1.2 Balakanda - Dvitiya Sargah

ॐ

1.2 બાલકાણ્ડ - દ્વિતીય સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે બાલકાણ્ડમ્ ।

અથ દ્વિતીયસ્સર્ગઃ ।

નારદસ્ય તુ તદ્વાક્યં શ્રુત્વા વાક્યવિશારદઃ ।

પૂજયામાસ ધર્માત્મા સહશિષ્યો મહામુનિઃ ॥ 1 ॥

યથાવત્પૂજિતસ્તેન દેવર્ષિર્નારદસ્તદા ।

આપૃષ્ટ્વૈવાભ્યનુજ્ઞાતસ્સ જગામ વિહાયસમ્ ॥ 2 ॥

સ મુહૂર્તં ગતે તસ્મિન્દેવલોકં મુનિસ્તદા ।

જગામ તમસાતીરં જાહ્નવ્યાસ્ત્વવિદૂરતઃ ॥ 3 ॥

સ તુ તીરં સમાસાદ્ય તમસાયા મહામુનિઃ ।

શિષ્યમાહ સ્થિતં પાર્શ્વે દૃષ્ટ્વા તીર્થમકર્દમમ્ ॥ 4 ॥

અકર્દમમિદં તીર્થં ભરદ્વાજ નિશામય ।

રમણીયં પ્રસન્નામ્બુ સન્મનુષ્યમનો યથા ॥ 5 ॥

ન્યસ્યતાં કલશસ્તાત દીયતાં વલ્કલં મમ ।

ઇદમેવાવગાહિષ્યે તમસાતીર્થમુત્તમમ્ ॥ 6 ॥

એવમુક્તો ભરદ્વાજો વાલ્મીકેન મહાત્મના ।

પ્રાયચ્છત મુનેસ્તસ્ય વલ્કલં નિયતો ગુરોઃ ॥ 7 ॥

સ શિષ્યહસ્તાદાદાય વલ્કલં નિયતેન્દ્રિયઃ ।

વિચચાર હ પશ્યંસ્તત્સર્વતો વિપુલં વનમ્ ॥ 8 ॥

તસ્યાભ્યાશે તુ મિથુનં ચરન્તમનપાયિનમ્ ।

દદર્શ ભગવાંસ્તત્ર ક્રૌઞ્ચયોશ્ચારુનિસ્વનમ્ ॥ 9 ॥

તસ્માત્તુ મિથુનાદેકં પુમાંસં પાપનિશ્ચયઃ ।

જઘાન વૈરનિલયો નિષાદસ્તસ્ય પશ્યતઃ ॥ 10 ॥

તં શોણિતપરીતાઙ્ગં વેષ્ટમાનં મહીતલે ।

ભાર્યા તુ નિહતં દૃષ્ટ્વા રુરાવ કરુણાં ગિરમ્ ॥ 11 ॥

વિયુક્તા પતિના તેન દ્વિજેન સહચારિણા ।

તામ્રશીર્ષેણ મત્તેન પત્રિણા સહિતેન વૈ ॥ 12 ॥

તદા તુ તં દ્વિજં દૃષ્ટ્વા નિષાદેન નિપાતિતમ્ ।

ઋષેર્ધર્માત્મનસ્તસ્ય કારુણ્યં સમપદ્યત ॥ 13 ॥

તતઃ કરુણવેદિત્વાદધર્મોઽયમિતિ દ્વિજઃ ।

નિશામ્ય રુદતીં ક્રૌઞ્ચીમિદં વચનમબ્રવીત્ ॥ 14 ॥

મા નિષાદ પ્રતિષ્ઠાં ત્વમગમશ્શાશ્વતીસ્સમાઃ ।

યત્ક્રૌઞ્ચમિથુનાદેકમવધીઃ કામમોહિતમ્ ॥ 15 ॥

15 તસ્યૈવં બ્રુવતશ્ચિન્તા બભૂવ હૃદિ વીક્ષતઃ ।

શોકાર્તેનાસ્ય શકુનેઃ કિમિદં વ્યાહૃતં મયા ॥ 16 ॥

ચિન્તયન્સ મહાપ્રાજ્ઞશ્ચકાર મતિમાન્મતિમ્ ।

શિષ્યં ચૈવાઽબ્રવીદ્વાક્યમિદં સ મુનિપુઙ્ગવઃ ॥ 17 ॥

પાદબદ્ધોઽક્ષરસમસ્તન્ત્રીલયસમન્વિતઃ ।

શોકાર્તસ્ય પ્રવૃત્તો મે શ્લોકો ભવતુ નાન્યથા ॥ 18 ॥

શિષ્યસ્તુ તસ્ય બ્રુવતો મુનેર્વાક્યમનુત્તમમ્ ।

પ્રતિજગ્રાહ સંહૃષ્ટસ્તસ્ય તુષ્ટોઽભવદ્ગુરુઃ ॥ 19 ॥

સોઽભિષેકં તતઃ કૃત્વા તીર્થે તસ્મિન્યથાવિધિ ।

તમેવ ચિન્તયન્નર્થમુપાવર્તત વૈ મુનિઃ ॥ 20 ॥

ભરદ્વાજસ્તતશ્શિષ્યો વિનીતશ્શ્રુતવાન્મુનેઃ ।

કલશં પૂર્ણમાદાય પૃષ્ઠતોઽનુજગામ હ ॥ 21 ॥

સ પ્રવિશ્યાશ્રમપદં શિષ્યેણ સહ ધર્મવિત્ ।

ઉપવિષ્ટઃ કથાશ્ચાન્યાશ્ચકાર ધ્યાનમાસ્થિતઃ ॥ 22 ॥

આજગામ તતો બ્રહ્મા લોકકર્તા સ્વયં પ્રભુઃ ।

ચતુર્મુખો મહાતેજા દ્રષ્ટું તં મુનિપુઙ્ગવમ્ ॥ 23 ॥

વાલ્મીકિરથ તં દૃષ્ટ્વા સહસોત્થાય વાગ્યતઃ ।

પ્રાઞ્જલિઃ પ્રયતો ભૂત્વા તસ્થૌ પરમવિસ્મિતઃ ॥ 24 ॥

પૂજયામાસ તં દેવં પાદ્યાર્ઘ્યાસનવન્દનૈઃ ।

પ્રણમ્ય વિધિવચ્ચૈનં પૃષ્ટ્વાઽનામયમવ્યયમ્ ॥ 25 ॥

અથોપવિશ્ય ભગવાનાસને પરમાર્ચિતે ।

વાલ્મીકયે મહર્ષયે સન્દિદેશાસનં તતઃ ॥ 26 ॥

બ્રહ્મણા સમનુજ્ઞાતસ્સોઽપ્યુપાવિશદાસને ।

ઉપવિષ્ટે તદા તસ્મિન્સર્વલોકપિતામહે ।

તદ્ગતેનૈવ મનસા વાલ્મીકિર્ધ્યાનમાસ્થિતઃ ॥ 27 ॥

પાપાત્મના કૃતં કષ્ટં વૈરગ્રહણબુદ્ધિના ।

યસ્તાદૃશં ચારુરવં ક્રૌઞ્ચં હન્યાદકારણાત્ ॥ 28 ॥

શોચન્નેવ મુહુઃ ક્રૌઞ્ચીમુપશ્લોકમિમં પુનઃ ।

જગાવન્તર્ગતમના ભૂત્વા શોકપરાયણઃ ॥ 29 ॥

તમુવાચ તતો બ્રહ્મા પ્રહસન્મુનિપુઙ્ગવમ્ ।

શ્લોક એવ ત્વયા બદ્ધો નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥ 30 ॥

મચ્છન્દાદેવ તે બ્રહ્મન્ પ્રવૃત્તેયં સરસ્વતી ।

રામસ્ય ચરિતં સર્વં કુરુ ત્વમૃષિસત્તમ ॥ 31 ॥

ધર્માત્મનો ગુણવતો લોકે રામસ્ય ધીમતઃ ।

વૃત્તં કથય ધીરસ્ય યથા તે નારદાચ્છ્રુતમ્ ॥ 32 ॥

રહસ્યં ચ પ્રકાશં ચ યદ્વૃત્તં તસ્ય ધીમતઃ ।

રામસ્ય સહસૌમિત્રેઃ રાક્ષસાનાં ચ સર્વશઃ ॥ 33 ॥

વૈદેહ્યાશ્ચૈવ યદ્વૃત્તં પ્રકાશં યદિ વા રહઃ ।

તચ્ચાપ્યવિદિતં સર્વં વિદિતં તે ભવિષ્યતિ ॥ 34 ॥

ન તે વાગનૃતા કાવ્યે કાચિદત્ર ભવિષ્યતિ ।

કુરુ રામકથાં પુણ્યાં શ્લોકબદ્ધાં મનોરમામ્ ॥ 35 ॥

યાવત્ સ્થાસ્યન્તિ ગિરયસ્સરિતશ્ચ મહીતલે ।

તાવદ્રામાયણકથા લોકેષુ પ્રચરિષ્યતિ ॥ 36 ॥

યાવદ્રામાયણકથા ત્વત્કૃતા પ્રચરિષ્યતિ ।

તાવદૂર્ધ્વમધશ્ચ ત્વં મલ્લોકેષુ નિવત્સ્યસિ ॥ 37 ॥

ઇત્યુક્ત્વા ભગવાન્બ્રહ્મા તત્રૈવાન્તરધીયત ।

તતસ્સશિષ્યો ભગવાન્મુનિર્વિસ્મયમાયયૌ ॥ 38 ॥

તસ્ય શિષ્યાસ્તતસ્સર્વે જગુશ્શ્લોકમિમં પુનઃ ।

મુહુર્મુહુઃ પ્રીયમાણાઃ પ્રાહુશ્ચ ભૃશવિસ્મિતાઃ ॥ 39 ॥

સમાક્ષરૈશ્ચતુર્ભિર્યઃ પાદૈર્ગીતો મહર્ષિણા ।

સોઽનુવ્યાહરણાદ્ભૂયશ્શ્લોકશ્શ્લોકત્વમાગતઃ ॥ 40 ॥

તસ્ય બુદ્ધિરિયં જાતા વાલ્મીકેર્ભાવિતાત્મનઃ ।

કૃત્સ્નં રામાયણં કાવ્યમીદૃશૈઃ કરવાણ્યહમ્ ॥ 41 ॥

ઉદારવૃત્તાર્થપદૈર્મનોરમૈઃ તદાસ્ય રામસ્ય ચકારકીર્તિમાન્ ।

સમાક્ષરૈશ્શ્લોકશતૈર્યશસ્વિનો યશસ્કરં કાવ્યમુદારધીર્મુનિઃ ॥ 42 ॥

તદુપગતસમાસસન્ધિયોગં સમમધુરોપનતાર્થવાક્યબદ્ધમ્ ।

રઘુવરચરિતં મુનિપ્રણીતં દશશિરસશ્ચ વધં નિશામયધ્વમ્ ॥ 43 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે બાલકાણ્ડે દ્વિતીયસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe bālakāṇḍam |

atha dvitīyassargaḥ |

nāradasya tu tadvākyaṃ śrutvā vākyaviśāradaḥ |

pūjayāmāsa dharmātmā sahaśiṣyo mahāmuniḥ || 1 ||

yathāvatpūjitastena devarṣirnāradastadā |

āpṛṣṭvaivābhyanujñātassa jagāma vihāyasam || 2 ||

sa muhūrtaṃ gate tasmindevalokaṃ munistadā |

jagāma tamasātīraṃ jāhnavyāstvavidūrataḥ || 3 ||

sa tu tīraṃ samāsādya tamasāyā mahāmuniḥ |

śiṣyamāha sthitaṃ pārśve dṛṣṭvā tīrthamakardamam || 4 ||

akardamamidaṃ tīrthaṃ bharadvāja niśāmaya |

ramaṇīyaṃ prasannāmbu sanmanuṣyamano yathā || 5 ||

nyasyatāṃ kalaśastāta dīyatāṃ valkalaṃ mama |

idamevāvagāhiṣye tamasātīrthamuttamam || 6 ||

evamukto bharadvājo vālmīkena mahātmanā |

prāyacchata munestasya valkalaṃ niyato guroḥ || 7 ||

sa śiṣyahastādādāya valkalaṃ niyatendriyaḥ |

vicacāra ha paśyaṃstatsarvato vipulaṃ vanam || 8 ||

tasyābhyāśe tu mithunaṃ carantamanapāyinam |

dadarśa bhagavāṃstatra krauñcayoścārunisvanam || 9 ||

tasmāttu mithunādekaṃ pumāṃsaṃ pāpaniścayaḥ |

jaghāna vairanilayo niṣādastasya paśyataḥ || 10 ||

taṃ śoṇitaparītāṅgaṃ veṣṭamānaṃ mahītale |

bhāryā tu nihataṃ dṛṣṭvā rurāva karuṇāṃ giram || 11 ||

viyuktā patinā tena dvijena sahacāriṇā |

tāmraśīrṣeṇa mattena patriṇā sahitena vai || 12 ||

tadā tu taṃ dvijaṃ dṛṣṭvā niṣādena nipātitam |

ṛṣerdharmātmanastasya kāruṇyaṃ samapadyata || 13 ||

tataḥ karuṇaveditvādadharmo'yamiti dvijaḥ |

niśāmya rudatīṃ krauñcīmidaṃ vacanamabravīt || 14 ||

mā niṣāda pratiṣṭhāṃ tvamagamaśśāśvatīssamāḥ |

yatkrauñcamithunādekamavadhīḥ kāmamohitam || 15 ||

15 tasyaivaṃ bruvataścintā babhūva hṛdi vīkṣataḥ |

śokārtenāsya śakuneḥ kimidaṃ vyāhṛtaṃ mayā || 16 ||

cintayansa mahāprājñaścakāra matimānmatim |

śiṣyaṃ caivā'bravīdvākyamidaṃ sa munipuṅgavaḥ || 17 ||

pādabaddho'kṣarasamastantrīlayasamanvitaḥ |

śokārtasya pravṛtto me śloko bhavatu nānyathā || 18 ||

śiṣyastu tasya bruvato munervākyamanuttamam |

pratijagrāha saṃhṛṣṭastasya tuṣṭo'bhavadguruḥ || 19 ||

so'bhiṣekaṃ tataḥ kṛtvā tīrthe tasminyathāvidhi |

tameva cintayannarthamupāvartata vai muniḥ || 20 ||

bharadvājastataśśiṣyo vinītaśśrutavānmuneḥ |

kalaśaṃ pūrṇamādāya pṛṣṭhato'nujagāma ha || 21 ||

sa praviśyāśramapadaṃ śiṣyeṇa saha dharmavit |

upaviṣṭaḥ kathāścānyāścakāra dhyānamāsthitaḥ || 22 ||

ājagāma tato brahmā lokakartā svayaṃ prabhuḥ |

caturmukho mahātejā draṣṭuṃ taṃ munipuṅgavam || 23 ||

vālmīkiratha taṃ dṛṣṭvā sahasotthāya vāgyataḥ |

prāñjaliḥ prayato bhūtvā tasthau paramavismitaḥ || 24 ||

pūjayāmāsa taṃ devaṃ pādyārghyāsanavandanaiḥ |

praṇamya vidhivaccainaṃ pṛṣṭvā'nāmayamavyayam || 25 ||

athopaviśya bhagavānāsane paramārcite |

vālmīkaye maharṣaye sandideśāsanaṃ tataḥ || 26 ||

brahmaṇā samanujñātasso'pyupāviśadāsane |

upaviṣṭe tadā tasminsarvalokapitāmahe |

tadgatenaiva manasā vālmīkirdhyānamāsthitaḥ || 27 ||

pāpātmanā kṛtaṃ kaṣṭaṃ vairagrahaṇabuddhinā |

yastādṛśaṃ cāruravaṃ krauñcaṃ hanyādakāraṇāt || 28 ||

śocanneva muhuḥ krauñcīmupaślokamimaṃ punaḥ |

jagāvantargatamanā bhūtvā śokaparāyaṇaḥ || 29 ||

tamuvāca tato brahmā prahasanmunipuṅgavam |

śloka eva tvayā baddho nātra kāryā vicāraṇā || 30 ||

macchandādeva te brahman pravṛtteyaṃ sarasvatī |

rāmasya caritaṃ sarvaṃ kuru tvamṛṣisattama || 31 ||

dharmātmano guṇavato loke rāmasya dhīmataḥ |

vṛttaṃ kathaya dhīrasya yathā te nāradācchrutam || 32 ||

rahasyaṃ ca prakāśaṃ ca yadvṛttaṃ tasya dhīmataḥ |

rāmasya sahasaumitreḥ rākṣasānāṃ ca sarvaśaḥ || 33 ||

vaidehyāścaiva yadvṛttaṃ prakāśaṃ yadi vā rahaḥ |

taccāpyaviditaṃ sarvaṃ viditaṃ te bhaviṣyati || 34 ||

na te vāganṛtā kāvye kācidatra bhaviṣyati |

kuru rāmakathāṃ puṇyāṃ ślokabaddhāṃ manoramām || 35 ||

yāvat sthāsyanti girayassaritaśca mahītale |

tāvadrāmāyaṇakathā lokeṣu pracariṣyati || 36 ||

yāvadrāmāyaṇakathā tvatkṛtā pracariṣyati |

tāvadūrdhvamadhaśca tvaṃ mallokeṣu nivatsyasi || 37 ||

ityuktvā bhagavānbrahmā tatraivāntaradhīyata |

tatassaśiṣyo bhagavānmunirvismayamāyayau || 38 ||

tasya śiṣyāstatassarve jaguśślokamimaṃ punaḥ |

muhurmuhuḥ prīyamāṇāḥ prāhuśca bhṛśavismitāḥ || 39 ||

samākṣaraiścaturbhiryaḥ pādairgīto maharṣiṇā |

so'nuvyāharaṇādbhūyaśślokaśślokatvamāgataḥ || 40 ||

tasya buddhiriyaṃ jātā vālmīkerbhāvitātmanaḥ |

kṛtsnaṃ rāmāyaṇaṃ kāvyamīdṛśaiḥ karavāṇyaham || 41 ||

udāravṛttārthapadairmanoramaiḥ tadāsya rāmasya cakārakīrtimān |

samākṣaraiśślokaśatairyaśasvino yaśaskaraṃ kāvyamudāradhīrmuniḥ || 42 ||

tadupagatasamāsasandhiyogaṃ samamadhuropanatārthavākyabaddham |

raghuvaracaritaṃ munipraṇītaṃ daśaśirasaśca vadhaṃ niśāmayadhvam || 43 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye bālakāṇḍe dvitīyassargaḥ ||