2.71 Ayodhyakanda - Ekasaptatitama Sargah

ॐ

2.71 અયોધ્યાકાણ્ડ - એકસપ્તતિતમ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।

અથ એકસપ્તતિતમસ્સર્ગઃ ।

સ પ્રાન્ મુખો રાજ ગૃહાત્ અભિનિર્યાય વીર્યવાન્ ।

તતઃ સુદામાં દ્યુતિમાન્ સમ્તીર્વાવેક્ષ્ય તાં નદીમ્ ॥ 1 ॥

હ્લાદિનીં દૂરપારાં ચ પ્રત્યક્સ્રોતસ્તરઙ્ગિણીમ્ ।

શતદ્રૂમતરચ્છ્રીમાન્નદીમિક્ષ્વાકુનન્દનઃ ॥ 2 ॥

સ પ્રાઙ્મુખો રાજગૃહાદભિનિર્યાય રાઘવઃ ।

તતસ્સુદામાં દ્યુતિમાન્ સન્તીર્યાવેક્ષ્ય તાં નદીમ્ ॥ 3 ॥

હ્લાદિનીં દૂરપારાં ચ પ્રત્યક્સ્રોતસ્તરઙ્ગિણીમ્ ।

શતદ્રૂમતરચ્છ્રીમાન્નદીમિક્ષ્વાકુનન્દનઃ ॥ 4 ॥

ઐલાધાને નદીં તીર્ત્વા પ્રાપ્ય ચાપરપર્પટાન્ ।

શિલામકુર્વતીં તીર્ત્વા આગ્નેયં શલ્યકર્ષણમ્ ॥ 5 ॥

સત્યસન્ધશ્શુચિશ્શ્રીમાન્પ્રેક્ષમાણ શ્શિલાવહામ્ ।

અત્યયાત્સ મહાશૈલાન્વનં ચૈત્રરથં પ્રતિ ॥ 6 ॥

સરસ્વતીં ચ ગઙ્ગાં ચ યુગ્મેન પ્રતિપદ્યચ ।

ઉત્તરાન્વીરમત્સ્યાનાં ભારુણ્ડં પ્રાવિશદ્વનમ્ ॥ 7 ॥

વેગિનીં ચ કુલિઙ્ગાખ્યાં હ્લાદિનીં પર્વતાઽઽવૃતામ્ ।

યમુનાં પ્રાપ્ય સન્તીર્ણઃ બલમાશ્વાસયત્તદા ॥ 8 ॥

સશીતીકૃત્ય તુ ગાત્રાણિ ક્લાન્તાનાશ્વાસ્ય વાજિનઃ ।

તત્ર સ્નાત્વા ચ પીત્વા ચ પ્રાયાદાદાય ચોદકમ્ ॥ 9 ॥

રાજપુત્રો મહારણ્યમનભીક્ષ્ણોપસેવિતમ્ ।

ભદ્રો ભદ્રેણ યાનેન મારુતઃ ખમિવાત્યયાત્ ॥ 10 ॥

ભાગીરથીં દુષ્પ્રતરામંશુધાને મહાનદીમ્ ।

ઉપાયાદ્રાઘવસ્તૂર્ણં પ્રાગ્વટે વિશ્રુતે પુરે ॥ 11 ॥

સ ગઙ્ગાં પ્રાગ્વટે તીર્ત્વા સમાયાત્કુટિકોષ્ઠિકામ્ ।

સબલ સ્તાં સ તીર્ત્વાઽથ સમાયાદ્ધર્મવર્ધનમ્ ॥ 12 ॥

તોરણં દક્ષિણાર્ધેન જમ્ભૂપ્રસ્થમુપાગમત્ ।

વરૂથં ચ યયૌ રમ્યં ગ્રામં દશરથાત્મજઃ ॥ 13 ॥

તત્ર રમ્યે વને વાસં કૃત્વાઽસૌ પ્રાઙ્મુખો યયૌ ।

ઉદ્યાનમુજ્જિહાનાયાઃ પ્રિયકા યત્ર પાદપાઃ ॥ 14 ॥

સાલાંસ્તુ પ્રિયકાન્પ્રાપ્ય શીઘ્રાનાસ્થાય વાજિનઃ ।

અનુજ્ઞાપ્યાથ ભરતઃ વાહિનીં ત્વરિતો યયૌ ॥ 15 ॥

વાસં કૃત્વા સર્વતીર્થે તીર્ત્વા ચોત્તાનિકાં નદીમ્ ।

અન્યા નદીશ્ચ વિવિધાઃ પાર્વતીયૈસ્તુરઙ્ગમૈઃ ॥ 16 ॥

હસ્તિપૃષ્ઠકમાસાદ્ય કુટિકામત્યવર્તત ।

તતાર ચ નરવ્યાઘ્રો લૌહિત્યે સ કપીવતીમ્ ॥ 17 ॥

એકસાલે સ્થાણુમતીં વિનતે ગોમતીં નદીમ્ ।

કલિઙ્ગનગરે ચાપિ પ્રાપ્ય સાલવનં તદા ॥ 18 ॥

ભરતઃ ક્ષિપ્રમાગચ્છત્સુપરિશ્રાન્તવાહનઃ ।

વનં ચ સમતીત્યાશુશર્વર્યામરુણોદયે ॥ 19 ॥

અયોધ્યાં મનુના રાજ્ઞા નિર્મિતાં સન્દદર્શ હ ।

તાં પુરીં પુરુષવ્યાઘ્રસ્સપ્તરાત્રોષિતઃ પથિ ॥ 20 ॥

અયોધ્યામગ્રતો દૃષ્ટ્વા સારથિં વાક્યમબ્રવીત્ ।

એષા નાતિપ્રતીતા મે પુણ્યોદ્યાના યશસ્વિની ॥ 21 ॥

અયોધ્યા દૃશ્યતે દૂરાત્સારથે પાણ્ડુમૃત્તિકા ।

યજ્વભિર્ગુણસમ્પન્નૈર્બ્રાહ્મણૈર્વેદપારગૈઃ ॥ 22 ॥

ભૂયિષ્ઠમૃદ્ધૈરાકીર્ણા રાજર્ષિપરિપાલિતા ।

એષા નાતિપ્રતીતા મે પુણ્યોદ્યાના યશસ્વિની ॥ 23 ॥

અયોધ્યા દૃશ્યતે દૂરાત્સારથે પાણ્ડુમૃત્તિકા ।

યજ્વભિર્ગુણસમ્પન્નૈર્બ્રાહ્મણૈર્વેદપારગૈઃ ॥ 24 ॥

ભૂયિષ્ઠમૃદ્ધૈરાકીર્ણા રાજર્ષિપરિપાલિતા ।

અયોધ્યાયાં પુરા શબ્દશ્શ્રૂયતે તુમુલો મહાન્ ॥ 25 ॥

સમન્તાન્નરનારીણાં તમદ્ય ન શ્રુણોમ્યહમ્ ।

ઉદ્યાનાનિ હિ સાયાહ્ને ક્રીડિત્વોપરતૈર્નરૈઃ ॥ 26 ॥

સમન્તાત્પરિધાવદ્ભિઃ પ્રકાશન્તે મમાન્યથા ।

તાન્યદ્યાનુરુદન્તીવ પરિત્યક્તાનિ કામિભિઃ ॥ 27 ॥

અરણ્યભૂતેવ પુરી સારથે પ્રતિભાતિ મે ।

ન હ્યત્ર યાનૈર્દૃશ્યન્તે ન ગજૈર્ન ચ વાજિભિઃ ॥ 28 ॥

નિર્યાન્તો વાઽભિયાન્તો વા નરમુખ્યા યથાપુરમ્ ।

ઉદ્યાનાનિ પુરા ભાન્તિ મત્તપ્રમુદિતાનિ ચ ॥ 29 ॥

જનાનાં રતિસંયોગેષ્વત્યન્તગુણવન્તિ ચ ।

તાન્યેતાન્યદ્ય પશ્યામિ નિરાનન્દાનિ સર્વશઃ ॥ 30 ॥

સ્રસ્તપર્ણૈરનુપથં વિક્રોશદ્ભિરિવ દ્રુમૈઃ ।

નાદ્યાપિ શ્રૂયતે શબ્દઃ મત્તાનાં મૃગપક્ષિણામ્ ॥ 31 ॥

સંરક્તાં મધુરાં વાણીં કલં વ્યાહરતાં બહુ ।

ચન્દનાગરુસમ્પૃક્તો ધૂપસમ્મૂર્છિતોઽતુલઃ ॥ 32 ॥

પ્રવાતિ પવન શ્શ્રીમાન્કિન્નુનાદ્ય યથાપુરમ્ ।

ભેરીમૃદઙ્ગવીણાનાં કોણસઙ્ઘટ્ટિતઃ પુનઃ ॥ 33 ॥

કિમદ્ય શબ્દો વિરતસ્સદા દીનગતિઃ પુરા ।

અનિષ્ટાનિ ચ પાપાનિ પશ્યામિ વિવિધાનિ ચ ॥ 34 ॥

નિમિત્તાન્યમનોજ્ઞાનિતેન સીદતિ મે મનઃ ।

સર્વથા કુશલં સૂત દુર્લભં મમ બન્દુષુ ॥ 35 ॥

તથાહ્યસતિ સમ્મોહે હૃદયં સીદતીવ મે ।

વિષણ્ણ શ્શ્રાન્તહૃદયસ્ત્રસ્ત સ્સુલુલિતેન્દ્રિયઃ ॥ 36 ॥

ભરતઃ પ્રવિવેશાશુ પુરીમિક્ષ્વાકુપાલિતામ્ ।

દ્વારેણ વૈજયન્તેન પ્રાવિશચ્છ્રાન્તવાહનઃ ॥ 37 ॥

દ્વાસ્સ્થૈરુત્થાય વિજયં પૃષ્ટસ્તૈ સ્સહિતો યયૌ ।

સ ત્વનેકાગ્રહૃદયો દ્વાસ્સ્થં પ્રત્યર્ચ્ય તં જનમ્ ॥ 38 ॥

સૂતમશ્વપતેઃ ક્લાન્તમબ્રવીત્તત્ર રાઘવઃ ।

કિમહં ત્વરયાઽનીતઃ કારણેન વિનાનઘ ॥ 39 ॥

અશુભાશઙ્કિ હૃદયં શીલં ચ પતતીવ મે ।

શ્રુતા નો યાદૃશાઃ પૂર્વં નૃપતીનાં વિનાશને ॥ 40 ॥

આકારાંસ્તાનહં સર્વાનિહપશ્યામિ સારથે ।

