2.111 Ayodhyakanda - Ekadashadhikashatatama Sargah

ॐ

2.111 અયોધ્યાકાણ્ડ - એકાદશાધિકશતતમ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।

અથ એકાદશાધિકશતતમસ્સર્ગઃ ।

વસિષ્ઠસ્તુ તદા રામમુક્ત્વા રાજપુરોહિતઃ ।

અબ્રવીદ્ધર્મસંયુક્તં પુનરેવાપરં વચઃ ॥ 1 ॥

પુરુષસ્યેહ જાતસ્ય ભવન્તિ ગુરવસ્ત્રયઃ ।

આચાર્યશ્ચૈવ કાકુત્સ્થ પિતા માતા ચ રાઘવ ॥ 2 ॥

પિતા હ્યેવં જનયતિ પુરુષં પુરુષર્ષભ ।

પ્રજ્ઞાં દદાતિ ચાચાર્યસ્તસ્માત્સ ગુરુરુચ્યતે ॥ 3 ॥

સોઽહં તે પિતુરાચાર્યસ્તવ ચૈવ પરન્તપ ।

મમ ત્વં વચનં કુર્વન્નાતિવર્તેસ્સતાં ગતિમ્ ॥ 4 ॥

ઇમા હિ તે પરિષદ શ્શ્રેણયશ્ચ દ્વિજાસ્તથા ।

એષુ તાત ચરન્ધર્મં નાતિવર્તેઃ સતાં ગતિમ્ ॥ 5 ॥

વૃદ્ધાયા ધર્મશીલાયા માતુર્નાર્હસ્યવર્તિતુમ્ ।

અસ્યા હિ વચનં કુર્વન્નાતિવર્તેસ્સતાં ગતિમ્ ॥ 6 ॥

ભરતસ્ય વચઃ કુર્વન્યાચમાનસ્ય રાઘવ ।

આત્માનં નાતિવર્તેસ્ત્વં સત્યધર્મપરાક્રમ ॥ 7 ॥

એવં મધુરમુક્તસ્સન્ ગુરુણા રાઘવસ્સ્વયમ્ ।

પ્રત્યુવાચ સમાસીનં વસિષ્ઠં પુરુષર્ષભઃ ॥ 8 ॥

યન્માતાપિતરૌ વૃત્તં તનયે કુરુતઃ સદા ।

ન સુપ્રતિકરં તત્ તુ માત્રા પિત્રા ચ યત્કૃતમ્ ॥ 9 ॥

યથાશક્તિ પ્રદાનેન સ્વાપનોચ્છાદનેન ચ ।

નિત્યં ચ પ્રિયવાદેન તથા સંવર્ધનેન ચ ॥ 10 ॥

યન્માતાપિતરૌ વૃત્તં તનયે કુરુતસ્સદા ।

ન સુપ્રતિકરં તત્તુ માત્રા પિત્રા ચ યત્કૃતમ્ ॥ 11 ॥

યથાશક્તિપ્રદાનેન સ્વાપનોચ્છાદનેન ચ ।

નિત્યં ચ પ્રિયવાદેન તથા સંવર્ધનેન ચ ॥ 12 ॥

સ હિ રાજા જનયિતા પિતા દશરથો મમ ।

આજ્ઞાતં યન્મયા તસ્ય ન તન્મિથ્યા ભવિષ્યતિ ॥ 13 ॥

એવમુક્તસ્તુ રામેણ ભરતઃ પ્રત્યનન્તરમ્ ।

ઉવાચ પરમોદારસ્સૂતં પરમદુર્મનાઃ ॥ 14 ॥

ઇહ મે સ્થણ્ડિલે શીઘ્રં કુશાનાસ્તર સારથે ।

આર્યં પ્રત્યુપવેક્ષ્યામિ યાવન્મે ન પ્રસીદતિ ॥ 15 ॥

અનાહારો નિરાલોકો ધનહીનો યથા દ્વિજઃ ।

શેષ્યે પુરસ્તાચ્છાલાયા યાવન્ન પ્રતિયાસ્યતિ ॥ 16 ॥

સ તુ રામમવેક્ષન્તં સુમન્ત્રં પેક્ષ્ય દુર્મનાઃ ।

કુશોત્તરમુપસ્થાપ્ય ભૂમાવેવાઽસ્તરત્સ્વયમ્ ॥ 17 ॥

તમુવાચ મહાતેજા રામો રાજર્ષિસત્તમઃ ।

કિં માં ભરત કુર્વાણં તાત પ્રત્યુપવેક્ષ્યસિ ॥ 18 ॥

બ્રાહ્મણો હ્યેકપાર્શ્વેન નરાન્રોદ્ધુમિહાર્હતિ ।

ન તુ મૂર્ધાભિષિક્તાનાં વિધિઃ પ્રત્યુપવેશને ॥ 19 ॥

ઉત્તિષ્ઠ નરશાર્દૂલ હિત્વૈતદ્દારુણં વ્રતમ્ ।

પુરવર્યામિતઃ ક્ષિપ્રમયોધ્યાં યાહિ રાઘવ ॥ 20 ॥

આસીનસ્ત્વેવ ભરતઃ પૌરજાનપદં જનમ્ ।

ઉવાચ સર્વતઃ પ્રેક્ષ્ય કિમાર્યં નાનુશાસથ ॥ 21 ॥

તે તદોચુર્મહાત્માનં પૌરજાનપદા જનાઃ ।

કાકુત્સ્થમભિજાનીમઃ સમ્યગ્ વદતિ રાઘવઃ ॥ 22 ॥

એષોઽપિ હિ મહાભાગઃ પિતુર્વચસિ તિષ્ઠતિ ।

અત એવ ન શક્તાઃ સ્મો વ્યાવર્તયિતુમઞ્જસા ॥ 23 ॥

તેષામાજ્ઞાય વચનં રામો વચનમબ્રવીત્ ।

એવં નિબોધ વચનં સુહૃદાં ધર્મચક્ષુષામ્ ॥ 24 ॥

એતચ્ચૈવોભયં શ્રુત્વા સમ્યક્સમ્પશ્ય રાઘવ ।

ઉત્તિષ્ઠ ત્વં મહાબાહો માં ચ સ્પૃશ તથોદકમ્ ॥ 25 ॥

અથોત્થાય જલંસ્પૃષ્ટ્વા ભરતો વાક્યમબ્રવીત્ ।

શ્રુણ્વન્તુ મે પરિષદો મન્ત્રિણ શ્શ્રેણયસ્તથા ॥ 26 ॥

ન યાચે પિતરં રાજ્યં નાનુશાસામિ માતરમ્ ।

આર્યં પરમધર્મજ્ઞં નાનુજાનામિ રાઘવમ્ ॥ 27 ॥

યદિત્વવશ્યં વસ્તવ્યં કર્તવ્યં ચ પિતુર્વચઃ ।

અહમેવ નિવત્સ્યામિ ચતુર્દશ સમા વને ॥ 28 ॥

ધર્માત્મા તસ્ય તથ્યેન ભ્રાતુર્વાક્યેન વિસ્મિતઃ ।

ઉવાચ રામ સ્સમ્પ્રેક્ષ્ય પૌરજાનપદં જનમ્ ॥ 29 ॥

વિક્રીતમાહિતં ક્રીતં યત્પિત્રા જીવતા મમ ।

ન તલ્લોપયિતું શક્યં મયા વા ભરતેન વા ॥ 30 ॥

ઉપધિર્ન મયા કાર્યો વનવાસે જુગુપ્સિતઃ ।

યુક્તમુક્તં ચ કૈકેય્યા પિત્રા મે સુકૃતં કૃતમ્ ॥ 31 ॥

જાનામિ ભરતં ક્ષાન્તં ગુરુસત્કારકારિણમ્ ।

સર્વમેવાત્ર કલ્યાણં સત્યસન્ધે મહાત્મનિ ॥ 32 ॥

અનેન ધર્મશીલેન વનાત્પ્રત્યાગતઃ પુનઃ ।

ભ્રાત્રા સહ ભવિષ્યામિ પૃથિવ્યાઃ પતિરુત્તમઃ ॥ 33 ॥

વૃતો હિ રાજા કૈકેય્યા મયા તદ્વચનં કૃતમ્ ।

અનૃતાન્મોચયાનેન પિતરં તં મહીપતિમ્ ॥ 34 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે એકાદશાધિકશતતમસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha ekādaśādhikaśatatamassargaḥ |

vasiṣṭhastu tadā rāmamuktvā rājapurohitaḥ |

abravīddharmasaṃyuktaṃ punarevāparaṃ vacaḥ || 1 ||

puruṣasyeha jātasya bhavanti guravastrayaḥ |

ācāryaścaiva kākutstha pitā mātā ca rāghava || 2 ||

pitā hyevaṃ janayati puruṣaṃ puruṣarṣabha |

prajñāṃ dadāti cācāryastasmātsa gururucyate || 3 ||

so'haṃ te piturācāryastava caiva parantapa |

mama tvaṃ vacanaṃ kurvannātivartessatāṃ gatim || 4 ||

imā hi te pariṣada śśreṇayaśca dvijāstathā |

eṣu tāta carandharmaṃ nātivarteḥ satāṃ gatim || 5 ||

vṛddhāyā dharmaśīlāyā māturnārhasyavartitum |

asyā hi vacanaṃ kurvannātivartessatāṃ gatim || 6 ||

bharatasya vacaḥ kurvanyācamānasya rāghava |

ātmānaṃ nātivartestvaṃ satyadharmaparākrama || 7 ||

evaṃ madhuramuktassan guruṇā rāghavassvayam |

pratyuvāca samāsīnaṃ vasiṣṭhaṃ puruṣarṣabhaḥ || 8 ||

yanmātāpitarau vṛttaṃ tanaye kurutaḥ sadā |

na supratikaraṃ tat tu mātrā pitrā ca yatkṛtam || 9 ||

yathāśakti pradānena svāpanocchādanena ca |

nityaṃ ca priyavādena tathā saṃvardhanena ca || 10 ||

yanmātāpitarau vṛttaṃ tanaye kurutassadā |

na supratikaraṃ tattu mātrā pitrā ca yatkṛtam || 11 ||

yathāśaktipradānena svāpanocchādanena ca |

nityaṃ ca priyavādena tathā saṃvardhanena ca || 12 ||

sa hi rājā janayitā pitā daśaratho mama |

ājñātaṃ yanmayā tasya na tanmithyā bhaviṣyati || 13 ||

evamuktastu rāmeṇa bharataḥ pratyanantaram |

uvāca paramodārassūtaṃ paramadurmanāḥ || 14 ||

iha me sthaṇḍile śīghraṃ kuśānāstara sārathe |

āryaṃ pratyupavekṣyāmi yāvanme na prasīdati || 15 ||

anāhāro nirāloko dhanahīno yathā dvijaḥ |

śeṣye purastācchālāyā yāvanna pratiyāsyati || 16 ||

sa tu rāmamavekṣantaṃ sumantraṃ pekṣya durmanāḥ |

kuśottaramupasthāpya bhūmāvevā'staratsvayam || 17 ||

tamuvāca mahātejā rāmo rājarṣisattamaḥ |

kiṃ māṃ bharata kurvāṇaṃ tāta pratyupavekṣyasi || 18 ||

brāhmaṇo hyekapārśvena narānroddhumihārhati |

na tu mūrdhābhiṣiktānāṃ vidhiḥ pratyupaveśane || 19 ||

uttiṣṭha naraśārdūla hitvaitaddāruṇaṃ vratam |

puravaryāmitaḥ kṣipramayodhyāṃ yāhi rāghava || 20 ||

āsīnastveva bharataḥ paurajānapadaṃ janam |

uvāca sarvataḥ prekṣya kimāryaṃ nānuśāsatha || 21 ||

te tadocurmahātmānaṃ paurajānapadā janāḥ |

kākutsthamabhijānīmaḥ samyag vadati rāghavaḥ || 22 ||

eṣo'pi hi mahābhāgaḥ piturvacasi tiṣṭhati |

ata eva na śaktāḥ smo vyāvartayitumañjasā || 23 ||

teṣāmājñāya vacanaṃ rāmo vacanamabravīt |

evaṃ nibodha vacanaṃ suhṛdāṃ dharmacakṣuṣām || 24 ||

etaccaivobhayaṃ śrutvā samyaksampaśya rāghava |

uttiṣṭha tvaṃ mahābāho māṃ ca spṛśa tathodakam || 25 ||

athotthāya jalaṃspṛṣṭvā bharato vākyamabravīt |

śruṇvantu me pariṣado mantriṇa śśreṇayastathā || 26 ||

na yāce pitaraṃ rājyaṃ nānuśāsāmi mātaram |

āryaṃ paramadharmajñaṃ nānujānāmi rāghavam || 27 ||

yaditvavaśyaṃ vastavyaṃ kartavyaṃ ca piturvacaḥ |

ahameva nivatsyāmi caturdaśa samā vane || 28 ||

dharmātmā tasya tathyena bhrāturvākyena vismitaḥ |

uvāca rāma ssamprekṣya paurajānapadaṃ janam || 29 ||

vikrītamāhitaṃ krītaṃ yatpitrā jīvatā mama |

na tallopayituṃ śakyaṃ mayā vā bharatena vā || 30 ||

upadhirna mayā kāryo vanavāse jugupsitaḥ |

yuktamuktaṃ ca kaikeyyā pitrā me sukṛtaṃ kṛtam || 31 ||

jānāmi bharataṃ kṣāntaṃ gurusatkārakāriṇam |

sarvamevātra kalyāṇaṃ satyasandhe mahātmani || 32 ||

anena dharmaśīlena vanātpratyāgataḥ punaḥ |

bhrātrā saha bhaviṣyāmi pṛthivyāḥ patiruttamaḥ || 33 ||

vṛto hi rājā kaikeyyā mayā tadvacanaṃ kṛtam |

anṛtānmocayānena pitaraṃ taṃ mahīpatim || 34 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekādaśādhikaśatatamassargaḥ ||