2.118 Ayodhyakanda - Ashtadashadhikashatatama Sargah

ॐ

2.118 અયોધ્યાકાણ્ડ - અષ્ટાદશાધિકશતતમ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।

અથ અષ્ટાદશાધિકશતતમસ્સર્ગઃ ।

સાત્વેવમુક્તા વૈદેહી અનસૂયાઽનસૂયયા ।

પ્રતિપૂજ્ય વચો મન્દં પ્રવક્તુમુપચક્રમે ॥ 1 ॥

નૈતદાશ્ચર્યમાર્યાયા યન્માં ત્વમભિભાષસે ।

વિદિતન્તુ મમાપ્યેતદ્યથા નાર્યાઃ પતિર્ગુરુઃ ॥ 2 ॥

યદ્યપ્યેષ ભવેદ્ભર્તા મમાઽર્યે વૃત્તવર્જિતઃ ।

અદ્વૈધમુપચર્તવ્યસ્તથાપ્યેષ મયા ભવેત્ ॥ 3 ॥

કિં પુનર્યો ગુણશ્લાઘ્ય સ્સાનુક્રોશો જિતેન્દ્રિયઃ ।

સ્થિરાનુરાગો ધર્માત્મા માતૃવત્પિતૃવત્પ્રિયઃ ॥ 4 ॥

યાં વૃત્તિં વર્તતે રામઃ કૌસલ્યાયાં મહાબલઃ ।

તામેવ નૃપનારીણામન્યાસામપિ વર્તતે ॥ 5 ॥

સકૃદ્દૃષ્ટાસ્વપિ સ્ત્રિષુ નૃપેણ નૃપવત્સલઃ ।

માતૃવદ્વર્તતે વીરો માનમુત્સૃજ્ય ધર્મવિત્ ॥ 6 ॥

આગચ્છન્ત્યાશ્ચ વિજનં વનમેવં ભયાવહમ્ ।

સમાહિતં મે શ્વશ્ર્વા ચ હૃદયે તદ્ધૃતં મહત્ ॥ 7 ॥

પાણિપ્રદાનકાલે ચ યત્પુરાત્વગ્નિ સન્નિધૌ ।

અનુશિષ્ટા જનન્યાઽસ્મિ વાક્યં તદપિ મે ધૃતમ્ ॥ 8 ॥

નવીકૃતં તુ તત્સર્વં વાક્યૈસ્તે ધર્મચારિણિ ।

પતિશુશ્રૂષણાન્નાર્યાસ્તપો નાન્યદ્વિધીયતે ॥ 9 ॥

સાવિત્રી પતિશુશ્રૂષાં કૃત્વા સ્વર્ગે મહીયતે ।

તથાવૃત્તિશ્ચ યાતા ત્વં પતિશુશ્રૂષયા દિવમ્ ॥ 10 ॥

વરિષ્ઠા સર્વનારીણામેષા ચ દિવિ દેવતા ।

રોહિણી ન વિનાચન્દ્રં મુહૂર્તમપિ દૃશ્યતે ॥ 11 ॥

એવંવિધાશ્ચ પ્રવરાઃ સ્ત્રિયો ભર્તૃદૃઢવ્રતાઃ ।

દેવલોકે મહીયન્તે પુણ્યેન સ્વેન કર્મણા ॥ 12 ॥

તતોઽનસૂયા સંહૃષ્ટા શ્રુત્વોક્તં સીતયા વચઃ ।

શિરસ્યાઘ્રાય ચોવાચ મૈથિલીં હર્ષયન્ત્યુત ॥ 13 ॥

નિયમૈર્વિવિધૈરાપ્તં તપો હિ મહદસ્તિ મે ।

તત્સંશ્રિત્ય બલં સીતે છન્દયે ત્વાં શુચિવ્રતે ॥ 14 ॥

ઉપપન્નં મનોજ્ઞં ચ વચનં તવ મૈથિલિ ।

પ્રીતા ચાસ્મ્યુચિતં કિં તે કરવાણિ બ્રવીહિ મે ॥ 15 ॥

તસ્યાસ્તદ્ વચનં શ્રૂત્વા વિસ્મિતા મન્દવિસ્મયા ।

કૃતમિત્યબ્રવીત્ સીતા તપોબલસમન્વિતામ્ ॥ 16 ॥

સા ત્વેવમુક્તા ધર્મજ્ઞા તયા પ્રીતતરાઽભવત્ ।

સફલં ચ પ્રહર્ષં તે હન્ત સીતે કરોમ્યહમ્ ॥ 17 ॥

ઇદં દિવ્યં વરં માલ્યં વસ્ત્રમાભરણાનિ ચ ।

અઙ્ગરાગં ચ વૈદેહિ મહાર્હં ચાનુલેપનમ્ ॥ 18 ॥

મયા દત્તમિદં સીતે તવ ગાત્રાણિ શોભયેત્ ।

અનુરૂપમસઙ્ક્લિષ્ટં નિત્યમેવ ભવિષ્યતિ ॥ 19 ॥

અઙ્ગરાગેણ દિવ્યેન લિપ્તાઙ્ગી જનકાત્મજે ।

શોભયિષ્યસિ ભર્તારં યથા શ્રીર્વિષ્ણુમવ્યયમ્ ॥ 20 ॥

સા વસ્ત્રમઙ્ગરાગં ચ ભૂષણાનિ સ્રજસ્તથા ।

મૈથિલી પ્રતિજગ્રાહ પ્રીતિદાનમનુત્તમમ્ ॥ 21 ॥

પ્રતિગૃહ્ય ચ તત્સીતા પ્રીતિદાનં યશસ્વિની ।

શ્લિષ્ટાઞ્જલિપુટા તત્ર સમુપાસ્ત તપોધનામ્ ॥ 22 ॥

તથા સીતામુપાસીનામનસૂયા દૃઢવ્રતા ।

વચનં પ્રષ્ટુમારેભે કાઞ્ચિત્પ્રિયકથામનુ ॥ 23 ॥

સ્વયં વરે કિલ પ્રાપ્તા ત્વમનેન યશસ્વિના ।

રાઘવેણેતિ મે સિતે કથા શ્રુતિમુપાગતા ॥ 24 ॥

તાં કથાં શ્રોતુમિચ્છામિ વિસ્તરેણ ચ મૈથિલિ ।

યથાઽનુભૂતં કાર્ત્સ્ન્યેન તન્મે ત્વં વક્તુમર્હસિ ॥ 25 ॥

એવમુક્તા તુ સા સીતા તાં તતો ધર્મચારિણીમ્ ।

શ્રૂયતામિતિ ચોક્ત્વા વૈ કથયામાસ તાં કથામ્ ॥ 26 ॥

મિથિલાધિપતિર્વીરો જનકો નામ ધર્મવિત્ ।

ક્ષત્રધર્મે હ્યભિરતો ન્યાયતશ્શાસ્તિ મેદિનીમ્ ॥ 27 ॥

તસ્ય લાઙ્ગલહસ્તન્ય કર્ષતઃ ક્ષેત્રમણ્ડલમ્ ।

અહં કિલોત્થિતા ભિત્વા જગતીં નૃપતેસ્સુતા ॥ 28 ॥

સ માં દૃષ્ટ્વા નરપતિર્મુષ્ટિવિક્ષેપતત્પરઃ ।

પાંસુકુણ્ઠિતસર્વાઙ્ગીં જનકો વિસ્મિતોઽભવત્ ॥ 29 ॥

અનપત્યેન ચ સ્નેહાદઙ્કમારોપ્ય ચ સ્વયમ્ ।

મમેયં તનયેત્યુક્ત્વા સ્નેહો મયિ નિપાતિતઃ ॥ 30 ॥

અન્તરિક્ષે ચ વાગુક્તાઽપ્રતિમાઽમાનુષી કિલ ।

એવમેતન્નરપતે ધર્મેણ તનયા તવ ॥ 31 ॥

તતઃ પ્રહૃષ્ટો ધર્માત્મા પિતા મે મિથિલાધિપઃ ।

અવાપ્તો વિપુલાં બુદ્ધિં મામવાપ્ય નરાધિપઃ ॥ 32 ॥

દત્તા ચાસ્મીષ્ટવદ્દેવ્યૈ જ્યેષ્ઠાયૈ પુણ્યકર્મણા ।

તયા સમ્ભાવિતા ચાસ્મિ સ્નિગ્ધયા માતૃસૌહૃદાત્ ॥ 33 ॥

પતિસંયોગસુલભં વયો દૃષ્ટ્વા તુ મે પિતા ।

ચિન્તામભ્યગમદ્ધીનો વિત્તનાશાદિવાધનઃ ॥ 34 ॥

સદૃશાચ્ચાપકૃષ્ટાચ્ચ લોકે કન્યાપિતા જનાત્ ।

પ્રધર્ષણામવાપ્નોતિ શક્રેણાપિ સમો ભુવિ ॥ 35 ॥

તાં ધર્ષણામદૂરસ્થાં દૃષ્ટ્વા ચાત્મનિ પાર્થિવઃ ।

ચિન્તાર્ણવગતઃ પારં નાસસાદાપ્લવો યથા ॥ 36 ॥

અયોનિજાં હિ માં જ્ઞાત્વા નાધ્યગચ્છદ્વિચિન્તયન્ ।

સદૃશં ચાનુરૂપં ચ મહીપાલઃ પતિં મમ ॥ 37 ॥

તસ્ય બુદ્ધિરિયં જાતા ચિન્તયાનસ્ય સન્તતમ્ ।

સ્વયંવરં તનૂજાયાઃ કરિષ્યામીતિ ધીમતઃ ॥ 38 ॥

મહાયજ્ઞે તદા તસ્ય વરુણેન મહાત્મના ।

દત્તં ધનુર્વરં પ્રીત્યા તૂણી ચાક્ષયસાયકૌ ॥ 39 ॥

અસઞ્ચાલ્યં મનુષ્યૈશ્ચ યત્નેનાપિ ચ ગૌરવાત્ ।

તન્ન શક્તા નમયિતું સ્વપ્નેષ્વપિ નરાધિપાઃ ॥ 40 ॥

તદ્ધનુઃ પ્રાપ્ય મે પિત્રા વ્યાહૃતં સત્યવાદિના ।

સમવાયે નરેન્દ્રાણાં પૂર્વમામન્ત્ર્ય પાર્થિવાન્ ॥ 41 ॥

ઇદં ચ ધનુરુદ્યમ્ય સજ્યં યઃ કુરુતે નરઃ ।

તસ્ય મે દુહિતા ભાર્યા ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ॥ 42 ॥

તચ્ચ દૃષ્ટ્વા ધનુશ્શ્રેષ્ઠં ગૌરવાદ્ગિરિસન્નિભમ્ ।

અભિવાદ્ય નૃપા જગ્મુરશક્તાસ્તસ્ય તોલને ॥ 43 ॥

સુદીર્ઘસ્ય તુ કાલસ્ય રાઘવોઽયં મહાદ્યુતિઃ ।

વિશ્વામિત્રેણ સહિતો યજ્ઞં દ્રષ્ટું સમાગતઃ ॥ 44 ॥

લક્ષ્મણેન સહ ભ્રાત્રા રામ સ્સત્યપરાક્રમઃ ।

વિશ્વામિત્રસ્તુ ધર્માત્મા મમ પિત્રા સુપૂજિતઃ ॥ 45 ॥

પ્રોવાચ પિતરં તત્ર ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ ।

સુતૌ દશરથસ્યેમૌ ધનુર્દર્શકાઙ્ક્ષિણૌ ।

ધનુર્દર્શય રામાય રાજપુત્રાય દૈવિકમ્ ॥ 46 ॥

ઇત્યુક્તસ્તેન વિપ્રેણ તદ્ધનુસ્સમુપાનયત્ ॥ 47 ॥

નિમેષાન્તરમાત્રેણ તદાઽનમ્ય મહાબલઃ ।

જ્યાં સમારોપ્ય ઝડિતિ પૂરયામાસ વીર્યવાન્ ॥ 48 ॥

તેન પૂરયતા વેગાન્મધ્યે ભગ્નં દ્વિધા ધનુઃ ।

તસ્ય શબ્દો ભવદ્ભીમઃ પતિતસ્યાશનેરિવ ॥ 49 ॥

તતોઽહં તત્ર રામાય પિત્રા સત્યાભિસન્ધિના ।

નિશ્ચિતા દાતુમુદ્યમ્ય જલભાજનમુત્તમમ્ ॥ 50 ॥

દીયમાનાં ન તુ તદા પ્રતિજગ્રાહ રાઘવઃ ।

અવિજ્ઞાય પિતુશ્છન્દમયોધ્યાઽધિપતેઃ પ્રભોઃ ॥ 51 ॥

તત શ્શ્વશુરમામન્ત્ર્ય વૃદ્ધં દશરથં નૃપમ્ ।

મમ પિત્રા ત્વહં દત્તા રામાય વિદિતાત્મને ॥ 52 ॥

મમ ચૈવાનુજા સાધ્વી ઊર્મિલા પ્રિયદર્શના ।

ભાર્યાર્થે લક્ષ્મણસ્યાપિ દત્તા પિત્રા મમ સ્વયમ્ ॥ 53 ॥

એવં દત્તાઽસ્મિ રામાય તદા તસ્મિન્સ્વયંવરે ।

અનુરક્તાઽસ્મિ ધર્મેણ પતિં વીર્યવતાં વરમ્ ॥ 54 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે અષ્ટાદશાધિકશતતમસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha aṣṭādaśādhikaśatatamassargaḥ |

sātvevamuktā vaidehī anasūyā'nasūyayā |

pratipūjya vaco mandaṃ pravaktumupacakrame || 1 ||

naitadāścaryamāryāyā yanmāṃ tvamabhibhāṣase |

viditantu mamāpyetadyathā nāryāḥ patirguruḥ || 2 ||

yadyapyeṣa bhavedbhartā mamā'rye vṛttavarjitaḥ |

advaidhamupacartavyastathāpyeṣa mayā bhavet || 3 ||

kiṃ punaryo guṇaślāghya ssānukrośo jitendriyaḥ |

sthirānurāgo dharmātmā mātṛvatpitṛvatpriyaḥ || 4 ||

yāṃ vṛttiṃ vartate rāmaḥ kausalyāyāṃ mahābalaḥ |

tāmeva nṛpanārīṇāmanyāsāmapi vartate || 5 ||

sakṛddṛṣṭāsvapi striṣu nṛpeṇa nṛpavatsalaḥ |

mātṛvadvartate vīro mānamutsṛjya dharmavit || 6 ||

āgacchantyāśca vijanaṃ vanamevaṃ bhayāvaham |

samāhitaṃ me śvaśrvā ca hṛdaye taddhṛtaṃ mahat || 7 ||

pāṇipradānakāle ca yatpurātvagni sannidhau |

anuśiṣṭā jananyā'smi vākyaṃ tadapi me dhṛtam || 8 ||

navīkṛtaṃ tu tatsarvaṃ vākyaiste dharmacāriṇi |

patiśuśrūṣaṇānnāryāstapo nānyadvidhīyate || 9 ||

sāvitrī patiśuśrūṣāṃ kṛtvā svarge mahīyate |

tathāvṛttiśca yātā tvaṃ patiśuśrūṣayā divam || 10 ||

variṣṭhā sarvanārīṇāmeṣā ca divi devatā |

rohiṇī na vinācandraṃ muhūrtamapi dṛśyate || 11 ||

evaṃvidhāśca pravarāḥ striyo bhartṛdṛḍhavratāḥ |

devaloke mahīyante puṇyena svena karmaṇā || 12 ||

tato'nasūyā saṃhṛṣṭā śrutvoktaṃ sītayā vacaḥ |

śirasyāghrāya covāca maithilīṃ harṣayantyuta || 13 ||

niyamairvividhairāptaṃ tapo hi mahadasti me |

tatsaṃśritya balaṃ sīte chandaye tvāṃ śucivrate || 14 ||

upapannaṃ manojñaṃ ca vacanaṃ tava maithili |

prītā cāsmyucitaṃ kiṃ te karavāṇi bravīhi me || 15 ||

tasyāstad vacanaṃ śrūtvā vismitā mandavismayā |

kṛtamityabravīt sītā tapobalasamanvitām || 16 ||

sā tvevamuktā dharmajñā tayā prītatarā'bhavat |

saphalaṃ ca praharṣaṃ te hanta sīte karomyaham || 17 ||

idaṃ divyaṃ varaṃ mālyaṃ vastramābharaṇāni ca |

aṅgarāgaṃ ca vaidehi mahārhaṃ cānulepanam || 18 ||

mayā dattamidaṃ sīte tava gātrāṇi śobhayet |

anurūpamasaṅkliṣṭaṃ nityameva bhaviṣyati || 19 ||

aṅgarāgeṇa divyena liptāṅgī janakātmaje |

śobhayiṣyasi bhartāraṃ yathā śrīrviṣṇumavyayam || 20 ||

sā vastramaṅgarāgaṃ ca bhūṣaṇāni srajastathā |

maithilī pratijagrāha prītidānamanuttamam || 21 ||

pratigṛhya ca tatsītā prītidānaṃ yaśasvinī |

śliṣṭāñjalipuṭā tatra samupāsta tapodhanām || 22 ||

tathā sītāmupāsīnāmanasūyā dṛḍhavratā |

vacanaṃ praṣṭumārebhe kāñcitpriyakathāmanu || 23 ||

svayaṃ vare kila prāptā tvamanena yaśasvinā |

rāghaveṇeti me site kathā śrutimupāgatā || 24 ||

tāṃ kathāṃ śrotumicchāmi vistareṇa ca maithili |

yathā'nubhūtaṃ kārtsnyena tanme tvaṃ vaktumarhasi || 25 ||

evamuktā tu sā sītā tāṃ tato dharmacāriṇīm |

śrūyatāmiti coktvā vai kathayāmāsa tāṃ kathām || 26 ||

mithilādhipatirvīro janako nāma dharmavit |

kṣatradharme hyabhirato nyāyataśśāsti medinīm || 27 ||

tasya lāṅgalahastanya karṣataḥ kṣetramaṇḍalam |

ahaṃ kilotthitā bhitvā jagatīṃ nṛpatessutā || 28 ||

sa māṃ dṛṣṭvā narapatirmuṣṭivikṣepatatparaḥ |

pāṃsukuṇṭhitasarvāṅgīṃ janako vismito'bhavat || 29 ||

anapatyena ca snehādaṅkamāropya ca svayam |

mameyaṃ tanayetyuktvā sneho mayi nipātitaḥ || 30 ||

antarikṣe ca vāguktā'pratimā'mānuṣī kila |

evametannarapate dharmeṇa tanayā tava || 31 ||

tataḥ prahṛṣṭo dharmātmā pitā me mithilādhipaḥ |

avāpto vipulāṃ buddhiṃ māmavāpya narādhipaḥ || 32 ||

dattā cāsmīṣṭavaddevyai jyeṣṭhāyai puṇyakarmaṇā |

tayā sambhāvitā cāsmi snigdhayā mātṛsauhṛdāt || 33 ||

patisaṃyogasulabhaṃ vayo dṛṣṭvā tu me pitā |

cintāmabhyagamaddhīno vittanāśādivādhanaḥ || 34 ||

sadṛśāccāpakṛṣṭācca loke kanyāpitā janāt |

pradharṣaṇāmavāpnoti śakreṇāpi samo bhuvi || 35 ||

tāṃ dharṣaṇāmadūrasthāṃ dṛṣṭvā cātmani pārthivaḥ |

cintārṇavagataḥ pāraṃ nāsasādāplavo yathā || 36 ||

ayonijāṃ hi māṃ jñātvā nādhyagacchadvicintayan |

sadṛśaṃ cānurūpaṃ ca mahīpālaḥ patiṃ mama || 37 ||

tasya buddhiriyaṃ jātā cintayānasya santatam |

svayaṃvaraṃ tanūjāyāḥ kariṣyāmīti dhīmataḥ || 38 ||

mahāyajñe tadā tasya varuṇena mahātmanā |

dattaṃ dhanurvaraṃ prītyā tūṇī cākṣayasāyakau || 39 ||

asañcālyaṃ manuṣyaiśca yatnenāpi ca gauravāt |

tanna śaktā namayituṃ svapneṣvapi narādhipāḥ || 40 ||

taddhanuḥ prāpya me pitrā vyāhṛtaṃ satyavādinā |

samavāye narendrāṇāṃ pūrvamāmantrya pārthivān || 41 ||

idaṃ ca dhanurudyamya sajyaṃ yaḥ kurute naraḥ |

tasya me duhitā bhāryā bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 42 ||

tacca dṛṣṭvā dhanuśśreṣṭhaṃ gauravādgirisannibham |

abhivādya nṛpā jagmuraśaktāstasya tolane || 43 ||

sudīrghasya tu kālasya rāghavo'yaṃ mahādyutiḥ |

viśvāmitreṇa sahito yajñaṃ draṣṭuṃ samāgataḥ || 44 ||

lakṣmaṇena saha bhrātrā rāma ssatyaparākramaḥ |

viśvāmitrastu dharmātmā mama pitrā supūjitaḥ || 45 ||

provāca pitaraṃ tatra bhrātarau rāmalakṣmaṇau |

sutau daśarathasyemau dhanurdarśakāṅkṣiṇau |

dhanurdarśaya rāmāya rājaputrāya daivikam || 46 ||

ityuktastena vipreṇa taddhanussamupānayat || 47 ||

nimeṣāntaramātreṇa tadā'namya mahābalaḥ |

jyāṃ samāropya jhaḍiti pūrayāmāsa vīryavān || 48 ||

tena pūrayatā vegānmadhye bhagnaṃ dvidhā dhanuḥ |

tasya śabdo bhavadbhīmaḥ patitasyāśaneriva || 49 ||

tato'haṃ tatra rāmāya pitrā satyābhisandhinā |

niścitā dātumudyamya jalabhājanamuttamam || 50 ||

dīyamānāṃ na tu tadā pratijagrāha rāghavaḥ |

avijñāya pituśchandamayodhyā'dhipateḥ prabhoḥ || 51 ||

tata śśvaśuramāmantrya vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam |

mama pitrā tvahaṃ dattā rāmāya viditātmane || 52 ||

mama caivānujā sādhvī ūrmilā priyadarśanā |

bhāryārthe lakṣmaṇasyāpi dattā pitrā mama svayam || 53 ||

evaṃ dattā'smi rāmāya tadā tasminsvayaṃvare |

anuraktā'smi dharmeṇa patiṃ vīryavatāṃ varam || 54 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe aṣṭādaśādhikaśatatamassargaḥ ||