2.65 Ayodhyakanda - Panchashashtitama Sargah

ॐ

2.65 અયોધ્યાકાણ્ડ - પઞ્ચષષ્ટિતમ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।

અથ પઞ્ચષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ।

અથ રાત્ર્યાં વ્યતીતાયાં પ્રાતરેવાપરેઽહનિ ।

વન્દિનઃ પર્યુપાતિષ્ઠંસ્તત્પાર્થિવ નિવેશનમ્ ॥ 1 ॥

સૂતાઃ પરમસંસ્કારા મઙ્ગલાશ્ચોત્તમશ્રુતાઃ ।

ગાયકાઃ સ્તુતિશીલાશ્ચ નિગદન્તઃ પૃથક્ પૃથક્ ॥ 2 ॥

અથ રાત્ર્યાં વ્યતીતાયાં પ્રાતરેવાપરેઽહનિ ।

વન્દિનઃ પર્યુપાતિષ્ઠંસ્તત્પાર્થિવ નિવેશનમ્ ॥ 3 ॥

સૂતાઃ પરમસંસ્કારા મઙ્ગલાશ્ચોત્તમશ્રુતાઃ ।

ગાયકાઃ સ્તુતિશીલાશ્ચ નિગદન્તઃ પૃથક્ પૃથક્ ॥ 4 ॥

રાજાનં સ્તુવતાં તેષામુદાત્તાભિહિતાશિષામ્ ।

પ્રાસાદાઽભોગવિસ્તીર્ણઃ સ્તુતિશબ્દોહ્યવર્તત ॥ 5 ॥

તતસ્તુ સ્તુવતાં તેષાં સૂતાનાં પાણિવાદકાઃ ।

અપદાનાન્યુદાહૃત્ય પાણિવાદા નવાદયન્ ॥ 6 ॥

તેન શબ્દેન વિહગાઃ પ્રતિબુદ્ધા વિસસ્વનુઃ ।

શાખાસ્થાઃ પઞ્જરસ્થાશ્ચ યે રાજકુલગોચરાઃ ॥ 7 ॥

વ્યાહૃતાઃ પુણ્યશબ્દાશ્ચ વીણાનાં ચાપિ નિસ્સ્વનાઃ ।

આશીર્ગેયં ચ ગાથાનાં પૂરયામાસ વેશ્મ તત્ ॥ 8 ॥

તત શ્શુચિસમાચારાઃ પર્યુપસ્થાનકોવિદાઃ ।

સ્ત્રીવર્ષ ધરભૂયિષ્ઠા ઉપતસ્થુર્યથાપુરમ્ ॥ 9 ॥

હરિચન્દનસમ્પૃક્તમુદકં કાઞ્ચનૈર્ઘટૈઃ ।

આનિન્યુસ્સ્નાનશિક્ષાજ્ઞા યથાકાલં યથાવિધિ ॥ 10 ॥

મઙ્ગલાલમ્ભનીયાનિ પ્રાશનીયાન્યુપસ્કરાન્ ।

ઉપનિન્યુસ્તથાપ્યન્યાઃ કુમારીબહુલાઃ સ્ત્રિયઃ ॥ 11 ॥

સર્વલક્ષણસમ્પન્નં સર્વં વિધિવદર્ચિતમ્ ।

સર્વં સુગુણલક્ષ્મીવત્તદ્બભૂવાભિહારિકમ્ ॥ 12 ॥

તત સ્સૂર્યોદયં યાવત્સર્વં પરિસમુત્સુકમ્ ।

તસ્થાવનુપસમ્પ્રાપ્તં કિંસ્વિદિત્યુપશઙ્કિતમ્ ॥ 13 ॥

અથ યાઃ કોસલેન્દ્રસ્ય શયનં પ્રત્યનન્તરાઃ ।

તાઃ સ્ત્રિયસ્તુ સમાગમ્ય ભર્તારં પ્રત્યબોધયન્ ॥ 14 ॥

તથાપ્યુચિતવૃત્તા સ્તા વિનયેન નયેન ચ ।

નહ્યસ્ય શયનં સ્પૃષ્ટ્વા કિઞ્ચિદપ્યુપલેભિરે ॥ 15 ॥

તાઃ સ્ત્રિયસ્સ્વપ્નશીલજ્ઞાશ્ચેષ્ટાસઞ્ચલનાદિષુ તા વેપથુપરીતાશ્ચ રાજ્ઞઃ પ્રાણેષુ શઙ્કિતાઃ ।

પ્રતિસ્રોતસ્તૃણાગ્રાણાં સદૃશં સઞ્ચકાશિરે ॥ 16 ॥

અથ સન્દેહમાનાનાં સ્ત્રીણાં દૃષ્ટ્વા ચ પાર્થિવમ્ ।

યત્તદાશઙ્કિતં પાપં તસ્ય જજ્ઞે વિનિશ્ચયઃ ॥ 17 ॥

કૌસલ્યા ચ સુમત્રચ પુત્રશોકપરાજિતે ।

પ્રસુપ્તે ન પ્રબુધ્યેતે યથા કાલસમન્વિતે ॥ 18 ॥

નિષ્પ્રભા ચ વિવર્ણા ચ સન્ના શોકેન સન્નતા ।

ન વ્યરાજત કૌસલ્યા તારેવ તિમિરાવૃતા ॥ 19 ॥

કૌસલ્યાઽનન્તરં રાજ્ઞસ્સુમિત્રા તદન્તનરમ્ ।

ન સ્મ વિભ્રાજતે દેવી શોકાશ્રુલુલિતાનના ॥ 20 ॥

તે ચ દૃષ્ટ્વા તથા સુપ્તે શુભે દેવ્યૌ ચ તં નૃપમ્ ।

સુપ્તમેવોદ્ગતપ્રાણમન્તઃપુરમદૃશ્યત ॥ 21 ॥

તતઃ પ્રચુક્રુશુર્દીના સ્સસ્વરં તા વરાઙ્ગનાઃ ।

કરેણવ ઇવારણ્યે સ્થાનપ્રચ્યુતયૂથપાઃ ॥ 22 ॥

તાસામાક્રન્દશબ્દેન સહસોદ્ધતચેતને ।

કૌસલ્યા ચ સુમિત્રા ચ ત્યક્ત નિદ્રે બભૂવતુઃ ॥ 23 ॥

કૌસલ્યા ચ સુમિત્રા ચ દૃષ્ટ્વા સ્પૃષ્ટ્વા ચ પાર્થિવમ્ ।

હા નાથેતિ પરિક્રુશ્ય પેતતુર્ધરણીતલે ॥ 24 ॥

સા કોસલેન્દ્રદુહિતા વેષ્ટમાના મહીતલે ।

ન બભ્રાજ રજોધ્વસ્તા તારેવ ગગનાચ્ચ્યુતા ॥ 25 ॥

નૃપે શાન્તગુણે જાતે કૌસલ્યાં પતિતાં ભુવિ ।

અપશ્યંસ્તાઃ સ્ત્રિયઃ સર્વા હતાં નાગવધૂમિવ ॥ 26 ॥

તતસ્સર્વા નરેન્દ્રસ્ય કૈકેયીપ્રમુખાઃ સ્ત્રિયઃ ।

રુદન્ત્ય શ્શોકસન્તપ્તા નિપેતુર્ગતચેતનાઃ ॥ 27 ॥

તાભિસ્સ બલવાન્નાદઃ ક્રોશન્તીભિરનુદ્રુતઃ ।

યેન સ્ફીતીકૃતં ભૂયસ્તદ્ગૃહં સમનાદયત્ ॥ 28 ॥

તત્ પરિત્રસ્તન્ત્રસમ્ભ્રાન્ત પર્યુત્સુકજનાકુલમ્ ।

સર્વતસ્તુમુલાક્રન્દં પરિતાપાર્તબાન્ધવમ્ ॥ 29 ॥

સદ્યો નિપતિતાનન્દં દીનવિક્લબદર્શનમ્ ।

બભૂવ નરદેવસ્ય સદ્મ દિષ્ટાન્તમીયુષઃ ॥ 30 ॥

અતીતમાજ્ઞાય તુ પાર્થિવર્ષભં યશસ્વિનં સમ્પરિવાર્ય પત્નયઃ ।

ભૃશં રુદન્ત્યઃ કરુણં સુદુઃખિતાઃ પ્રગૃહ્ય બાહૂ વ્યલપન્નનાથવત્ ॥ 31 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે પઞ્ચષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha pañcaṣaṣṭitamassargaḥ |

atha rātryāṃ vyatītāyāṃ prātarevāpare'hani |

vandinaḥ paryupātiṣṭhaṃstatpārthiva niveśanam || 1 ||

sūtāḥ paramasaṃskārā maṅgalāścottamaśrutāḥ |

gāyakāḥ stutiśīlāśca nigadantaḥ pṛthak pṛthak || 2 ||

atha rātryāṃ vyatītāyāṃ prātarevāpare'hani |

vandinaḥ paryupātiṣṭhaṃstatpārthiva niveśanam || 3 ||

sūtāḥ paramasaṃskārā maṅgalāścottamaśrutāḥ |

gāyakāḥ stutiśīlāśca nigadantaḥ pṛthak pṛthak || 4 ||

rājānaṃ stuvatāṃ teṣāmudāttābhihitāśiṣām |

prāsādā'bhogavistīrṇaḥ stutiśabdohyavartata || 5 ||

tatastu stuvatāṃ teṣāṃ sūtānāṃ pāṇivādakāḥ |

apadānānyudāhṛtya pāṇivādā navādayan || 6 ||

tena śabdena vihagāḥ pratibuddhā visasvanuḥ |

śākhāsthāḥ pañjarasthāśca ye rājakulagocarāḥ || 7 ||

vyāhṛtāḥ puṇyaśabdāśca vīṇānāṃ cāpi nissvanāḥ |

āśīrgeyaṃ ca gāthānāṃ pūrayāmāsa veśma tat || 8 ||

tata śśucisamācārāḥ paryupasthānakovidāḥ |

strīvarṣa dharabhūyiṣṭhā upatasthuryathāpuram || 9 ||

haricandanasampṛktamudakaṃ kāñcanairghaṭaiḥ |

āninyussnānaśikṣājñā yathākālaṃ yathāvidhi || 10 ||

maṅgalālambhanīyāni prāśanīyānyupaskarān |

upaninyustathāpyanyāḥ kumārībahulāḥ striyaḥ || 11 ||

sarvalakṣaṇasampannaṃ sarvaṃ vidhivadarcitam |

sarvaṃ suguṇalakṣmīvattadbabhūvābhihārikam || 12 ||

tata ssūryodayaṃ yāvatsarvaṃ parisamutsukam |

tasthāvanupasamprāptaṃ kiṃsvidityupaśaṅkitam || 13 ||

atha yāḥ kosalendrasya śayanaṃ pratyanantarāḥ |

tāḥ striyastu samāgamya bhartāraṃ pratyabodhayan || 14 ||

tathāpyucitavṛttā stā vinayena nayena ca |

nahyasya śayanaṃ spṛṣṭvā kiñcidapyupalebhire || 15 ||

tāḥ striyassvapnaśīlajñāśceṣṭāsañcalanādiṣu tā vepathuparītāśca rājñaḥ prāṇeṣu śaṅkitāḥ |

pratisrotastṛṇāgrāṇāṃ sadṛśaṃ sañcakāśire || 16 ||

atha sandehamānānāṃ strīṇāṃ dṛṣṭvā ca pārthivam |

yattadāśaṅkitaṃ pāpaṃ tasya jajñe viniścayaḥ || 17 ||

kausalyā ca sumatraca putraśokaparājite |

prasupte na prabudhyete yathā kālasamanvite || 18 ||

niṣprabhā ca vivarṇā ca sannā śokena sannatā |

na vyarājata kausalyā tāreva timirāvṛtā || 19 ||

kausalyā'nantaraṃ rājñassumitrā tadantanaram |

na sma vibhrājate devī śokāśrululitānanā || 20 ||

te ca dṛṣṭvā tathā supte śubhe devyau ca taṃ nṛpam |

suptamevodgataprāṇamantaḥpuramadṛśyata || 21 ||

tataḥ pracukruśurdīnā ssasvaraṃ tā varāṅganāḥ |

kareṇava ivāraṇye sthānapracyutayūthapāḥ || 22 ||

tāsāmākrandaśabdena sahasoddhatacetane |

kausalyā ca sumitrā ca tyakta nidre babhūvatuḥ || 23 ||

kausalyā ca sumitrā ca dṛṣṭvā spṛṣṭvā ca pārthivam |

hā nātheti parikruśya petaturdharaṇītale || 24 ||

sā kosalendraduhitā veṣṭamānā mahītale |

na babhrāja rajodhvastā tāreva gaganāccyutā || 25 ||

nṛpe śāntaguṇe jāte kausalyāṃ patitāṃ bhuvi |

apaśyaṃstāḥ striyaḥ sarvā hatāṃ nāgavadhūmiva || 26 ||

tatassarvā narendrasya kaikeyīpramukhāḥ striyaḥ |

rudantya śśokasantaptā nipeturgatacetanāḥ || 27 ||

tābhissa balavānnādaḥ krośantībhiranudrutaḥ |

yena sphītīkṛtaṃ bhūyastadgṛhaṃ samanādayat || 28 ||

tat paritrastantrasambhrānta paryutsukajanākulam |

sarvatastumulākrandaṃ paritāpārtabāndhavam || 29 ||

sadyo nipatitānandaṃ dīnaviklabadarśanam |

babhūva naradevasya sadma diṣṭāntamīyuṣaḥ || 30 ||

atītamājñāya tu pārthivarṣabhaṃ yaśasvinaṃ samparivārya patnayaḥ |

bhṛśaṃ rudantyaḥ karuṇaṃ suduḥkhitāḥ pragṛhya bāhū vyalapannanāthavat || 31 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe pañcaṣaṣṭitamassargaḥ ||