સમ્માર્જનવિહીનાનિ પરુષાણ્યુપલક્ષયે ॥ 41 ॥

અસંયત કવાટાનિ શ્રીવિહીનાનિ સર્વશઃ ।

બલિકર્મવિહીનાનિ ધૂપસમ્મોદનેન ચ ॥ 42 ॥

અનાશિતકુટુમ્બાનિ પ્રભાહીનજનાનિ ચ ।

અલક્ષ્મીકાનિ પશ્યામિ કુટુમ્બિભવનાન્યહમ્ ॥ 43 ॥

સમ્માર્જનવિહીનાનિ પરુષાણ્યુપલક્ષયે ॥ 44 ॥

અસંયત કવાટાનિ શ્રીવિહીનાનિ સર્વશઃ ।

બલિકર્મવિહીનાનિ ધૂપસમ્મોદનેન ચ ॥ 45 ॥

અનાશિતકુટુમ્બાનિ પ્રભાહીનજનાનિ ચ ।

અલક્ષ્મીકાનિ પશ્યામિ કુટુમ્બિભવનાન્યહમ્ ॥ 46 ॥

અપેતમાલ્યશોભાનિ હ્યસમ્મૃષ્ટાજિરાણિ ચ ।

દેવાગારાણિ શૂન્યાનિ ન ચાભાન્તિ યથાપુરમ્ ॥ 47 ॥

દેવતાર્ચાઃ પ્રવિદ્ધાશ્ચ યજ્ઞગોષ્ઠ્યસ્તથાવિધાઃ ।

માલ્યાપણેષુ રાજન્તે નાદ્ય પણ્યાનિ વા તથા ॥ 48 ॥

દૃશ્યન્તે વણિજોઽપ્યદ્ય ન યથાપૂર્વમત્રવૈ ।

ધ્યાનસંવિગ્નહૃદયાઃ નષ્ટવ્યાપારયન્ત્રિતાઃ ॥ 49 ॥

દેવાયતનચૈત્યેષુ દીનાઃ પક્ષિગણાસ્તથા ॥ 50 ॥

મલિનં ચાશ્રુપૂર્ણાક્ષં દીનં ધ્યાનપરં કૃશમ્ ।

સસ્ત્રીપુંસં ચ પશ્યામિ જનમુત્કણ્ઠિતં પુરે ॥ 51 ॥

ઇત્યેવમુક્ત્વા ભરતસ્સૂતં તં દીનમાનસઃ ।

તાન્યનિષ્ટાન્યયોધ્યાયાં પ્રેક્ષ્ય રાજગૃહં યયૌ ॥ 52 ॥

તાં શૂન્યશૃઙ્ગાટકવેશ્મરથ્યાં રજોઽરુણદ્વારકવાટયન્ત્રામ્ ।

દૃષ્ટ્વા પુરીમિન્દ્રપુરપ્રકાશાં દુઃખેન સમ્પૂર્ણતરો બભૂવ ॥ 53 ॥

બહૂનિ પશ્યન્મનસોઽપ્રિયાણિ યાન્યન્યદા નાસ્ય પુરે બભૂવુઃ ।

અવાક્છિરા દીનમના નહૃષ્ટઃ પિતુર્મહાત્મા પ્રવિવેશ વેશ્મ ॥ 54 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે એકસપ્તતિતમસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha ekasaptatitamassargaḥ |

sa prān mukho rāja gṛhāt abhiniryāya vīryavān |

tataḥ sudāmāṃ dyutimān samtīrvāvekṣya tāṃ nadīm || 1 ||

hlādinīṃ dūrapārāṃ ca pratyaksrotastaraṅgiṇīm |

śatadrūmataracchrīmānnadīmikṣvākunandanaḥ || 2 ||

sa prāṅmukho rājagṛhādabhiniryāya rāghavaḥ |

tatassudāmāṃ dyutimān santīryāvekṣya tāṃ nadīm || 3 ||

hlādinīṃ dūrapārāṃ ca pratyaksrotastaraṅgiṇīm |

śatadrūmataracchrīmānnadīmikṣvākunandanaḥ || 4 ||

ailādhāne nadīṃ tīrtvā prāpya cāparaparpaṭān |

śilāmakurvatīṃ tīrtvā āgneyaṃ śalyakarṣaṇam || 5 ||

satyasandhaśśuciśśrīmānprekṣamāṇa śśilāvahām |

atyayātsa mahāśailānvanaṃ caitrarathaṃ prati || 6 ||

sarasvatīṃ ca gaṅgāṃ ca yugmena pratipadyaca |

uttarānvīramatsyānāṃ bhāruṇḍaṃ prāviśadvanam || 7 ||

veginīṃ ca kuliṅgākhyāṃ hlādinīṃ parvatā''vṛtām |

yamunāṃ prāpya santīrṇaḥ balamāśvāsayattadā || 8 ||

saśītīkṛtya tu gātrāṇi klāntānāśvāsya vājinaḥ |

tatra snātvā ca pītvā ca prāyādādāya codakam || 9 ||

rājaputro mahāraṇyamanabhīkṣṇopasevitam |

bhadro bhadreṇa yānena mārutaḥ khamivātyayāt || 10 ||

bhāgīrathīṃ duṣpratarāmaṃśudhāne mahānadīm |

upāyādrāghavastūrṇaṃ prāgvaṭe viśrute pure || 11 ||

sa gaṅgāṃ prāgvaṭe tīrtvā samāyātkuṭikoṣṭhikām |

sabala stāṃ sa tīrtvā'tha samāyāddharmavardhanam || 12 ||

toraṇaṃ dakṣiṇārdhena jambhūprasthamupāgamat |

varūthaṃ ca yayau ramyaṃ grāmaṃ daśarathātmajaḥ || 13 ||

tatra ramye vane vāsaṃ kṛtvā'sau prāṅmukho yayau |

udyānamujjihānāyāḥ priyakā yatra pādapāḥ || 14 ||

sālāṃstu priyakānprāpya śīghrānāsthāya vājinaḥ |

anujñāpyātha bharataḥ vāhinīṃ tvarito yayau || 15 ||

vāsaṃ kṛtvā sarvatīrthe tīrtvā cottānikāṃ nadīm |

anyā nadīśca vividhāḥ pārvatīyaisturaṅgamaiḥ || 16 ||

hastipṛṣṭhakamāsādya kuṭikāmatyavartata |

tatāra ca naravyāghro lauhitye sa kapīvatīm || 17 ||

ekasāle sthāṇumatīṃ vinate gomatīṃ nadīm |

kaliṅganagare cāpi prāpya sālavanaṃ tadā || 18 ||

bharataḥ kṣipramāgacchatsupariśrāntavāhanaḥ |

vanaṃ ca samatītyāśuśarvaryāmaruṇodaye || 19 ||

ayodhyāṃ manunā rājñā nirmitāṃ sandadarśa ha |

tāṃ purīṃ puruṣavyāghrassaptarātroṣitaḥ pathi || 20 ||

ayodhyāmagrato dṛṣṭvā sārathiṃ vākyamabravīt |

eṣā nātipratītā me puṇyodyānā yaśasvinī || 21 ||

ayodhyā dṛśyate dūrātsārathe pāṇḍumṛttikā |

yajvabhirguṇasampannairbrāhmaṇairvedapāragaiḥ || 22 ||

bhūyiṣṭhamṛddhairākīrṇā rājarṣiparipālitā |

eṣā nātipratītā me puṇyodyānā yaśasvinī || 23 ||

ayodhyā dṛśyate dūrātsārathe pāṇḍumṛttikā |

yajvabhirguṇasampannairbrāhmaṇairvedapāragaiḥ || 24 ||

bhūyiṣṭhamṛddhairākīrṇā rājarṣiparipālitā |

ayodhyāyāṃ purā śabdaśśrūyate tumulo mahān || 25 ||

samantānnaranārīṇāṃ tamadya na śruṇomyaham |

udyānāni hi sāyāhne krīḍitvoparatairnaraiḥ || 26 ||

samantātparidhāvadbhiḥ prakāśante mamānyathā |

tānyadyānurudantīva parityaktāni kāmibhiḥ || 27 ||

araṇyabhūteva purī sārathe pratibhāti me |

na hyatra yānairdṛśyante na gajairna ca vājibhiḥ || 28 ||

niryānto vā'bhiyānto vā naramukhyā yathāpuram |

udyānāni purā bhānti mattapramuditāni ca || 29 ||

janānāṃ ratisaṃyogeṣvatyantaguṇavanti ca |

tānyetānyadya paśyāmi nirānandāni sarvaśaḥ || 30 ||

srastaparṇairanupathaṃ vikrośadbhiriva drumaiḥ |

nādyāpi śrūyate śabdaḥ mattānāṃ mṛgapakṣiṇām || 31 ||

saṃraktāṃ madhurāṃ vāṇīṃ kalaṃ vyāharatāṃ bahu |

candanāgarusampṛkto dhūpasammūrchito'tulaḥ || 32 ||

pravāti pavana śśrīmānkinnunādya yathāpuram |

bherīmṛdaṅgavīṇānāṃ koṇasaṅghaṭṭitaḥ punaḥ || 33 ||

kimadya śabdo viratassadā dīnagatiḥ purā |

aniṣṭāni ca pāpāni paśyāmi vividhāni ca || 34 ||

nimittānyamanojñānitena sīdati me manaḥ |

sarvathā kuśalaṃ sūta durlabhaṃ mama banduṣu || 35 ||

tathāhyasati sammohe hṛdayaṃ sīdatīva me |

viṣaṇṇa śśrāntahṛdayastrasta ssululitendriyaḥ || 36 ||

bharataḥ praviveśāśu purīmikṣvākupālitām |

dvāreṇa vaijayantena prāviśacchrāntavāhanaḥ || 37 ||

dvāssthairutthāya vijayaṃ pṛṣṭastai ssahito yayau |

sa tvanekāgrahṛdayo dvāssthaṃ pratyarcya taṃ janam || 38 ||

sūtamaśvapateḥ klāntamabravīttatra rāghavaḥ |

kimahaṃ tvarayā'nītaḥ kāraṇena vinānagha || 39 ||

aśubhāśaṅki hṛdayaṃ śīlaṃ ca patatīva me |

śrutā no yādṛśāḥ pūrvaṃ nṛpatīnāṃ vināśane || 40 ||

ākārāṃstānahaṃ sarvānihapaśyāmi sārathe |

sammārjanavihīnāni paruṣāṇyupalakṣaye || 41 ||

asaṃyata kavāṭāni śrīvihīnāni sarvaśaḥ |

balikarmavihīnāni dhūpasammodanena ca || 42 ||

anāśitakuṭumbāni prabhāhīnajanāni ca |

alakṣmīkāni paśyāmi kuṭumbibhavanānyaham || 43 ||

sammārjanavihīnāni paruṣāṇyupalakṣaye || 44 ||

asaṃyata kavāṭāni śrīvihīnāni sarvaśaḥ |

balikarmavihīnāni dhūpasammodanena ca || 45 ||

anāśitakuṭumbāni prabhāhīnajanāni ca |

alakṣmīkāni paśyāmi kuṭumbibhavanānyaham || 46 ||

apetamālyaśobhāni hyasammṛṣṭājirāṇi ca |

devāgārāṇi śūnyāni na cābhānti yathāpuram || 47 ||

devatārcāḥ praviddhāśca yajñagoṣṭhyastathāvidhāḥ |

mālyāpaṇeṣu rājante nādya paṇyāni vā tathā || 48 ||

dṛśyante vaṇijo'pyadya na yathāpūrvamatravai |

dhyānasaṃvignahṛdayāḥ naṣṭavyāpārayantritāḥ || 49 ||

devāyatanacaityeṣu dīnāḥ pakṣigaṇāstathā || 50 ||

malinaṃ cāśrupūrṇākṣaṃ dīnaṃ dhyānaparaṃ kṛśam |

sastrīpuṃsaṃ ca paśyāmi janamutkaṇṭhitaṃ pure || 51 ||

ityevamuktvā bharatassūtaṃ taṃ dīnamānasaḥ |

tānyaniṣṭānyayodhyāyāṃ prekṣya rājagṛhaṃ yayau || 52 ||

tāṃ śūnyaśṛṅgāṭakaveśmarathyāṃ rajo'ruṇadvārakavāṭayantrām |

dṛṣṭvā purīmindrapuraprakāśāṃ duḥkhena sampūrṇataro babhūva || 53 ||

bahūni paśyanmanaso'priyāṇi yānyanyadā nāsya pure babhūvuḥ |

avākchirā dīnamanā nahṛṣṭaḥ piturmahātmā praviveśa veśma || 54 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekasaptatitamassargaḥ ||