2.105 Ayodhyakanda - Panchadhikashatatama Sargah

ॐ

2.105 અયોધ્યાકાણ્ડ - પઞ્ચાધિકશતતમ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।

અથ પઞ્ચાધિકશતતમસ્સર્ગઃ ।

તતઃ પુરુષસિંહાનાં વૃતાનાં તૈ સ્સુહૃદ્ગણૈઃ ।

શોચતામેવ રજની દુઃખેન વ્યત્યવર્તત ॥ 1 ॥

રજન્યાં સુપ્રભાતાયાં ભ્રાતરસ્તે સુહૃદ્વૃતાઃ ।

મન્દાકિન્યાં હુતં જપ્યં કૃત્વા રામમુપાગમન્ ॥ 2 ॥

તૂષ્ણીં તે સમુપાસીના ન કશ્ચિત્કિઞ્ચિદબ્રવીત્ ।

ભરતસ્તુ સુહૃન્મધ્યે રામં વચનમબ્રવીત્ ॥ 3 ॥

સાન્ત્વિતા મામિકા માતા દત્તં રાજ્યમિદં મમ ।

તદ્દદામિ તવૈવાહં ભુઙ્ક્ષ્વ રાજ્યમકણ્ટકમ્ ॥ 4 ॥

મહતેવામ્બુવેગેન ભિન્નસ્સેતુર્જલાગમે ।

દુરાવારં ત્વદન્યેન રાજ્યખણ્ડમિદં મહત્ ॥ 5 ॥

ગતિં ખર ઇવાશ્વસ્ય તાર્ક્ષ્યસ્યેવ પતત્રિણઃ ।

અનુગન્તું ન શક્તિર્મે ગતિં તવ મહીપતે ॥ 6 ॥

સુજીવં નિત્યશસ્તસ્ય યઃ પરૈરુપજીવ્યતે ।

રામ તેન તુ દુર્જીવં યઃ પરાનુપજીવતિ ॥ 7 ॥

યથા તુ રોપિતો વૃક્ષઃ પુરુષેણ વિવર્ધિતઃ ।

હ્રસ્વકેણ દુરારોહો રૂઢસ્કન્ધો મહાદ્રુમઃ ॥ 8 ॥

સ યદા પુષ્પિતો ભૂત્વા ફલાનિ ન વિદર્શયેત્ ।

સ તાં નાનુભવેત્પ્રીતિં યસ્ય હેતોઃ પ્રરોપિતઃ ॥ 9 ॥

એષોપમા મહાબાહો તમર્થં વેત્તુ મર્હસિ ।

યદિ ત્વમસ્માન્વૃષભો ભર્તા ભૃત્યાન્ન શાધિ હિ ॥ 10 ॥

શ્રેણયસ્ત્વાં મહારાજ પશ્યન્ત્વગ્ય્રાશ્ચ સર્વશઃ ।

પ્રતપન્તમિવાદિત્યં રાજ્યે સ્થિત મરિન્દમમ્ ॥ 11 ॥

તવાનુયાને કાકુત્સ્થ મત્તા નર્દન્તુ કુઞ્જરાઃ ।

અન્તઃપુરગતા નાર્યો નન્દન્તુ સુસમાહિતાઃ ॥ 12 ॥

તસ્ય સાધ્વિત્યમન્યન્ત નાગરા વિવિધા જનાઃ ।

ભરતસ્ય વચ શ્શ્રુત્વા રામં પ્રત્યનુયાચતઃ ॥ 13 ॥

તમેવં દુઃખિતં પ્રેક્ષ્ય વિલપન્તં યશસ્વિનમ્ ।

રામઃ કૃતાત્મા ભરતં સમાશ્વાસયદાત્મવાન્ ॥ 14 ॥

નાઽત્મનઃ કામકારોઽસ્તિ પુરુષોઽયમનીશ્વરઃ ।

ઇતશ્ચેતરતશ્ચૈનં કૃતાન્તઃ પરિકર્ષતિ ॥ 15 ॥

સર્વે ક્ષયાન્તાઃ નિચયાઃ પતનાન્તા સમુચ્છ્રયાઃ ।

સંયોગા વિપ્રયોગાન્તા મરણાન્તં ચ જીવિતમ્ ॥ 16 ॥

યથા ફલાનાં પક્વાનાં નાન્યત્ર પતનાદ્ભયમ્ ।

એવં નરસ્ય જાતસ્ય નાન્યત્ર મરણાદ્ભયમ્ ॥ 17 ॥

યથાઽગારં દૃઢસ્થૂણં જીર્ણં ભૂત્વાઽવસીદતિ ।

તથૈવ સીદન્તિ નરા જરામૃત્યુવશં ગતાઃ ॥ 18 ॥

અત્યેતિ રજની યા તુ સા ન પ્રતિનિવર્તતે ।

યાત્યેવ યમુના પૂર્ણા સમુદ્રમુદકાકુલમ્ ॥ 19 ॥

અહો રાત્રાણિ ગગ્ચ્છન્તિ સર્વેષાં પ્રાણિનાં ઇહ ।

આયૂમ્ષિ ક્ષપયન્ત્ય્ આશુ ગ્રીષ્મે જલં ઇવ અંશવઃ ॥ 20 ॥

આત્માનમનુશોચ ત્વં કિમન્યમનુશોચસિ ।

આયુસ્તે હીયતે યસ્ય સ્થિતસ્ય ચ ગતસ્ય ચ ॥ 21 ॥

સહૈવ મૃત્યુર્વ્રજતિ સહ મૃત્યુર્નિષીદતિ ।

ગત્વાસુદીર્ઘમધ્વાનં સહમૃત્યુર્નિવર્તતે ॥ 22 ॥

ગાત્રેષુ વલયઃ પ્રાપ્તા શ્શ્વેતાશ્ચૈવ શિરોરુહાઃ ।

જરયા પુરુષો જીર્ણઃ કિં હિ કૃત્વા પ્રભાવયેત્ ॥ 23 ॥

નન્દન્ત્યુદિત આદિત્યે નન્દન્ત્યસ્તમિતેઽહનિ ।

આત્મનો નાવબુધ્યન્તે મનુષ્યા જીવિતક્ષયમ્ ॥ 24 ॥

હૃષ્યન્ત્યૃતુમુખં દૃષ્ટ્વા નવં નવમિહાગતમ્ ।

ઋતૂનાં પરિવર્તેન પ્રાણિનાં પ્રાણસઙ્ક્ષયઃ ॥ 25 ॥

યથા કાષ્ઠં ચ કાષ્ઠં ચ સમેયાતાં મહાર્ણવે ।

સમેત્ય ચ વ્યપેયાતાં કાલમાસાદ્ય કઞ્ચન ॥ 26 ॥

એવં ભાર્યાશ્ચપુત્રાશ્ચ જ્ઞાતયશ્ચ ધનાનિ ચ ।

સમેત્ય વ્યવધાવન્તિ ધ્રુવો હ્યેષાં વિનાભવઃ ॥ 27 ॥

યથા કાષ્ઠં ચ કાષ્ઠં ચ સમેયાતાં મહાર્ણવે ।

સમેત્ય ચ વ્યપેયાતાં કાલમાસાદ્ય કઞ્ચન ॥ 28 ॥

એવં ભાર્યાશ્ચપુત્રાશ્ચ જ્ઞાતયશ્ચ ધનાનિ ચ ।

સમેત્ય વ્યવધાવન્તિ ધ્રુવો હ્યેષાં વિનાભવઃ ॥ 29 ॥

નાત્ર કશ્ચિદ્યથાભાવં પ્રાણી સમભિવર્તતે ।

તેન તસ્મિન્ન સામર્થ્યં પ્રેતસ્યા સ્ત્યનુશોચતઃ ॥ 30 ॥

યથા હિ સાર્થં ગચ્છન્તં બ્રૂયાત્કશ્ચિત્પથિ સ્થિતઃ ।

અહમપ્યાગમિષ્યામિ પૃષ્ઠતો ભવતા મિતિ ॥ 31 ॥

એવં પૂર્વૈર્ગતો માર્ગઃ પિતૃપૈતામહો ધ્રુવઃ ।

તમાપન્નઃ કથં શોચેદ્યસ્ય નાસ્તિ વ્યતિક્રમઃ ॥ 32 ॥

વયસઃ પતમાનસ્ય સ્રોતસો વાઽનિવર્તિનઃ ।

આત્મા સુખે નિયોક્તવ્યસ્સુખભાજઃ પ્રજાઃ સ્મૃતાઃ ॥ 33 ॥

ધર્માત્મા સ શુભૈઃ કૃત્સ્નૈઃ ક્રતુભિશ્ચાપ્તદક્ષિણૈઃ ।

સ્વર્ગં દશરથઃ પ્રાપ્તઃ પિતા નઃ પૃથિવીપતિઃ ॥ 34 ॥

ભૃત્યાનાં ભરણાત્સમ્યક્પ્રજાનાં પરિપાલનાત્ ।

અર્થાદાનાચ્ચ ધર્મેણ પિતા ન સ્ત્રિદિવઙ્ગતઃ ॥ 35 ॥

કર્મભિ સ્તુ શુભૈરિષ્ટૈઃ ક્રતુભિશ્ચાપ્તદક્ષિણૈઃ ।

સ્વર્ગં દશરથઃ પ્રાપ્તઃ પિતા નઃ પૃથિવીપતિઃ ॥ 36 ॥

ઇષ્ટ્વા બહુવિધૈર્યજ્ઞૈર્ભોગાં શ્ચાવાપ્ય પુષ્કલાન્ ।

ઉત્તમં ચાયુરાસાદ્ય સ્વર્ગતઃ પૃથિવીપતિઃ ॥ 37 ॥

આયુરુત્તમમાસાદ્ય ભોગાનપિ ચ રાઘવઃ ।

સ ન શોચ્યઃ પિતા તાત સ્વર્ગત સ્સત્કૃત સ્સતામ્ ॥ 38 ॥

સ જીર્ણં માનુષં દેહં પરિત્યજ્ય પિતા હિ નઃ ।

દૈવીમૃદ્ધિમનુપ્રાપ્તો બ્રહ્મલોકવિહારિણીમ્ ॥ 39 ॥

તં તુ નૈવંવિધઃ કશ્ચિત્પ્રાજ્ઞ શ્શોચિતુમર્હતિ ।

તત્વિધો મદ્વિધશ્ચાપિ શ્રુતવાન્બુદ્ધિમત્તરઃ ॥ 40 ॥

એતે બહુવિધા શોકા વિલાપરુદિતે તથા ।

વર્જનીયા હિ ધીરેણ સર્વાવસ્થાસુ ધીમતા ॥ 41 ॥

સ સ્વસ્થો ભવ મા શોચેર્યાત્વા ચાવસતાં પુરીમ્ ।

તથા પિત્રા નિયુક્તોઽસિ વશિના વદતાં વર ॥ 42 ॥

યત્રાહમપિ તેનૈવ નિયુક્તઃ પુણ્યકર્મણા ।

તત્રૈવાહં કરિષ્યામિ પિતુરાર્યસ્ય શાસનમ્ ॥ 43 ॥

ન મયા શાસનં તસ્ય ત્યક્તું ન્યાય્ય મરિન્દમ ।

સ ત્વયાપિ સદા માન્યં સ વૈ બન્ધુ સ નઃ પિતા ॥ 44 ॥

તદ્વચઃ પિતુરેવાહં સમ્મતં ધર્મચારિણઃ ।

કર્મણા પાલયિષ્યામિ વનવાસેન રાઘવ ॥ 45 ॥

ધાર્મિકેણાનૃશંસેન નરેણ ગુરુવર્તિના ।

ભવિતવ્યં નરવ્યાઘ્ર પરલોકં જિગીષતા ॥ 46 ॥

આત્માનમનુતિષ્ઠત્વં સ્વભાવેન નરર્ષભ ।

નિશામ્યતુ શુભં વૃત્તં પિતુર્દશરથસ્ય નઃ ॥ 47 ॥

ઇત્યેવમુક્ત્વા વચનં મહાત્મા પિતુર્નિદેશ પ્રતિપાલનાર્થમ્ ।

યવીયસં ભ્રાતરમર્થવચ્ચ પ્રભુર્મુહૂર્તાદ્વિરરામ રામઃ ॥ 48 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે પઞ્ચાધિકશતતમસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha pañcādhikaśatatamassargaḥ |

tataḥ puruṣasiṃhānāṃ vṛtānāṃ tai ssuhṛdgaṇaiḥ |

śocatāmeva rajanī duḥkhena vyatyavartata || 1 ||

rajanyāṃ suprabhātāyāṃ bhrātaraste suhṛdvṛtāḥ |

mandākinyāṃ hutaṃ japyaṃ kṛtvā rāmamupāgaman || 2 ||

tūṣṇīṃ te samupāsīnā na kaścitkiñcidabravīt |

bharatastu suhṛnmadhye rāmaṃ vacanamabravīt || 3 ||

sāntvitā māmikā mātā dattaṃ rājyamidaṃ mama |

taddadāmi tavaivāhaṃ bhuṅkṣva rājyamakaṇṭakam || 4 ||

mahatevāmbuvegena bhinnasseturjalāgame |

durāvāraṃ tvadanyena rājyakhaṇḍamidaṃ mahat || 5 ||

gatiṃ khara ivāśvasya tārkṣyasyeva patatriṇaḥ |

anugantuṃ na śaktirme gatiṃ tava mahīpate || 6 ||

sujīvaṃ nityaśastasya yaḥ parairupajīvyate |

rāma tena tu durjīvaṃ yaḥ parānupajīvati || 7 ||

yathā tu ropito vṛkṣaḥ puruṣeṇa vivardhitaḥ |

hrasvakeṇa durāroho rūḍhaskandho mahādrumaḥ || 8 ||

sa yadā puṣpito bhūtvā phalāni na vidarśayet |

sa tāṃ nānubhavetprītiṃ yasya hetoḥ praropitaḥ || 9 ||

eṣopamā mahābāho tamarthaṃ vettu marhasi |

yadi tvamasmānvṛṣabho bhartā bhṛtyānna śādhi hi || 10 ||

śreṇayastvāṃ mahārāja paśyantvagyrāśca sarvaśaḥ |

pratapantamivādityaṃ rājye sthita marindamam || 11 ||

tavānuyāne kākutstha mattā nardantu kuñjarāḥ |

antaḥpuragatā nāryo nandantu susamāhitāḥ || 12 ||

tasya sādhvityamanyanta nāgarā vividhā janāḥ |

bharatasya vaca śśrutvā rāmaṃ pratyanuyācataḥ || 13 ||

tamevaṃ duḥkhitaṃ prekṣya vilapantaṃ yaśasvinam |

rāmaḥ kṛtātmā bharataṃ samāśvāsayadātmavān || 14 ||

nā'tmanaḥ kāmakāro'sti puruṣo'yamanīśvaraḥ |

itaścetarataścainaṃ kṛtāntaḥ parikarṣati || 15 ||

sarve kṣayāntāḥ nicayāḥ patanāntā samucchrayāḥ |

saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ ca jīvitam || 16 ||

yathā phalānāṃ pakvānāṃ nānyatra patanādbhayam |

evaṃ narasya jātasya nānyatra maraṇādbhayam || 17 ||

yathā'gāraṃ dṛḍhasthūṇaṃ jīrṇaṃ bhūtvā'vasīdati |

tathaiva sīdanti narā jarāmṛtyuvaśaṃ gatāḥ || 18 ||

atyeti rajanī yā tu sā na pratinivartate |

yātyeva yamunā pūrṇā samudramudakākulam || 19 ||

aho rātrāṇi gagcchanti sarveṣāṃ prāṇināṃ iha |

āyūmṣi kṣapayanty āśu grīṣme jalaṃ iva aṃśavaḥ || 20 ||

ātmānamanuśoca tvaṃ kimanyamanuśocasi |

āyuste hīyate yasya sthitasya ca gatasya ca || 21 ||

sahaiva mṛtyurvrajati saha mṛtyurniṣīdati |

gatvāsudīrghamadhvānaṃ sahamṛtyurnivartate || 22 ||

gātreṣu valayaḥ prāptā śśvetāścaiva śiroruhāḥ |

jarayā puruṣo jīrṇaḥ kiṃ hi kṛtvā prabhāvayet || 23 ||

nandantyudita āditye nandantyastamite'hani |

ātmano nāvabudhyante manuṣyā jīvitakṣayam || 24 ||

hṛṣyantyṛtumukhaṃ dṛṣṭvā navaṃ navamihāgatam |

ṛtūnāṃ parivartena prāṇināṃ prāṇasaṅkṣayaḥ || 25 ||

yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahārṇave |

sametya ca vyapeyātāṃ kālamāsādya kañcana || 26 ||

evaṃ bhāryāścaputrāśca jñātayaśca dhanāni ca |

sametya vyavadhāvanti dhruvo hyeṣāṃ vinābhavaḥ || 27 ||

yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahārṇave |

sametya ca vyapeyātāṃ kālamāsādya kañcana || 28 ||

evaṃ bhāryāścaputrāśca jñātayaśca dhanāni ca |

sametya vyavadhāvanti dhruvo hyeṣāṃ vinābhavaḥ || 29 ||

nātra kaścidyathābhāvaṃ prāṇī samabhivartate |

tena tasminna sāmarthyaṃ pretasyā styanuśocataḥ || 30 ||

yathā hi sārthaṃ gacchantaṃ brūyātkaścitpathi sthitaḥ |

ahamapyāgamiṣyāmi pṛṣṭhato bhavatā miti || 31 ||

evaṃ pūrvairgato mārgaḥ pitṛpaitāmaho dhruvaḥ |

tamāpannaḥ kathaṃ śocedyasya nāsti vyatikramaḥ || 32 ||

vayasaḥ patamānasya srotaso vā'nivartinaḥ |

ātmā sukhe niyoktavyassukhabhājaḥ prajāḥ smṛtāḥ || 33 ||

dharmātmā sa śubhaiḥ kṛtsnaiḥ kratubhiścāptadakṣiṇaiḥ |

svargaṃ daśarathaḥ prāptaḥ pitā naḥ pṛthivīpatiḥ || 34 ||

bhṛtyānāṃ bharaṇātsamyakprajānāṃ paripālanāt |

arthādānācca dharmeṇa pitā na stridivaṅgataḥ || 35 ||

karmabhi stu śubhairiṣṭaiḥ kratubhiścāptadakṣiṇaiḥ |

svargaṃ daśarathaḥ prāptaḥ pitā naḥ pṛthivīpatiḥ || 36 ||

iṣṭvā bahuvidhairyajñairbhogāṃ ścāvāpya puṣkalān |

uttamaṃ cāyurāsādya svargataḥ pṛthivīpatiḥ || 37 ||

āyuruttamamāsādya bhogānapi ca rāghavaḥ |

sa na śocyaḥ pitā tāta svargata ssatkṛta ssatām || 38 ||

sa jīrṇaṃ mānuṣaṃ dehaṃ parityajya pitā hi naḥ |

daivīmṛddhimanuprāpto brahmalokavihāriṇīm || 39 ||

taṃ tu naivaṃvidhaḥ kaścitprājña śśocitumarhati |

tatvidho madvidhaścāpi śrutavānbuddhimattaraḥ || 40 ||

ete bahuvidhā śokā vilāparudite tathā |

varjanīyā hi dhīreṇa sarvāvasthāsu dhīmatā || 41 ||

sa svastho bhava mā śoceryātvā cāvasatāṃ purīm |

tathā pitrā niyukto'si vaśinā vadatāṃ vara || 42 ||

yatrāhamapi tenaiva niyuktaḥ puṇyakarmaṇā |

tatraivāhaṃ kariṣyāmi piturāryasya śāsanam || 43 ||

na mayā śāsanaṃ tasya tyaktuṃ nyāyya marindama |

sa tvayāpi sadā mānyaṃ sa vai bandhu sa naḥ pitā || 44 ||

tadvacaḥ piturevāhaṃ sammataṃ dharmacāriṇaḥ |

karmaṇā pālayiṣyāmi vanavāsena rāghava || 45 ||

dhārmikeṇānṛśaṃsena nareṇa guruvartinā |

bhavitavyaṃ naravyāghra paralokaṃ jigīṣatā || 46 ||

ātmānamanutiṣṭhatvaṃ svabhāvena nararṣabha |

niśāmyatu śubhaṃ vṛttaṃ piturdaśarathasya naḥ || 47 ||

ityevamuktvā vacanaṃ mahātmā piturnideśa pratipālanārtham |

yavīyasaṃ bhrātaramarthavacca prabhurmuhūrtādvirarāma rāmaḥ || 48 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe pañcādhikaśatatamassargaḥ ||