2.21 Ayodhyakanda - Ekavimsha Sargah

ॐ

2.21 અયોધ્યાકાણ્ડ - એકવિંશ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।

અથ એકવિંશસ્સર્ગઃ ।

તથા તુ વિલપન્તીં તાં કૌસલ્યાં રામમાતરમ્ ।

ઉવાચ લક્ષ્મણો દીનસ્તત્કાલસદૃશં વચઃ ॥ 1 ॥

ન રોચતે મમાપ્યેતદાર્યે યદ્રાઘવો વનમ્ ।

ત્યક્ત્વા રાજ્યશ્રિયં ગચ્છેત્ સ્ત્રિયા વાક્યવશં ગતઃ ॥ 2 ॥

વિપરીતશ્ચ વૃદ્ધશ્ચ વિષયૈશ્ચ પ્રધર્ષિતઃ ।

નૃપઃ કિમિવ ન બ્રૂયાચ્ચોદ્યમાનસ્સમન્મથઃ ॥ 3 ॥

નાસ્યાપરાધં પશ્યામિ નાપિ દોષં તથાવિધમ્ ।

યેન નિર્વાસ્યતે રાષ્ટ્રાદ્વનવાસાય રાઘવઃ ॥ 4 ॥

ન તં પશ્યામ્યહં લોકે પરોક્ષમપિ યો નરઃ ।

સ્વમિત્રોઽપિ નિરસ્તોઽપિ યોઽસ્ય દોષમુદાહરેત્ ॥ 5 ॥

દેવકલ્પમૃજું દાન્તં રિપૂણામપિ વત્સલમ્ ।

અવેક્ષમાણઃ કો ધર્મં ત્યજેત્પુત્રમકારણાત્ ॥ 6 ॥

તદિદં વચનં રાજ્ઞઃપુનર્બાલ્યમુપેયુષઃ ।

પુત્રઃ કો હૃદયે કુર્યાદ્રાજવૃત્તમનુસ્મરન્ ॥ 7 ॥

યાવદેવ ન જાનાતિ કશ્ચિદર્થમિમં નરઃ ।

તાવદેવ મયા સાર્ધમાત્મસ્થં કુરુ શાસનમ્ ॥ 8 ॥

મયા પાર્શ્વે સધનુષા તવ ગુપ્તસ્ય રાઘવ ।

ક સ્સમર્થોઽધિકં કર્તું કૃતાન્તસ્યેવ તિષ્ઠતઃ ॥ 9 ॥

નિર્મનુષ્યામિમાં કૃત્સ્નામયોધ્યાં મનુજર્ષભ ।

કરિષ્યામિ શરૈસ્તીક્ષ્ણૈર્યદિ સ્થાસ્યતિ વિપ્રિયે ॥ 10 ॥

ભરતસ્યાથ પક્ષ્યો વા યો વાઽસ્ય હિતમિચ્છતિ ।

સર્વાનેતાન્વધિષ્યામિ મૃદુર્હિ પરિભૂયતે ॥ 11 ॥

પ્રોત્સાહિતોઽયં કૈકેય્યા સ દુષ્ટો યદિ નઃ પિતા ।

અમિત્રભૂતો નિસ્સઙ્ગં વધ્યતાં બધ્યતામપિ ॥ 12 ॥

ગુરોરપ્યવલિપ્તસ્ય કાર્યાકાર્યમજાનતઃ ।

ઉત્પથં પ્રતિપન્નસ્ય કાર્યં ભવતિ શાસનમ્ ॥ 13 ॥

બલમેષ કિમાશ્રિત્ય હેતું વાપુરુષર્ષભ ।

દાતુમિચ્છતિ કૈકેય્યૈ રાજ્યં સ્થિતમિદં તવ ॥ 14 ॥

ત્વયા ચૈવ મયા ચૈવ કૃત્વા વૈરમનુત્તમમ્ ।

કાઽસ્ય શક્તિશ્શ્રિયં દાતું ભરતાયારિશાસન ॥ 15 ॥

અનુરક્તોઽસ્મિ ભાવેન ભ્રાતરં દેવિ તત્ત્વતઃ ।

સત્યેન ધનુષા ચૈવ દત્તેનેષ્ટેન તે શપે ॥ 16 ॥

દીપ્તમગ્નિમરણ્યં વા યદિ રામઃ પ્રવેક્ષ્યતિ ।

પ્રવિષ્ટં તત્ર માં દેવિ ત્વં પૂર્વમવધારય ॥ 17 ॥

હરામિ વીર્યાદ્દુઃખં તે તમ સ્સૂર્ય ઇવોદિતઃ ।

દેવી પશ્યતુ મે વીર્યં રાઘવશ્ચૈવ પશ્યતુ ॥ 18 ॥

એતત્તુ વચનં શ્રુત્વા લક્ષ્મણસ્ય મહાત્મનઃ ।

ઉવાચ રામં કૌશલ્યા રુદન્તી શોકલાલસા ॥ 19 ॥

