralatālāśca tilakā naktamālakāḥ |

prahṛṣṭāstatra sampetuḥ kubjā bhūtvā'tha vāmanāḥ || 50 ||

śiṃśupāmalakījambvo yāścānyāḥ kānaneṣu tāḥ mālatī mallikā jātiryāścānyāḥ kānane latāḥ |

pramadāvigrahaṃ kṛtvā bharadvājāśrame'vadan || 51 ||

surāssurāpāḥ pibata pāyasaṃ ca bubhukṣitāḥ || 52 ||

māṃsāni ca sumedhyāni bhakṣyantāṃ yāvadicchatha || 53 ||

ucchādya snāpayanti sma nadītīreṣa valguṣu |

apyekamekaṃ puraṣaṃ pramadāssapta cāṣṭa ca || 54 ||

saṃvāhantyassamāpeturnāryo ruciralocanāḥ |

parimṛjya tathā'nyonyaṃ pāyayanti varāṅganāḥ || 55 ||

hayān gajān khārānuṣṭrāntathaiva surabhessutān |

abhojayanvāhanapāsteṣāṃ bhojyaṃ yathāvidhi || 56 ||

ikṣūṃśca madhulājāṃśca bhojayanti sma vāhanān |

ikṣvākuvarayodhānāṃ codayanto mahābalāḥ || 57 ||

nāśvabandho'śvamājānānnagajaṃ kuñjaragrahaḥ |

mattapramattamuditā camūḥ sā tatra sambabhau || 58 ||

tarpitāssarvakāmaiste raktacandanarūṣitāḥ |

apsarogaṇasaṃyuktāssainyā vācamudairayan || 59 ||

naivāyodhyāṃ gamiṣyāmo nagamiṣyāma daṇḍakān |

kuśalaṃ bharatasyāstu rāmasyāstu tathā sukham || 60 ||

iti pādātayodhāśca hastyaśvārohabandhakāḥ |

anāthāstaṃ vidhiṃ labdhvā vācametāmudīrayan || 61 ||

sammprahṛṣṭā vineduste narāstatra sahasraśaḥ |

bharatasyānuyātārassvargo'yamiti cābruvan || 62 ||

nṛtyanti sma hasanti sma gāyanti sma ca sainikāḥ samantātparidhāvanti mālyopetāssahasraśaḥ || 63 ||

tato bhuktavatāṃ teṣāṃ tadannamamṛtopamam |

divyānudvīkṣya bhakṣyāṃ stānabhavadbhakṣaṇe matiḥ || 64 ||

preṣyāśceṭyaśca vadhvaśca balasthāśca sahasraśaḥ |

babhūvuste bhṛśaṃ dṛptāssarve cāhatavāsasaḥ || 65 ||

kuñjarāśca kharoṣṭrāśca go'śvāśca mṛgapakṣiṇaḥ |

babhūvussubhṛtāstatra nānyo hyanyamakalpayat || 66 ||

nā'śuklavāsā statrā'sītkṣudhito malino'pi vā |

rajasā dhvastakeśo vā naraḥ kaścidadṛśyata || 67 ||

ājaiścāpi ca vārāhairniṣṭhānavarasañcayaiḥ |

phalaniryūha saṃsiddaissūpairgandha rasānvitaiḥ || 68 ||

puṣpadhvajavatīḥ pūrṇāśśuklasyānnasya cābhitaḥ |

dadṛśurvismitāstatranarā lauhīssahasraśaḥ || 69 ||

babhūvurvanapārśveṣu kūpāḥ pāyasakardamāḥ |

tāścakāmadughā gāvo drumāścāsanmadhuścyutaḥ || 70 ||

vāpyo maireyapūrṇāśca mṛṣṭamāṃsacayairvṛtāḥ |

prataptapiṭharaiścāpi mārgamāyūrakaukkuṭaiḥ || 71 ||

pātrīṇāṃ ca sahasrāṇi sthālīnāṃ niyutāni ca |

nyarbudhāni ca pātrāṇi śātakumbhamayāni ca || 72 ||

sthālyaḥ kumbhya karambhya śca dadhipūrṇāssusaṃskṛtāḥ |

yauvanasthasya gaurasya kapitthasya sugandhinaḥ || 73 ||

hradāḥ pūrṇā rasālasya dadhnaśśvetasya cāpare |

babhūvuḥ pāyasasyānye śarkarāyāvasañcayāḥ || 74 ||

kalkāncūrṇakaṣāyāṃśca snānāni vividhāni ca |

dadṛśurbhājanasthāni tīrtheṣu saratāṃ narāḥ || 75 ||

śuklānaṃśumataścāpi dantadhāvanasañcayān |

śuklāṃścandanakalkāṃśca samudgeṣvavatiṣṭhataḥ || 76 ||

darpaṇāparimṛṣṭāṃśca vāsasāṃ cāpi sañcayān |

pādukopānahāṃ caiva yugmānica sahasraśaḥ || 77 ||

āñjanīḥ kaṅkatānkūrcān śastrāṇi ca dhanūṃṣi ca |

marmatrāṇāni citrāṇi śayanānyāsanāni ca || 78 ||

pratipānahradānpūrṇankharoṣṭragajavājinām |

avagāhyasutīrthāṃścahradān sotpalapuṣkarān || 79 ||

ākāśa varṇapratimān svacchatoyānsukhaplavān |

nīpavaiḍūryavarṇāṃśca mṛdūnyavasasañcayān |

nirvāpārthān paśūnāṃ te dadṛśustatra sarvaśaḥ || 80 ||

vyasmayanta manuṣyāste svapnakalpaṃ tadadbhutam |

dṛṣṭvā'tithyaṃ kṛtaṃ tādṛgbharatasya maharṣiṇā || 81 ||

ityevaṃ ramamāṇānāṃ devānāmiva nandane |

bharadvājāśrame ramye sā rātrirvyatyavartata || 82 ||

pratijagmuśca tā nadyo gandharvāśca yathāgatam |

bharadvājamanujñāpya tāśca sarvā varāṅganāḥ || 83 ||

tathaiva mattā madirotkaṭā narāstathaiva divyāgarucandanokṣitāḥ |

tathaiva divyā vividhāssraguttamāḥ pṛthakprakīrṇā manujaiḥ pramarditāḥ || 84 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekanavatitamassargaḥ ||