2.74 Ayodhyakanda - Chatuhsaptatitama Sargah

ॐ

2.74 અયોધ્યાકાણ્ડ - ચતુઃસપ્તતિતમ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।

અથ ચતુઃસપ્તતિતમસ્સર્ગઃ ।

તાં તથા ગર્હયિત્વા તુ માતરં ભરતસ્તદા ।

રોષેણ મહતાઽવિષ્ટઃ પુનરેવાબ્રવીદ્વચઃ ॥ 1 ॥

રાજ્યાદ્ભ્રંશસ્વ કૈકેયિ નૃશંસે દુષ્ટચારિણિ ।

પરિત્યક્તા ચ ધર્મેણ મા મૃતં રુદતી ભવ ॥ 2 ॥

કિન્નુ તેઽદૂષયદ્રાજા રામો વા ભૃશધાર્મિકઃ ।

યયોર્મૃત્યુર્વિવાસશ્ચ ત્વત્કૃતે તુલ્યમાગતૌ ॥ 3 ॥

ભ્રૂણહત્યામસિ પ્રાપ્તા કુલસ્યાસ્ય વિનાશનાત્ ।

કૈકેયિ નરકં ગચ્છ મા ચ ભર્તુ સ્સલોકતામ્ ॥ 4 ॥

યત્ત્વયા હીદૃશં પાપં કૃતં ઘોરેણ કર્મણા ।

સર્વલોકપ્રિયં હિત્વા મમાપ્યાપાદિતં ભયમ્ ॥ 5 ॥

ત્વત્કૃતે મે પિતા વૃત્તો રામશ્ચારણ્યમાશ્રિતઃ ।

અયશો જીવલોકે ચ ત્વયાઽહં પ્રતિપાદિતઃ ॥ 6 ॥

માતૃરૂપે મમામિત્રે નૃશંસે રાજ્યકામુકે ।

ન તેઽહ મભિભાષ્યોઽસ્મિ દુર્વૃત્તે પતિઘાતિનિ ॥ 7 ॥

કૌસલ્યા ચ સુમિત્રા ચ યાશ્ચાન્યા મમ માતરઃ ।

દુઃખેન મહતાઽવિષ્ટાસ્ત્વાં પ્રાપ્ય કુલદૂષિણીમ્ ॥ 8 ॥

ન ત્વમશ્વપતેઃ કન્યા ધર્મરાજસ્ય ધીમતઃ ।

રાક્ષસી તત્ર જાતાઽસિ કુલપ્રધ્વંસિની પિતુઃ ॥ 9 ॥

યત્ત્વયા ધાર્મિકો રામો નિત્યં સત્યપરાયણઃ ।

વનં પ્રસ્થાપિતો દુઃખાત્પિતા ચ ત્રિદિવં ગતઃ ॥ 10 ॥

યત્પ્રધાનાઽસિ તત્પાપં મયિ પિત્રા વિનાકૃતે ।

ભ્રાતૃભ્યાં ચ પરિત્યક્તે સર્વલોકસ્ય ચાપ્રિયે ॥ 11 ॥

કૌસલ્યાં ધર્મસંયુક્તાં વિયુક્તાં પાપનિશ્ચયે ।

કૃત્વા કં પ્રાપ્સ્યસે ત્વદ્ય લોકં નિરયગામિનિ ॥ 12 ॥

કિં નાવબુધ્યસે ક્રૂરે નિયતં બન્ધુસંશ્રયમ્ ।

જ્યેષ્ઠં પિતૃસમં રામં કૌસલ્યાયાઽત્મસમ્ભવમ્ ॥ 13 ॥

અઙગપ્રત્યઙગજઃ પુત્રો હૃદયાચ્ચાપિ જાયતે ।

તસ્માત્પ્રિયતમો માતુઃ પ્રિયા એવ તુ બાન્ધવાઃ ॥ 14 ॥

અન્યદા કિલ ધર્મજ્ઞા સુરભિ સ્સુરસમ્મતા ।

વહમાનૌ દદર્શોર્વ્યાં પુત્રૌ વિગતચેતસૌ ॥ 15 ॥

તાવર્ધદિવસે શ્રાન્તૌ દૃષ્ટ્વા પુત્રૌ મહીતલે ।

રુરોદ પુત્રશોકેન બાષ્પપર્યાકુલેક્ષણા ॥ 16 ॥

અધસ્તાદ્વ્રજતસ્તસ્યાઃ સુરરાજ્ઞો મહાત્મનઃ ।

બિન્દવઃ પતિતા ગાત્રે સૂક્ષ્મા સ્સુરભિગન્ધિનઃ ॥ 17 ॥

ઇન્દ્રોઽપ્યશ્રુનિપાતં તં સ્વગાત્રે પુણ્યગન્ધિનમ્ ।

સુરભિં મન્યતે દૃષ્ટ્વા ભૂયસીં તાં સુરેશ્વરઃ ॥ 18 ॥

નિરીક્ષમાણ શ્શક્રસ્તાં દદર્શ સુરભિં સ્થિતામ્ ।

આકાશે વિષ્ઠિતાં દીનાં રુદન્તીં ભૃશદુઃખિતામ્ ॥ 19 ॥

તાં દૃષ્ટ્વા શોકસન્તપ્તાં વજ્રપાણિર્યશસ્વિનીમ્ ।

ઇન્દ્રઃ પ્રાઞ્જલિરુદ્વિગ્ન સ્સુરરાજોઽબ્રવીદ્વચઃ ॥ 20 ॥

ભયં કચ્છિન્ન ચાસ્માસુ કુતશ્ચિદ્વિદ્યતે મહત્ ।

કુતોનિમત્તશ્શોકસ્તે બ્રૂહિ સર્વહિતૈષિણિ ॥ 21 ॥

એવમુક્તા તુ સુરભિ સ્સુરરાજેન ધીમતા ।

પ્રત્યુવાચ તતો ધીરા વાક્યં વાક્યવિશારદા ॥ 22 ॥

શાન્તં પાપં ન વઃ કિઞ્ચિત્કુતશ્ચિદમરાધિપઃ ।

અહં મગ્નૌ તુ શોચામિ સ્વપુત્રૌ વિષમે સ્થિતૌ ॥ 23 ॥

એતૌ દૃષ્ટ્વા કૃશૌ દીનૌ સૂર્યરશ્મિપ્રતાપિતૌ ।

બાધ્યમાનૌ બલીવર્ધૌ કર્ષકેણ સુરાધિપ ॥ 24 ॥

મમકાયાત્પ્રસૂતૌ હિ દુઃખિતૌ ભારપીડિતૌ ।

યૌ દૃષ્ટ્વા પરિતપ્યેઽહં નાસ્તિ પુત્રસમઃ પ્રિયઃ ॥ 25 ॥

યસ્યાઃ પુત્રસહસ્રૈસ્તુ કૃત્સ્નં વ્યાપ્તમિદં જગત્ ।

તાં દૃષ્ટ્વા રુદતીં શક્રો ન સુતાન્મન્યતે પરમ્ ॥ 26 ॥

સદાઽપ્રતિમવૃત્તાયાઃ લોકધારણકામ્યયા ।

શ્રીમત્યા ગુણનિત્યાયા સ્સ્વભાવપરિચેષ્ટયા ॥ 27 ॥

યસ્યાઃ પુત્રસહસ્રાણિ સાઽપિ શોચતિ કામધુક્ ।

કિં પુનર્યા વિના રામં કૌસલ્યા વર્તયિષ્યતિ ॥ 28 ॥

એકપુત્રા ચ સાધ્વી ચ વિવત્સેયં ત્વયા કૃતા ।

તસ્માત્ત્વં સતતં દુઃખં પ્રેત્ય ચેહ ચ લપ્સ્યસે ॥ 29 ॥

અહં હ્યપચિતિં ભ્રાતુઃ પિતુશ્ચ સકલામિમામ્ ।

વર્ધનં યશસશ્ચાપિ કરિષ્યામિ ન સંશયઃ ॥ 30 ॥

અનાયયિત્વા તનયં કૌસલ્યાયા મહાબલમ્ ।

સ્વયમેવ પ્રવેક્ષ્યામિ વનં મુનિનિષેવિતમ્ ॥ 31 ॥

ન હ્યહં પાપસઙ્કલ્પે પાપે પાપં ત્વયા કૃતમ્ ।

શક્તો ધારયિતું પૌરૈરશ્રુકણ્ઠૈ ર્નિરીક્ષિતઃ ॥ 32 ॥

સા ત્વમગ્નિં પ્રવિશ વા સ્વયં વા દણ્ડકાન્વિશ ।

રજ્જું બધાન વા કણ્ઠે ન હિ તેઽન્યત્પરાયણમ્ ॥ 33 ॥

અહમપ્યવનીં પ્રાપ્તે રામે સત્યપરાક્રમે ।

કૃતકૃત્યો ભવિષ્યામિ વિપ્રવાસિતકલ્મષઃ ॥ 34 ॥

ઇતિ નાગ ઇવારણ્યે તોમરાઙ્કુશચોદિતઃ ।

પપાત ભુવિ સઙ્કૃદ્ધો નિશ્શ્વસન્નિવ પન્નગઃ ॥ 35 ॥

સંરક્તનેત્ર શ્શિથિલામ્ભરસ્તદા વિધૂતસર્વાભરણઃ પરન્તપઃ ।

બભૂવ ભૂમૌ પતિતો નૃપાત્મજશ્શચીપતેઃ કેતુરિવોત્સવક્ષયે ॥ 36 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે ચતુઃસપ્તતિતમસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha catuḥsaptatitamassargaḥ |

tāṃ tathā garhayitvā tu mātaraṃ bharatastadā |

roṣeṇa mahatā'viṣṭaḥ punarevābravīdvacaḥ || 1 ||

rājyādbhraṃśasva kaikeyi nṛśaṃse duṣṭacāriṇi |

parityaktā ca dharmeṇa mā mṛtaṃ rudatī bhava || 2 ||

kinnu te'dūṣayadrājā rāmo vā bhṛśadhārmikaḥ |

yayormṛtyurvivāsaśca tvatkṛte tulyamāgatau || 3 ||

bhrūṇahatyāmasi prāptā kulasyāsya vināśanāt |

kaikeyi narakaṃ gaccha mā ca bhartu ssalokatām || 4 ||

yattvayā hīdṛśaṃ pāpaṃ kṛtaṃ ghoreṇa karmaṇā |

sarvalokapriyaṃ hitvā mamāpyāpāditaṃ bhayam || 5 ||

tvatkṛte me pitā vṛtto rāmaścāraṇyamāśritaḥ |

ayaśo jīvaloke ca tvayā'haṃ pratipāditaḥ || 6 ||

mātṛrūpe mamāmitre nṛśaṃse rājyakāmuke |

na te'ha mabhibhāṣyo'smi durvṛtte patighātini || 7 ||

kausalyā ca sumitrā ca yāścānyā mama mātaraḥ |

duḥkhena mahatā'viṣṭāstvāṃ prāpya kuladūṣiṇīm || 8 ||

na tvamaśvapateḥ kanyā dharmarājasya dhīmataḥ |

rākṣasī tatra jātā'si kulapradhvaṃsinī pituḥ || 9 ||

yattvayā dhārmiko rāmo nityaṃ satyaparāyaṇaḥ |

vanaṃ prasthāpito duḥkhātpitā ca tridivaṃ gataḥ || 10 ||

yatpradhānā'si tatpāpaṃ mayi pitrā vinākṛte |

bhrātṛbhyāṃ ca parityakte sarvalokasya cāpriye || 11 ||

kausalyāṃ dharmasaṃyuktāṃ viyuktāṃ pāpaniścaye |

kṛtvā kaṃ prāpsyase tvadya lokaṃ nirayagāmini || 12 ||

kiṃ nāvabudhyase krūre niyataṃ bandhusaṃśrayam |

jyeṣṭhaṃ pitṛsamaṃ rāmaṃ kausalyāyā'tmasambhavam || 13 ||

aṅagapratyaṅagajaḥ putro hṛdayāccāpi jāyate |

tasmātpriyatamo mātuḥ priyā eva tu bāndhavāḥ || 14 ||

anyadā kila dharmajñā surabhi ssurasammatā |

vahamānau dadarśorvyāṃ putrau vigatacetasau || 15 ||

tāvardhadivase śrāntau dṛṣṭvā putrau mahītale |

ruroda putraśokena bāṣpaparyākulekṣaṇā || 16 ||

adhastādvrajatastasyāḥ surarājño mahātmanaḥ |

bindavaḥ patitā gātre sūkṣmā ssurabhigandhinaḥ || 17 ||

indro'pyaśrunipātaṃ taṃ svagātre puṇyagandhinam |

surabhiṃ manyate dṛṣṭvā bhūyasīṃ tāṃ sureśvaraḥ || 18 ||

nirīkṣamāṇa śśakrastāṃ dadarśa surabhiṃ sthitām |

ākāśe viṣṭhitāṃ dīnāṃ rudantīṃ bhṛśaduḥkhitām || 19 ||

tāṃ dṛṣṭvā śokasantaptāṃ vajrapāṇiryaśasvinīm |

indraḥ prāñjalirudvigna ssurarājo'bravīdvacaḥ || 20 ||

bhayaṃ kacchinna cāsmāsu kutaścidvidyate mahat |

kutonimattaśśokaste brūhi sarvahitaiṣiṇi || 21 ||

evamuktā tu surabhi ssurarājena dhīmatā |

pratyuvāca tato dhīrā vākyaṃ vākyaviśāradā || 22 ||

śāntaṃ pāpaṃ na vaḥ kiñcitkutaścidamarādhipaḥ |

ahaṃ magnau tu śocāmi svaputrau viṣame sthitau || 23 ||

etau dṛṣṭvā kṛśau dīnau sūryaraśmipratāpitau |

bādhyamānau balīvardhau karṣakeṇa surādhipa || 24 ||

mamakāyātprasūtau hi duḥkhitau bhārapīḍitau |

yau dṛṣṭvā paritapye'haṃ nāsti putrasamaḥ priyaḥ || 25 ||

yasyāḥ putrasahasraistu kṛtsnaṃ vyāptamidaṃ jagat |

tāṃ dṛṣṭvā rudatīṃ śakro na sutānmanyate param || 26 ||

sadā'pratimavṛttāyāḥ lokadhāraṇakāmyayā |

śrīmatyā guṇanityāyā ssvabhāvapariceṣṭayā || 27 ||

yasyāḥ putrasahasrāṇi sā'pi śocati kāmadhuk |

kiṃ punaryā vinā rāmaṃ kausalyā vartayiṣyati || 28 ||

ekaputrā ca sādhvī ca vivatseyaṃ tvayā kṛtā |

tasmāttvaṃ satataṃ duḥkhaṃ pretya ceha ca lapsyase || 29 ||

ahaṃ hyapacitiṃ bhrātuḥ pituśca sakalāmimām |

vardhanaṃ yaśasaścāpi kariṣyāmi na saṃśayaḥ || 30 ||

anāyayitvā tanayaṃ kausalyāyā mahābalam |

svayameva pravekṣyāmi vanaṃ muniniṣevitam || 31 ||

na hyahaṃ pāpasaṅkalpe pāpe pāpaṃ tvayā kṛtam |

śakto dhārayituṃ paurairaśrukaṇṭhai rnirīkṣitaḥ || 32 ||

sā tvamagniṃ praviśa vā svayaṃ vā daṇḍakānviśa |

rajjuṃ badhāna vā kaṇṭhe na hi te'nyatparāyaṇam || 33 ||

ahamapyavanīṃ prāpte rāme satyaparākrame |

kṛtakṛtyo bhaviṣyāmi vipravāsitakalmaṣaḥ || 34 ||

iti nāga ivāraṇye tomarāṅkuśacoditaḥ |

papāta bhuvi saṅkṛddho niśśvasanniva pannagaḥ || 35 ||

saṃraktanetra śśithilāmbharastadā vidhūtasarvābharaṇaḥ parantapaḥ |

babhūva bhūmau patito nṛpātmajaśśacīpateḥ keturivotsavakṣaye || 36 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catuḥsaptatitamassargaḥ ||