ભ્રાતુસ્તે વદતઃ પુત્ર લક્ષ્મણસ્ય શ્રુતં ત્વયા ।

યદત્રાનન્તરં કાર્યં કુરુષ્વ યદિ રોચતે ॥ 20 ॥

ન ચાધર્મ્યં વચ શ્રુત્વા સપત્ન્યા મમ ભાષિતમ્ ।

વિહાય શોકસન્તપ્તાં ગન્તુમર્હસિ મામિતઃ ॥ 21 ॥

ધર્મજ્ઞ યદિ ધર્મિષ્ઠો ધર્મં ચરિતુમિચ્છસિ ।

શુશ્રૂષ મામિહસ્થસ્ત્વં ચર ધર્મમનુત્તમમ્ ॥ 22 ॥

શુશ્રૂષુર્જનનીં પુત્ર સ્વગૃહે નિયતો વસન્ ।

પરેણ તપસા યુક્તઃ કાશ્યપસ્ત્રિદિવં ગતઃ ॥ 23 ॥

યથૈવ રાજા પૂજ્યસ્તે ગૌરવેણ તથાઽસ્મ્યહમ્ ।

ત્વાં નાહમનુજાનામિ ન ગન્તવ્યમિતો વનમ્ ॥ 24 ॥

ત્વદ્વિયોગાન્ન મે કાર્યં જીવિતેન સુખેન વા ।

ત્વયા સહ મમ શ્રેયસ્તૃણાનામપિ ભક્ષણમ્ ॥ 25 ॥

યદિ ત્વં યાસ્યસિ વનં ત્યક્ત્વા માં શોકલાલસામ્ ।

અહં પ્રાયમિહાસિષ્યે ન હિ શક્ષ્યામિ જીવિતુમ્ ॥ 26 ॥

તતસ્ત્વં પ્રાપ્સ્યસે પુત્ર નિરયં લોકવિશ્રુતમ્ ।

બ્રહ્મહત્યામિવાધર્માત્સમુદ્ર સ્સરિતાં પતિઃ ॥ 27 ॥

વિલપન્તીં તથા દીનાં કૌસલ્યાં જનનીં તતઃ ।

ઉવાચ રામો ધર્માત્મા વચનં ધર્મસંહિતમ્ ॥ 28 ॥

નાસ્તિ શક્તિઃ પિતુર્વાક્યં સમતિક્રમિતું મમ ।

પ્રસાદયે ત્વાં શિરસા ગન્તુમિચ્છામ્યહં વનમ્ ॥ 29 ॥

ઋષિણા ચ પિતુર્વાક્યં કુર્વતા વ્રતચારિણા ।

ગૌર્હતા જાનતા ધર્મં કણ્ડુનાઽપિ વિપશ્ચિતા ॥ 30 ॥

અસ્માકં ચ કુલે પૂર્વં સગરસ્યાજ્ઞયા પિતુઃ ।

ખનદ્ભિસ્સાગરૈર્ભૂમિમવાપ્તસ્સુમહાન્વધઃ ॥ 31 ॥

જામદ્ગ્ન્યેન રામેણ રેણુકા જનની સ્વયમ્ ।

કૃત્તા પરશુનાઽરણ્યે પિતુર્વચનકારિણા ॥ 32 ॥

એતૈરન્યૈશ્ચ બહુભિર્દેવિ દેવસમૈઃ કૃતમ્ ।

પિતુર્વચનમક્લીબં કરિષ્યામિ પિતુર્હિતમ્ ॥ 33 ॥

ન ખલ્વેતન્મયૈકેન ક્રિયતે પિતૃશાસનમ્ ।

એતૈરપિ કૃતં દેવિ યે મયા તવ કીર્તિતાઃ ॥ 34 ॥

નાહં ધર્મમપૂર્વં તે પ્રતિકૂલં પ્રવર્તયે ।

પૂર્વૈરયમભિપ્રેતો ગતો માર્ગોઽનુગમ્યતે ॥ 35 ॥

તદેતત્તુ મયા કાર્યં ક્રિયતે ભુવિ નાન્યથા ।

પિતુર્હિ વચનં કુર્વન્ન કશ્ચિન્નામ હીયતે ॥ 36 ॥

તામેવમુક્ત્વા જનનીં લક્ષ્મણં પુનરબ્રવીત્ ।

વાક્યં વાક્યવિદાં શ્રેષ્ઠશ્શ્રેષ્ઠસ્સર્વધનુષ્મતામ્ ॥ 37 ॥

તવ લક્ષ્મણ જાનામિ મયિ સ્નેહમનુત્તમમ્ ।

વિક્રમં ચૈવ સત્ત્વં ચ તેજશ્ચ સુદુરાસદમ્ ॥ 38 ॥

મમ માતુર્મહદ્દુઃખમતુલં શુભલક્ષણ ।

અભિપ્રાયમવિજ્ઞાય સત્યસ્ય ચ શમસ્ય ચ ॥ 39 ॥

ધર્મો હિ પરમો લોકે ધર્મે સત્યં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।

ધર્મસંશ્રિતમેતચ્ચ પિતુર્વચનમુત્તમમ્ ॥ 40 ॥

સંશ્રુત્ય ચ પિતુર્વાક્યં માતુર્વા બ્રાહ્મણસ્ય વા ।

ન કર્તવ્યં વૃથા વીર ધર્મમાશ્રિત્ય તિષ્ઠતા ॥ 41 ॥

સોઽહં ન શક્ષ્યામિ પિતુર્નિયોગમતિવર્તિતુમ્ ।

પિતુર્હિવચનાદ્વીર કૈકેય્યાઽહં પ્રચોદિતઃ ॥ 42 ॥

તદેતાં વિસૃજાનાર્યાં ક્ષત્રધર્માશ્રિતાં મતિમ્ ।

ધર્મમાશ્રય મા તૈક્ષ્ણ્યં મદ્બુદ્ધિરનુગમ્યતામ્ ॥ 43 ॥

તમેવમુત્ત્વા સૌહાર્દાદ્ભ્રાતરં લક્ષ્મણાગ્રજઃ ।

ઉવાચ ભૂયઃ કૌસલ્યાં પ્રાઞ્જલિશ્શિરસાનતઃ ॥ 44 ॥

અનુમન્યસ્વ માં દેવિ ગમિષ્યન્તમિતો વનમ્ ।

શાપિતાઽસિ મમ પ્રાણૈઃ કુરુ સ્વસ્ત્યયનાનિ મે ॥ 45 ॥

તીર્ણપ્રતિજ્ઞશ્ચ વનાત્પુનરેષ્યામ્યહં પુરીમ્ ।

યયાતિરિવ રાજર્ષિઃપુરા હિત્વા પુનર્દિવમ્ ॥ 46 ॥

શોકસ્સન્ધાર્યતાં માત ર્હૃદયે સાધુ મા શુચઃ ।

વનવાસાદિહૈષ્યામિ પુનઃ કૃત્વા પિતુર્વચઃ ॥ 47 ॥

ત્વયા મયા ચ વૈદેહ્યા લક્ષ્મણેન સુમિત્રયા ।

પિતુર્નિયોગે સ્થાતવ્યમેષ ધર્મસ્સનાતનઃ ॥ 48 ॥

અમ્બ સંહૃત્ય સમ્ભારાન્ દુઃખં હૃદિ નિગૃહ્ય ચ ।

વનવાસકૃતા બુદ્ધિર્મમ ધર્મ્યાઽનુ વર્ત્યતામ્ ॥ 49 ॥

એતદ્વચસ્તસ્ય નિશમ્ય માતા સુધર્મ્યમવ્યગ્રમવિક્લબં ચ ।

મૃતેવ સઞ્જ્ઞાં પ્રતિલભ્ય દેવી સમીક્ષ્ય રામં પુનરિત્યુવાચ ॥ 50 ॥

યથૈવ તે પુત્ર પિતા તથાઽહં ગુરુ સ્સ્વધર્મેણ સુહૃત્તયા ચ ।

ન ત્વાઽનુજાનામિ ન માં વિહાય સુદુઃખિતામર્હસિ ગન્તુમેવમ્ ॥ 51 ॥

કિં જીવિતેનેહ વિના ત્વયા મે લોકેન વા કિં સ્વધયાઽમૃતેન ।

શ્રેયો મુહૂર્તં તવ સન્નિધાનં મમેહ કૃત્સ્નાદપિ જીવલોકાત્ ॥ 52 ॥

નરૈરિવોલ્કાભિરપોહ્યમાનો મહાગજોઽધ્વાનમનુપ્રવિષ્ટઃ ।

ભૂયઃ પ્રજજ્વાલ વિલાપમેવં નિશમ્ય રામઃ કરુણં જનન્યાઃ ॥ 53 ॥

સ માતરં ચૈવ વિસઞ્જ્ઞકલ્પા માર્તં ચ સૌમિત્રિમભિપ્રતપ્તમ્ ।

ધર્મે સ્થિતો ધર્મ્યમુવાચ વાક્યં યથા સ એવાર્હતિ તત્ર વક્તુમ્ ॥ 54 ॥

અહં હિ તે લક્ષ્મણ નિત્યમેવ જાનામિ ભક્તિં ચ પરાક્રમં ચ ।

મમ ત્વભિપ્રાયમસન્નિરીક્ષ્ય માત્રા સહાભ્યર્દસિ માં સુદુઃખમ્ ॥ 55 ॥

ધર્માર્થકામાઃ ખલુ તાત લોકે સમીક્ષિતા ધર્મફલોદયેષુ ।

તે તત્ર સર્વે સ્યુરસંશયં મે ભાર્યેવ વશ્યાઽભિમતા સુપુત્રા ॥ 56 ॥

યસ્મિંસ્તુ સર્વે સ્યુરસન્નિવિષ્ટા ધર્મો યત સ્સ્યાત્તદુપક્રમેત ।

દ્વેષ્યો ભવત્યર્થપરો હિ લોકે કામાત્મતા ખલ્વપિ ન પ્રશસ્તા ॥ 57 ॥

ગુરુશ્ચ રાજા ચ પિતા ચ વૃદ્ધઃ ક્રોધાત્પ્રહર્ષાદ્યદિ વાઽપિ કામાત્ ।

યદ્વ્યાદિશેત્કાર્યમવેક્ષ્ય ધર્મં કસ્તન્ન કુર્યાદનૃશંસવૃત્તિઃ ॥ 58 ॥

સ વૈ ન શક્નોમિ પિતુઃ પ્રતિજ્ઞા મિમામકર્તું સકલાં યથાવત્ ।

સ હ્યાવયોસ્તાત ગુરુર્નિયોગે દેવ્યાશ્ચ ભર્તા સ ગતિ સ્સધર્મઃ ॥ 59 ॥

તસ્મિન્પુનર્જીવતિ ધર્મરાજે વિશેષતસ્સ્વે પથિ વર્તમાને ।

દેવી મયા સાર્ધમિતોઽપગચ્છેત્ કથં સ્વિદન્યા વિધવેવ નારી ॥ 60 ॥

સા માઽનુમન્યસ્વ વનં વ્રજન્તં કુરુષ્વ ન સ્સ્વસ્ત્યયનાનિ દેવિ ।

યથા સમાપ્તે પુનરાવ્રજેયં યથા હિ સત્યેન પુનર્યયાતિઃ ॥ 61 ॥

યશો હ્યહં કેવલરાજ્યકારણા ન્ન પૃષ્ઠતઃ કર્તુમલં મહોદયમ્ ।

અદીર્ઘકાલે ન તુ દેવિ જીવિતે વૃણેઽવરામદ્ય મહીમધર્મતઃ ॥ 62 ॥

પ્રસાદયન્નરવૃષભ સ્સમાતરં પરાક્રમાજ્જિગમિષુરેવ દણ્ડકાન્ ।

અથાનુજં ભૃશમનુશાસ્ય દર્શનં ચકાર તાં હૃદિ જનનીં પ્રદક્ષિણમ્ ॥ 63 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે એકવિંશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha ekaviṃśassargaḥ |

tathā tu vilapantīṃ tāṃ kausalyāṃ rāmamātaram |

uvāca lakṣmaṇo dīnastatkālasadṛśaṃ vacaḥ || 1 ||

na rocate mamāpyetadārye yadrāghavo vanam |

tyaktvā rājyaśriyaṃ gacchet striyā vākyavaśaṃ gataḥ || 2 ||

viparītaśca vṛddhaśca viṣayaiśca pradharṣitaḥ |

nṛpaḥ kimiva na brūyāccodyamānassamanmathaḥ || 3 ||

nāsyāparādhaṃ paśyāmi nāpi doṣaṃ tathāvidham |

yena nirvāsyate rāṣṭrādvanavāsāya rāghavaḥ || 4 ||

na taṃ paśyāmyahaṃ loke parokṣamapi yo naraḥ |

svamitro'pi nirasto'pi yo'sya doṣamudāharet || 5 ||

devakalpamṛjuṃ dāntaṃ ripūṇāmapi vatsalam |

avekṣamāṇaḥ ko dharmaṃ tyajetputramakāraṇāt || 6 ||

tadidaṃ vacanaṃ rājñaḥpunarbālyamupeyuṣaḥ |

putraḥ ko hṛdaye kuryādrājavṛttamanusmaran || 7 ||

yāvadeva na jānāti kaścidarthamimaṃ naraḥ |

tāvadeva mayā sārdhamātmasthaṃ kuru śāsanam || 8 ||

mayā pārśve sadhanuṣā tava guptasya rāghava |

ka ssamartho'dhikaṃ kartuṃ kṛtāntasyeva tiṣṭhataḥ || 9 ||

nirmanuṣyāmimāṃ kṛtsnāmayodhyāṃ manujarṣabha |

kariṣyāmi śaraistīkṣṇairyadi sthāsyati vipriye || 10 ||

bharatasyātha pakṣyo vā yo vā'sya hitamicchati |

sarvānetānvadhiṣyāmi mṛdurhi paribhūyate || 11 ||

protsāhito'yaṃ kaikeyyā sa duṣṭo yadi naḥ pitā |

amitrabhūto nissaṅgaṃ vadhyatāṃ badhyatāmapi || 12 ||

gurorapyavaliptasya kāryākāryamajānataḥ |

utpathaṃ pratipannasya kāryaṃ bhavati śāsanam || 13 ||

balameṣa kimāśritya hetuṃ vāpuruṣarṣabha |

dātumicchati kaikeyyai rājyaṃ sthitamidaṃ tava || 14 ||

tvayā caiva mayā caiva kṛtvā vairamanuttamam |

kā'sya śaktiśśriyaṃ dātuṃ bharatāyāriśāsana || 15 ||

anurakto'smi bhāvena bhrātaraṃ devi tattvataḥ |

satyena dhanuṣā caiva datteneṣṭena te śape || 16 ||

dīptamagnimaraṇyaṃ vā yadi rāmaḥ pravekṣyati |

praviṣṭaṃ tatra māṃ devi tvaṃ pūrvamavadhāraya || 17 ||

harāmi vīryādduḥkhaṃ te tama ssūrya ivoditaḥ |

devī paśyatu me vīryaṃ rāghavaścaiva paśyatu || 18 ||

etattu vacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya mahātmanaḥ |

uvāca rāmaṃ kauśalyā rudantī śokalālasā || 19 ||

bhrātuste vadataḥ putra lakṣmaṇasya śrutaṃ tvayā |

yadatrānantaraṃ kāryaṃ kuruṣva yadi rocate || 20 ||

na cādharmyaṃ vaca śrutvā sapatnyā mama bhāṣitam |

vihāya śokasantaptāṃ gantumarhasi māmitaḥ || 21 ||

dharmajña yadi dharmiṣṭho dharmaṃ caritumicchasi |

śuśrūṣa māmihasthastvaṃ cara dharmamanuttamam || 22 ||

śuśrūṣurjananīṃ putra svagṛhe niyato vasan |

pareṇa tapasā yuktaḥ kāśyapastridivaṃ gataḥ || 23 ||

yathaiva rājā pūjyaste gauraveṇa tathā'smyaham |

tvāṃ nāhamanujānāmi na gantavyamito vanam || 24 ||

tvadviyogānna me kāryaṃ jīvitena sukhena vā |

tvayā saha mama śreyastṛṇānāmapi bhakṣaṇam || 25 ||

yadi tvaṃ yāsyasi vanaṃ tyaktvā māṃ śokalālasām |

ahaṃ prāyamihāsiṣye na hi śakṣyāmi jīvitum || 26 ||

tatastvaṃ prāpsyase putra nirayaṃ lokaviśrutam |

brahmahatyāmivādharmātsamudra ssaritāṃ patiḥ || 27 ||

vilapantīṃ tathā dīnāṃ kausalyāṃ jananīṃ tataḥ |

uvāca rāmo dharmātmā vacanaṃ dharmasaṃhitam || 28 ||

nāsti śaktiḥ piturvākyaṃ samatikramituṃ mama |

prasādaye tvāṃ śirasā gantumicchāmyahaṃ vanam || 29 ||

ṛṣiṇā ca piturvākyaṃ kurvatā vratacāriṇā |

gaurhatā jānatā dharmaṃ kaṇḍunā'pi vipaścitā || 30 ||

asmākaṃ ca kule pūrvaṃ sagarasyājñayā pituḥ |

khanadbhissāgarairbhūmimavāptassumahānvadhaḥ || 31 ||

jāmadgnyena rāmeṇa reṇukā jananī svayam |

kṛttā paraśunā'raṇye piturvacanakāriṇā || 32 ||

etairanyaiśca bahubhirdevi devasamaiḥ kṛtam |

piturvacanamaklībaṃ kariṣyāmi piturhitam || 33 ||

na khalvetanmayaikena kriyate pitṛśāsanam |

etairapi kṛtaṃ devi ye mayā tava kīrtitāḥ || 34 ||

nāhaṃ dharmamapūrvaṃ te pratikūlaṃ pravartaye |

pūrvairayamabhipreto gato mārgo'nugamyate || 35 ||

tadetattu mayā kāryaṃ kriyate bhuvi nānyathā |

piturhi vacanaṃ kurvanna kaścinnāma hīyate || 36 ||

tāmevamuktvā jananīṃ lakṣmaṇaṃ punarabravīt |

vākyaṃ vākyavidāṃ śreṣṭhaśśreṣṭhassarvadhanuṣmatām || 37 ||

tava lakṣmaṇa jānāmi mayi snehamanuttamam |

vikramaṃ caiva sattvaṃ ca tejaśca sudurāsadam || 38 ||

mama māturmahadduḥkhamatulaṃ śubhalakṣaṇa |

abhiprāyamavijñāya satyasya ca śamasya ca || 39 ||

dharmo hi paramo loke dharme satyaṃ pratiṣṭhitam |

dharmasaṃśritametacca piturvacanamuttamam || 40 ||

saṃśrutya ca piturvākyaṃ māturvā brāhmaṇasya vā |

na kartavyaṃ vṛthā vīra dharmamāśritya tiṣṭhatā || 41 ||

so'haṃ na śakṣyāmi piturniyogamativartitum |

piturhivacanādvīra kaikeyyā'haṃ pracoditaḥ || 42 ||

tadetāṃ visṛjānāryāṃ kṣatradharmāśritāṃ matim |

dharmamāśraya mā taikṣṇyaṃ madbuddhiranugamyatām || 43 ||

tamevamuttvā sauhārdādbhrātaraṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |

uvāca bhūyaḥ kausalyāṃ prāñjaliśśirasānataḥ || 44 ||

anumanyasva māṃ devi gamiṣyantamito vanam |

śāpitā'si mama prāṇaiḥ kuru svastyayanāni me || 45 ||

tīrṇapratijñaśca vanātpunareṣyāmyahaṃ purīm |

yayātiriva rājarṣiḥpurā hitvā punardivam || 46 ||

śokassandhāryatāṃ māta rhṛdaye sādhu mā śucaḥ |

vanavāsādihaiṣyāmi punaḥ kṛtvā piturvacaḥ || 47 ||

tvayā mayā ca vaidehyā lakṣmaṇena sumitrayā |

piturniyoge sthātavyameṣa dharmassanātanaḥ || 48 ||

amba saṃhṛtya sambhārān duḥkhaṃ hṛdi nigṛhya ca |

vanavāsakṛtā buddhirmama dharmyā'nu vartyatām || 49 ||

etadvacastasya niśamya mātā sudharmyamavyagramaviklabaṃ ca |

mṛteva sañjñāṃ pratilabhya devī samīkṣya rāmaṃ punarityuvāca || 50 ||

yathaiva te putra pitā tathā'haṃ guru ssvadharmeṇa suhṛttayā ca |

na tvā'nujānāmi na māṃ vihāya suduḥkhitāmarhasi gantumevam || 51 ||

kiṃ jīviteneha vinā tvayā me lokena vā kiṃ svadhayā'mṛtena |

śreyo muhūrtaṃ tava sannidhānaṃ mameha kṛtsnādapi jīvalokāt || 52 ||

narairivolkābhirapohyamāno mahāgajo'dhvānamanupraviṣṭaḥ |

bhūyaḥ prajajvāla vilāpamevaṃ niśamya rāmaḥ karuṇaṃ jananyāḥ || 53 ||

sa mātaraṃ caiva visañjñakalpā mārtaṃ ca saumitrimabhiprataptam |

dharme sthito dharmyamuvāca vākyaṃ yathā sa evārhati tatra vaktum || 54 ||

ahaṃ hi te lakṣmaṇa nityameva jānāmi bhaktiṃ ca parākramaṃ ca |

mama tvabhiprāyamasannirīkṣya mātrā sahābhyardasi māṃ suduḥkham || 55 ||

dharmārthakāmāḥ khalu tāta loke samīkṣitā dharmaphalodayeṣu |

te tatra sarve syurasaṃśayaṃ me bhāryeva vaśyā'bhimatā suputrā || 56 ||

yasmiṃstu sarve syurasanniviṣṭā dharmo yata ssyāttadupakrameta |

dveṣyo bhavatyarthaparo hi loke kāmātmatā khalvapi na praśastā || 57 ||

guruśca rājā ca pitā ca vṛddhaḥ krodhātpraharṣādyadi vā'pi kāmāt |

yadvyādiśetkāryamavekṣya dharmaṃ kastanna kuryādanṛśaṃsavṛttiḥ || 58 ||

sa vai na śaknomi pituḥ pratijñā mimāmakartuṃ sakalāṃ yathāvat |

sa hyāvayostāta gururniyoge devyāśca bhartā sa gati ssadharmaḥ || 59 ||

tasminpunarjīvati dharmarāje viśeṣatassve pathi vartamāne |

devī mayā sārdhamito'pagacchet kathaṃ svidanyā vidhaveva nārī || 60 ||

sā mā'numanyasva vanaṃ vrajantaṃ kuruṣva na ssvastyayanāni devi |

yathā samāpte punarāvrajeyaṃ yathā hi satyena punaryayātiḥ || 61 ||

yaśo hyahaṃ kevalarājyakāraṇā nna pṛṣṭhataḥ kartumalaṃ mahodayam |

adīrghakāle na tu devi jīvite vṛṇe'varāmadya mahīmadharmataḥ || 62 ||

prasādayannaravṛṣabha ssamātaraṃ parākramājjigamiṣureva daṇḍakān |

athānujaṃ bhṛśamanuśāsya darśanaṃ cakāra tāṃ hṛdi jananīṃ pradakṣiṇam || 63 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekaviṃśassargaḥ ||