2.16 Ayodhyakanda - Shodasha Sargah

ॐ

2.16 અયોધ્યાકાણ્ડ - ષોડશ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।

અથ ષોડશસ્સર્ગઃ ।

તદન્તઃપુરદ્વારં સમતીત્ય જનાકુલમ્ ।

પ્રવિવિક્તાં તતઃ કક્ષ્યામાસસાદ પુરાણવિત્ ॥ 1 ॥

પ્રાસકાર્મુકબિભ્રદ્ભિર્યુવભિર્મૃષ્ટકુણ્ડલૈઃ ।

અપ્રમાદિભિરેકાગ્રૈ સ્સ્વનુરક્તૈરધિષ્ઠિતામ્ ॥ 2 ॥

તદન્તઃપુરદ્વારં સમતીત્ય જનાકુલમ્ ।

પ્રવિવિક્તાં તતઃ કક્ષ્યામાસસાદ પુરાણવિત્ ॥ 3 ॥

પ્રાસકાર્મુકબિભ્રદ્ભિર્યુવભિર્મૃષ્ટકુણ્ડલૈઃ ।

અપ્રમાદિભિરેકાગ્રૈ સ્સ્વનુરક્તૈરધિષ્ઠિતામ્ ॥ 4 ॥

તત્ર કાષાયિણો વૃદ્ધાન્ વેત્રપાણીન્ સ્વલઙ્કૃતાન્ ।

દદર્શ વિષ્ઠિતાન્ દ્વારિ સ્ત્ર્યધ્યક્ષાન્સુસમાહિતાન્ ॥ 5 ॥

તે સમીક્ષ્ય સમાયાન્તં રામપ્રિયચિકીર્ષવઃ ।

સહસોત્પતિતાસ્સર્વે સ્વાસનેભ્યસ્સસમ્ભ્રમાઃ ॥ 6 ॥

તાનુવાચ વિનીતાત્મા સૂતપુત્રઃ પ્રદક્ષિણઃ ।

ક્ષિપ્રમાખ્યાત રામાય સુમન્ન્ત્રો દ્વારિ તિષ્ઠતિ ॥ 7 ॥

તે રામમુપસઙ્ગમ્ય ભર્તુઃ પ્રિયચિકીર્ષવઃ ।

સહભાર્યાય રામાય ક્ષિપ્રમેવાભિચક્ષિરે ॥ 8 ॥

પ્રતિવેદિતમાજ્ઞાય સૂતમભ્યન્તરં પિતુઃ ।

તત્રૈવાનાયયામાસ રાઘવપ્રિયકામ્યયા ॥ 9 ॥

તં વૈશ્રવણસઙ્કાશમુપવિષ્ટં સ્વલઙ્કૃતમ્ ।

દદર્શ સૂતઃ પર્ય્યઙ્કે સૌવર્ણે સોત્તરચ્છદે ॥ 10 ॥

વરાહરુધિરાભેણ શુચિના ચ સુગન્ધિના ।

અનુલિપ્તં પરાર્ધ્યેન ચન્દનેન પરન્તપમ્ ॥ 11 ॥

સ્થિતયા પાર્શ્વતશ્ચાપિ વાલવ્યજનહસ્તયા ।

ઉપેતં સીતયાભૂયશ્ચિત્રયા શશિનં યથા ॥ 12 ॥

તં તપન્તમિવાદિત્યમુપપન્નં સ્વતેજસા ।

વવન્દે વરદં વન્દી વિનયજ્ઞો વિનીતવત્ ॥ 13 ॥

પ્રાઞ્જલિસ્સુમુખં દૃષ્ટ્વા વિહારશયનાસને ।

રાજપુત્રમુવાચેદં સુમન્ત્રો રાજસત્કૃતઃ ॥ 14 ॥

કૌશલ્યાસુપ્રજા રામ પિતા ત્વાં દ્રષ્ટુમિચ્છતિ ।

મહિષ્યા સહ કૈકેય્યા ગમ્યતાં તત્ર મા ચિરમ્ ॥ 15 ॥

એવમુક્તસ્તુ સંહૃષ્ટો નરસિંહો મહાદ્યુતિઃ ।

તતસ્સમ્માનયામાસ સીતામિદમુવાચ હ ॥ 16 ॥

દેવિ દેવશ્ચ દેવી ચ સમાગમ્ય મદન્તરે ।

મન્ત્રયેતે ધૃવં કિઞ્ચિદભિષેચનસંહિતમ્ ॥ 17 ॥

લક્ષયિત્વા હ્યભિપ્રાયં પ્રિયકામા સુદક્ષિણા ।

સઞ્ચોદયતિ રાજાનં મદર્થમસિતેક્ષણા ॥ 18 ॥

સા પ્રહૃષ્ટા મહારાજં હિતકામાનુવર્તિની ।

જનની ચાર્થકામા મે કેકયાધિપતેસ્સુતા ॥ 19 ॥

દિષ્ટ્યા ખલુ મહારાજો મહિષ્યા પ્રિયયા સહ ।

સુમન્ત્રં પ્રાહિણોદ્દૂતમર્થકામકરં મમ ॥ 20 ॥

યાદૃશી પરિષત્તત્ર તાદૃશો દૂત આગતઃ ।

ધ્રુવમદ્યૈવ માં રાજા યૌવરાજ્યેઽભિષેક્ષ્યતિ ॥ 21 ॥

હન્ત શીઘ્રમિતો ગત્વા દ્રક્ષ્યામિ ચ મહીપતિમ્ ।

સહ ત્વં પરિવારેણ સુખમાસ્વ રમસ્વ ચ ॥ 22 ॥

પતિસમ્માનિતા સીતા ભર્તારમસિતેક્ષણા ।

આદ્વારમનુવવ્રાજ મઙ્ગલાન્યભિદધ્યુષી ॥ 23 ॥

રાજ્યં દ્વિજાતિભિર્જુષ્ટં રાજસૂયાભિષેચનમ્ ।

કર્તુમર્હતિ તે રાજા વાસવસ્યેવ લોકકૃત્ ॥ 24 ॥

દીક્ષિતં વ્રતસમ્પન્નં વરાજિનધરં શુચિમ્ ।

કુરઙ્ગશૃઙ્ગપાણિં ચ પશ્યન્તી ત્વાં ભજામ્યહમ્ ॥ 25 ॥

પૂર્વાં દિશં વજ્રધરો દક્ષિણાં પાતુ તે યમઃ ।

વરુણઃ પશ્ચિમામાશાં ધનેશસ્તૂત્તરાં દિશમ્ ॥ 26 ॥

અથ સીતામનુજ્ઞાપ્ય કૃતકૌતુકમઙ્ગલઃ ।

નિશ્ચક્રામ સુમન્ત્રેણ સહ રામો નિવેશનાત્ ॥ 27 ॥

પર્વતાદિવ નિષ્ક્રમ્ય સિંહો ગિરિગુહાશયઃ ।

લક્ષ્મણં દ્વારિસોઽપશ્યત્પ્રહ્વાઞ્જલિપુટં સ્થિતમ્ ॥ 28 ॥

અથ મધ્યમકક્ષ્યાયાં સમાગચ્છત્સુહૃજ્જનૈઃ ।

સ સર્વાનર્થિનો દૃષ્ટ્વા સમેત્ય પ્રતિનન્દ્ય ચ ॥ 29 ॥

તતઃ પાવકસઙ્કાશમારુરોહ રથોત્તમમ્ ।

વૈયાઘ્રં પુરુષવ્યાઘ્રો રાજતં રાજનન્દનઃ ॥ 30 ॥

મેઘનાદમસમ્બાધં મણિહેમવિભૂષિતમ્ ।

મુષ્ણન્તમિવ ચક્ષૂંષિ પ્રભયા સૂર્યવર્ચસમ્ ॥ 31 ॥

કરેણુશિશુકલ્પૈશ્ચ યુક્તં પરમવાજિભિઃ ।

હરિયુક્તં સહસ્રાક્ષો રથમિન્દ્ર ઇવાશુગમ્ ॥ 32 ॥

પ્રયયૌ તૂર્ણમાસ્થાય રાઘવો જ્વલિતશ્શ્રિયા ।

સ પર્જન્ય ઇવાકાશે સ્વનવાનભિનાદયન્ ॥ 33 ॥

નિકેતાન્નિર્યયૌ શ્રીમાન્મહાભ્રાદિવ ચન્દ્રમાઃ ।

છત્રચામરપાણિસ્તુ લક્ષ્મણો રાઘવાનુજઃ ॥ 34 ॥

જુગોપ ભ્રાતરં ભ્રાતા રથમાસ્થાય પૃષ્ઠતઃ ।

તતો હલહલાશબ્દસ્તુમુલસ્સમજાયત ॥ 35 ॥

તસ્ય નિષ્ક્રમમાણસ્ય જનૌઘસ્ય સમન્તતઃ ।

તતો હયવરા મુખ્યા નાગાશ્ચ ગિરિસન્નિભાઃ ॥ 36 ॥

અનુજગ્મુસ્તદા રામં શતશોઽથ સહસ્રશઃ ।

અગ્રતશ્ચાસ્ય સન્નદ્ધાશ્ચન્દનાગરુભૂષિતાઃ ॥ 37 ॥

ખડ્ગચાપધરાશ્શૂરા જગ્મુરાશંસવો જનાઃ ।

તતો વાદિત્રશબ્દાશ્ચ સ્તુતિશબ્દાશ્ચ વન્દિનામ્ ॥ 38 ॥

સિંહનાદાશ્ચ શૂરાણાં તદા શુશ્રુવિરે પથિ ।

હર્મ્યવાતાયનસ્થાભિર્ભૂષિતાભિસ્સમન્તતઃ ॥ 39 ॥

કીર્યમાણ સ્સુપુષ્પૌઘૈર્યયૌ સ્ત્રીભિરરિન્દમઃ ।

રામં સર્વાનવદ્યાઙ્ગ્યો રામપિપ્રીષયા તતઃ ॥ 40 ॥

વચોભિરગ્ય્રૈર્હર્મ્યસ્થા ક્ષિતિસ્થાશ્ચ વવન્દિરે ।

નૂનં નન્દતિ તે માતા કૌશલ્યામાતૃનન્દન ॥ 41 ॥

પશ્યન્તી સિદ્ધયાત્રં ત્વાં પિત્ર્યં રાજ્યમવસ્થિતમ્ ।

સર્વસીમન્તિનીભ્યશ્ચ સીતાં સીમન્તિની વરામ્ ॥ 42 ॥

અમન્યન્ત હિ તા નાર્યો રામસ્ય હૃદયપ્રિયામ્ ।

તયા સુચરિતં દેવ્યા પુરા નૂનં મહત્તપઃ ॥ 43 ॥

રોહિણીવ શશાઙ્કેન રામસંયોગમાપ યા ।

ઇતિ પ્રાસાદશૃઙ્ગેષુ પ્રમદાભિર્નરોત્તમઃ ॥ 44 ॥

શુશ્રાવ રાજમાર્ગસ્થઃ પ્રિયા વાચ ઉદાહૃતાઃ ।

આત્મસમ્પૂજનૈ શૃણ્વન્ યયૌ રામૌ મહાપથમ્ ॥ 45 ॥

સ રાઘવસ્તત્ર કથાપ્રપઞ્ચાન્ શુશ્રાવ લોકસ્ય સમાગતસ્ય ।

આત્માધિકારા વિવિધાશ્ચ વાચઃ પ્રહૃષ્ટરૂપસ્ય પુરો જનસ્ય ॥ 46 ॥

એષ શ્રિયં ગચ્છતિ રાઘવોઽદ્ય રાજપ્રસાદાદ્વિપુલાં ગમિષ્યન્ ।

એતે વયં સર્વ સમૃદ્ધકામા યેષામયં નો ભવિતા પ્રશાસ્તા ॥ 47 ॥

લાભો જનસ્યાસ્ય યદેષ સર્વં પ્રપત્સ્યતે રાષ્ટ્રમિદં ચિરાય ।

ન હ્યપ્રિયં કિઞ્ચન જાતુ કશ્ચિ ત્પશ્યેન્ન દુઃખં મનુજાધિપેઽસ્મિન્ ॥ 48 ॥

સ ઘોષવદ્ભિશ્ચ મતઙ્ગાજૈર્યયૈઃ પુરસ્સરૈ સ્સ્વસ્તિકસૂતમાગધૈઃ ।

મહીયમાનઃ પ્રવરૈશ્ચ વાદકૈ રભિષ્ટુતો વૈશ્રવણો યથા યયૌ ॥ 49 ॥

કરેણુમાતંઙ્ગરથાશ્વસઙ્કુલં મહાજનૌઘ પરિપૂર્ણચત્વરમ્ ।

પ્રભૂતરત્નં બહુપણ્યસઞ્ચયં દદર્શ રામો રુચિરં મહાપથમ્ ॥ 50 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે ષોડશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha ṣoḍaśassargaḥ |

tadantaḥpuradvāraṃ samatītya janākulam |

praviviktāṃ tataḥ kakṣyāmāsasāda purāṇavit || 1 ||

prāsakārmukabibhradbhiryuvabhirmṛṣṭakuṇḍalaiḥ |

apramādibhirekāgrai ssvanuraktairadhiṣṭhitām || 2 ||

tadantaḥpuradvāraṃ samatītya janākulam |

praviviktāṃ tataḥ kakṣyāmāsasāda purāṇavit || 3 ||

prāsakārmukabibhradbhiryuvabhirmṛṣṭakuṇḍalaiḥ |

apramādibhirekāgrai ssvanuraktairadhiṣṭhitām || 4 ||

tatra kāṣāyiṇo vṛddhān vetrapāṇīn svalaṅkṛtān |

dadarśa viṣṭhitān dvāri stryadhyakṣānsusamāhitān || 5 ||

te samīkṣya samāyāntaṃ rāmapriyacikīrṣavaḥ |

sahasotpatitāssarve svāsanebhyassasambhramāḥ || 6 ||

tānuvāca vinītātmā sūtaputraḥ pradakṣiṇaḥ |

kṣipramākhyāta rāmāya sumanntro dvāri tiṣṭhati || 7 ||

te rāmamupasaṅgamya bhartuḥ priyacikīrṣavaḥ |

sahabhāryāya rāmāya kṣipramevābhicakṣire || 8 ||

prativeditamājñāya sūtamabhyantaraṃ pituḥ |

tatraivānāyayāmāsa rāghavapriyakāmyayā || 9 ||

taṃ vaiśravaṇasaṅkāśamupaviṣṭaṃ svalaṅkṛtam |

dadarśa sūtaḥ paryyaṅke sauvarṇe sottaracchade || 10 ||

varāharudhirābheṇa śucinā ca sugandhinā |

anuliptaṃ parārdhyena candanena parantapam || 11 ||

sthitayā pārśvataścāpi vālavyajanahastayā |

upetaṃ sītayābhūyaścitrayā śaśinaṃ yathā || 12 ||

taṃ tapantamivādityamupapannaṃ svatejasā |

vavande varadaṃ vandī vinayajño vinītavat || 13 ||

prāñjalissumukhaṃ dṛṣṭvā vihāraśayanāsane |

rājaputramuvācedaṃ sumantro rājasatkṛtaḥ || 14 ||

kauśalyāsuprajā rāma pitā tvāṃ draṣṭumicchati |

mahiṣyā saha kaikeyyā gamyatāṃ tatra mā ciram || 15 ||

evamuktastu saṃhṛṣṭo narasiṃho mahādyutiḥ |

tatassammānayāmāsa sītāmidamuvāca ha || 16 ||

devi devaśca devī ca samāgamya madantare |

mantrayete dhṛvaṃ kiñcidabhiṣecanasaṃhitam || 17 ||

lakṣayitvā hyabhiprāyaṃ priyakāmā sudakṣiṇā |

sañcodayati rājānaṃ madarthamasitekṣaṇā || 18 ||

sā prahṛṣṭā mahārājaṃ hitakāmānuvartinī |

jananī cārthakāmā me kekayādhipatessutā || 19 ||

diṣṭyā khalu mahārājo mahiṣyā priyayā saha |

sumantraṃ prāhiṇoddūtamarthakāmakaraṃ mama || 20 ||

yādṛśī pariṣattatra tādṛśo dūta āgataḥ |

dhruvamadyaiva māṃ rājā yauvarājye'bhiṣekṣyati || 21 ||

hanta śīghramito gatvā drakṣyāmi ca mahīpatim |

saha tvaṃ parivāreṇa sukhamāsva ramasva ca || 22 ||

patisammānitā sītā bhartāramasitekṣaṇā |

ādvāramanuvavrāja maṅgalānyabhidadhyuṣī || 23 ||

rājyaṃ dvijātibhirjuṣṭaṃ rājasūyābhiṣecanam |

kartumarhati te rājā vāsavasyeva lokakṛt || 24 ||

dīkṣitaṃ vratasampannaṃ varājinadharaṃ śucim |

kuraṅgaśṛṅgapāṇiṃ ca paśyantī tvāṃ bhajāmyaham || 25 ||

pūrvāṃ diśaṃ vajradharo dakṣiṇāṃ pātu te yamaḥ |

varuṇaḥ paścimāmāśāṃ dhaneśastūttarāṃ diśam || 26 ||

atha sītāmanujñāpya kṛtakautukamaṅgalaḥ |

niścakrāma sumantreṇa saha rāmo niveśanāt || 27 ||

parvatādiva niṣkramya siṃho giriguhāśayaḥ |

lakṣmaṇaṃ dvāriso'paśyatprahvāñjalipuṭaṃ sthitam || 28 ||

atha madhyamakakṣyāyāṃ samāgacchatsuhṛjjanaiḥ |

sa sarvānarthino dṛṣṭvā sametya pratinandya ca || 29 ||

tataḥ pāvakasaṅkāśamāruroha rathottamam |

vaiyāghraṃ puruṣavyāghro rājataṃ rājanandanaḥ || 30 ||

meghanādamasambādhaṃ maṇihemavibhūṣitam |

muṣṇantamiva cakṣūṃṣi prabhayā sūryavarcasam || 31 ||

kareṇuśiśukalpaiśca yuktaṃ paramavājibhiḥ |

hariyuktaṃ sahasrākṣo rathamindra ivāśugam || 32 ||

prayayau tūrṇamāsthāya rāghavo jvalitaśśriyā |

sa parjanya ivākāśe svanavānabhinādayan || 33 ||

niketānniryayau śrīmānmahābhrādiva candramāḥ |

chatracāmarapāṇistu lakṣmaṇo rāghavānujaḥ || 34 ||

jugopa bhrātaraṃ bhrātā rathamāsthāya pṛṣṭhataḥ |

tato halahalāśabdastumulassamajāyata || 35 ||

tasya niṣkramamāṇasya janaughasya samantataḥ |

tato hayavarā mukhyā nāgāśca girisannibhāḥ || 36 ||

anujagmustadā rāmaṃ śataśo'tha sahasraśaḥ |

agrataścāsya sannaddhāścandanāgarubhūṣitāḥ || 37 ||

khaḍgacāpadharāśśūrā jagmurāśaṃsavo janāḥ |

tato vāditraśabdāśca stutiśabdāśca vandinām || 38 ||

siṃhanādāśca śūrāṇāṃ tadā śuśruvire pathi |

harmyavātāyanasthābhirbhūṣitābhissamantataḥ || 39 ||

kīryamāṇa ssupuṣpaughairyayau strībhirarindamaḥ |

rāmaṃ sarvānavadyāṅgyo rāmapiprīṣayā tataḥ || 40 ||

vacobhiragyrairharmyasthā kṣitisthāśca vavandire |

nūnaṃ nandati te mātā kauśalyāmātṛnandana || 41 ||

paśyantī siddhayātraṃ tvāṃ pitryaṃ rājyamavasthitam |

sarvasīmantinībhyaśca sītāṃ sīmantinī varām || 42 ||

amanyanta hi tā nāryo rāmasya hṛdayapriyām |

tayā sucaritaṃ devyā purā nūnaṃ mahattapaḥ || 43 ||

rohiṇīva śaśāṅkena rāmasaṃyogamāpa yā |

iti prāsādaśṛṅgeṣu pramadābhirnarottamaḥ || 44 ||

śuśrāva rājamārgasthaḥ priyā vāca udāhṛtāḥ |

ātmasampūjanai śṛṇvan yayau rāmau mahāpatham || 45 ||

sa rāghavastatra kathāprapañcān śuśrāva lokasya samāgatasya |

ātmādhikārā vividhāśca vācaḥ prahṛṣṭarūpasya puro janasya || 46 ||

eṣa śriyaṃ gacchati rāghavo'dya rājaprasādādvipulāṃ gamiṣyan |

ete vayaṃ sarva samṛddhakāmā yeṣāmayaṃ no bhavitā praśāstā || 47 ||

lābho janasyāsya yadeṣa sarvaṃ prapatsyate rāṣṭramidaṃ cirāya |

na hyapriyaṃ kiñcana jātu kaści tpaśyenna duḥkhaṃ manujādhipe'smin || 48 ||

sa ghoṣavadbhiśca mataṅgājairyayaiḥ purassarai ssvastikasūtamāgadhaiḥ |

mahīyamānaḥ pravaraiśca vādakai rabhiṣṭuto vaiśravaṇo yathā yayau || 49 ||

kareṇumātaṃṅgarathāśvasaṅkulaṃ mahājanaugha paripūrṇacatvaram |

prabhūtaratnaṃ bahupaṇyasañcayaṃ dadarśa rāmo ruciraṃ mahāpatham || 50 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ṣoḍaśassargaḥ ||