Vidura Niti - Udyoga Parvam, Adhyayah 36

ॐ

વિદુર નીતિ - ઉદ્યોગ પર્વમ્, અધ્યાયઃ 36

Vyasa Gujarati

॥ ઇતિ શ્રીમહાભારતે ઉદ્યોગપર્વણિ પ્રજાગરપર્વણિ

વિદુરહિતવાક્યે ષટ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ ॥

વિદુર ઉવાચ ।

અત્રૈવોદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।

આત્રેયસ્ય ચ સંવાદં સાધ્યાનાં ચેતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥ 1॥

ચરન્તં હંસરૂપેણ મહર્ષિં સંશિતવ્રતમ્ ।

સાધ્યા દેવા મહાપ્રાજ્ઞં પર્યપૃચ્છન્ત વૈ પુરા ॥ 2॥

સાધ્યા ઊચુઃ ।

સાધ્યા દેવા વય્મસ્મો મહર્ષે

દૃષ્ટ્વા ભવન્તં ન શક્નુમોઽનુમાતુમ્ ।

શ્રુતેન ધીરો બુદ્ધિમાંસ્ત્વં મતો નઃ

કાવ્યાં વાચં વક્તુમર્હસ્યુદારામ્ ॥ 3॥

હંસ ઉવાચ ।

એતત્કાર્યમમરાઃ સંશ્રુતં મે

ધૃતિઃ શમઃ સત્યધર્માનુવૃત્તિઃ ।

ગ્રન્થિં વિનીય હૃદયસ્ય સર્વં

પ્રિયાપ્રિયે ચાત્મવશં નયીત ॥ 4॥

આક્રુશ્યમાનો નાક્રોશેન્મન્યુરેવ તિતિક્ષિતઃ ।

આક્રોષ્ટારં નિર્દહતિ સુકૃતં ચાસ્ય વિન્દતિ ॥ 5॥

નાક્રોશી સ્યાન્નાવમાની પરસ્ય

મિત્રદ્રોહી નોત નીચોપસેવી ।

ન ચાતિમાની ન ચ હીનવૃત્તો

રૂક્ષાં વાચં રુશતીં વર્જયીત ॥ 6॥

મર્માણ્યસ્થીનિ હૃદયં તથાસૂન્

ઘોરા વાચો નિર્દહન્તીહ પુંસામ્ ।

તસ્માદ્વાચં રુશતીં રૂક્ષરૂપાં

ધર્મારામો નિત્યશો વર્જયીત ॥ 7॥

અરું તુરં પરુષં રૂક્ષવાચં

વાક્કણ્ટકૈર્વિતુદન્તં મનુષ્યાન્ ।

વિદ્યાદલક્ષ્મીકતમં જનાનાં

મુખે નિબદ્ધાં નિરૃતિં વહન્તમ્ ॥ 8॥

પરશ્ચેદેનમધિવિધ્યેત બાણૈર્

ભૃશં સુતીક્ષ્ણૈરનલાર્ક દીપ્તૈઃ ।

વિરિચ્યમાનોઽપ્યતિરિચ્યમાનો

વિદ્યાત્કવિઃ સુકૃતં મે દધાતિ ॥ 9॥

યદિ સન્તં સેવતે યદ્યસન્તં

તપસ્વિનં યદિ વા સ્તેનમેવ ।

વાસો યથા રઙ્ગ વશં પ્રયાતિ

તથા સ તેષાં વશમભ્યુપૈતિ ॥ 10॥

વાદં તુ યો ન પ્રવદેન્ન વાદયેદ્

યો નાહતઃ પ્રતિહન્યાન્ન ઘાતયેત્ ।

યો હન્તુકામસ્ય ન પાપમિચ્છેત્

તસ્મૈ દેવાઃ સ્પૃહયન્ત્યાગતાય ॥ 11॥

અવ્યાહૃતં વ્યાહૃતાચ્છ્રેય આહુઃ

સત્યં વદેદ્વ્યાહૃતં તદ્દ્વિતીયમ્ ।

પ્રિયંવદેદ્વ્યાહૃતં તત્તૃતીયં

ધર્મ્યં વદેદ્વ્યાહૃતં તચ્ચતુર્થમ્ ॥ 12॥

યાદૃશૈઃ સંવિવદતે યાદૃશાંશ્ ચોપસેવતે ।

યાદૃગિચ્છેચ્ચ ભવિતું તાદૃગ્ભવતિ પૂરુષઃ ॥ 13॥

યતો યતો નિવર્તતે તતસ્તતો વિમુચ્યતે ।

નિવર્તનાદ્ધિ સર્વતો ન વેત્તિ દુઃખમણ્વપિ ॥ 14॥

ન જીયતે નોત જિગીષતેઽન્યાન્

ન વૈરક્કૃચ્ચાપ્રતિઘાતકશ્ ચ ।

નિન્દા પ્રશંસાસુ સમસ્વભાવો

ન શોચતે હૃષ્યતિ નૈવ ચાયમ્ ॥ 15॥

ભાવમિચ્છતિ સર્વસ્ય નાભાવે કુરુતે મતિમ્ ।

સત્યવાદી મૃદુર્દાન્તો યઃ સ ઉત્તમપૂરુષઃ ॥ 16॥

નાનર્થકં સાન્ત્વયતિ પ્રતિજ્ઞાય દદાતિ ચ ।

રાદ્ધાપરાદ્ધે જાનાતિ યઃ સ મધ્યમપૂરુષઃ ॥ 17॥

દુઃશાસનસ્તૂપહન્તા ન શાસ્તા

નાવર્તતે મન્યુવશાત્કૃતઘ્નઃ ।

ન કસ્ય ચિન્મિત્રમથો દુરાત્મા

કલાશ્ચૈતા અધમસ્યેહ પુંસઃ ॥ 18॥

ન શ્રદ્દધાતિ કલ્યાણં પરેભ્યોઽપ્યાત્મશઙ્કિતઃ ।

નિરાકરોતિ મિત્રાણિ યો વૈ સોઽધમ પૂરુષઃ ॥ 19॥

ઉત્તમાનેવ સેવેત પ્રાપ્તે કાલે તુ મધ્યમાન્ ।

અધમાંસ્તુ ન સેવેત ય ઇચ્છેચ્છ્રેય આત્મનઃ ॥ 20॥

પ્રાપ્નોતિ વૈ વિત્તમસદ્બલેન

નિત્યોત્થાનાત્પ્રજ્ઞયા પૌરુષેણ ।

ન ત્વેવ સમ્યગ્લભતે પ્રશંસાં

ન વૃત્તમાપ્નોતિ મહાકુલાનામ્ ॥ 21॥

ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

મહાકુલાનાં સ્પૃહયન્તિ દેવા

ધર્માર્થવૃદ્ધાશ્ચ બહુશ્રુતાશ્ ચ ।

પૃચ્છામિ ત્વાં વિદુર પ્રશ્નમેતં

ભવન્તિ વૈ કાનિ મહાકુલાનિ ॥ 22॥

વિદુર ઉવાચ ।

તમો દમો બ્રહ્મવિત્ત્વં વિતાનાઃ

પુણ્યા વિવાહાઃ સતતાન્ન દાનમ્ ।

યેષ્વેવૈતે સપ્તગુણા ભવન્તિ

સમ્યગ્વૃત્તાસ્તાનિ મહાકુલાનિ ॥ 23॥

યેષાં ન વૃત્તં વ્યથતે ન યોનિર્

વૃત્તપ્રસાદેન ચરન્તિ ધર્મમ્ ।

યે કીર્તિમિચ્છન્તિ કુલે વિશિષ્ટાં

ત્યક્તાનૃતાસ્તાનિ મહાકુલાનિ ॥ 24॥

અનિજ્યયાવિવાહૈર્શ્ચ વેદસ્યોત્સાદનેન ચ ।

કુલાન્યકુલતાં યાન્તિ ધર્મસ્યાતિક્રમેણ ચ ॥ 25॥

દેવ દ્રવ્યવિનાશેન બ્રહ્મ સ્વહરણેન ચ ।

કુલાન્યકુલતાં યાન્તિ બ્રાહ્મણાતિક્રમેણ ચ ॥ 26॥

બ્રાહ્મણાનાં પરિભવાત્પરિવાદાચ્ચ ભારત ।

કુલાન્યકુલતાં યાન્તિ ન્યાસાપહરણેન ચ ॥ 27॥

કુલાનિ સમુપેતાનિ ગોભિઃ પુરુષતોઽશ્વતઃ ।

કુલસઙ્ખ્યાં ન ગચ્છન્તિ યાનિ હીનાનિ વૃત્તતઃ ॥ 28॥

વૃત્તતસ્ત્વવિહીનાનિ કુલાન્યલ્પધનાન્યપિ ।

કુલસઙ્ખ્યાં તુ ગચ્છન્તિ કર્ષન્તિ ચ મયદ્યશઃ ॥ 29॥

મા નઃ કુલે વૈરકૃત્કશ્ ચિદસ્તુ

રાજામાત્યો મા પરસ્વાપહારી ।

મિત્રદ્રોહી નૈકૃતિકોઽનૃતી વા

પૂર્વાશી વા પિતૃદેવાતિથિભ્યઃ ॥ 30॥

યશ્ચ નો બ્રાહ્મણં હન્યાદ્યશ્ચ નો બ્રાહ્મણાન્દ્વિષેત્ ।

ન નઃ સ સમિતિં ગચ્છેદ્યશ્ચ નો નિર્વપેત્કૃષિમ્ ॥ 31॥

તૃણાનિ ભૂમિરુદકં વાક્ચતુર્થી ચ સૂનૃતા ।

સતામેતાનિ ગેહેષુ નોચ્છિદ્યન્તે કદા ચન ॥ 32॥

શ્રદ્ધયા પરયા રાજન્નુપનીતાનિ સત્કૃતિમ્ ।

પ્રવૃત્તાનિ મહાપ્રાજ્ઞ ધર્મિણાં પુણ્યકર્મણામ્ ॥ 33॥

સૂક્ષ્મોઽપિ ભારં નૃપતે સ્યન્દનો વૈ

શક્તો વોઢું ન તથાન્યે મહીજાઃ ।

એવં યુક્તા ભારસહા ભવન્તિ

મહાકુલીના ન તથાન્યે મનુષ્યાઃ ॥ 34॥

ન તન્મિત્રં યસ્ય કોપાદ્બિભેતિ

યદ્વા મિત્રં શઙ્કિતેનોપચર્યમ્ ।

યસ્મિન્મિત્રે પિતરીવાશ્વસીત

તદ્વૈ મિત્રં સઙ્ગતાનીતરાણિ ॥ 35॥

યદિ ચેદપ્યસમ્બન્ધો મિત્રભાવેન વર્તતે ।

સ એવ બન્ધુસ્તન્મિત્રં સા ગતિસ્તત્પરાયણમ્ ॥ 36॥

ચલચિત્તસ્ય વૈ પુંસો વૃદ્ધાનનુપસેવતઃ ।

પારિપ્લવમતેર્નિત્યમધ્રુવો મિત્ર સઙ્ગ્રહઃ ॥ 37॥

ચલચિત્તમનાત્માનમિન્દ્રિયાણાં વશાનુગમ્ ।

અર્થાઃ સમતિવર્તન્તે હંસાઃ શુષ્કં સરો યથા ॥ 38॥

અકસ્માદેવ કુપ્યન્તિ પ્રસીદન્ત્યનિમિત્તતઃ ।

શીલમેતદસાધૂનામભ્રં પારિપ્લવં યથા ॥ 39॥

સત્કૃતાશ્ચ કૃતાર્થાશ્ચ મિત્રાણાં ન ભવન્તિ યે ।

તાન્મૃતાનપિ ક્રવ્યાદાઃ કૃતઘ્નાન્નોપભુઞ્જતે ॥ 40॥

અર્થયેદેવ મિત્રાણિ સતિ વાસતિ વા ધને ।

નાનર્થયન્વિજાનાતિ મિત્રાણાં સારફલ્ગુતામ્ ॥ 41॥

સન્તાપાદ્ભ્રશ્યતે રૂપં સન્તાપાદ્ભ્રશ્યતે બલમ્ ।

સન્તાપાદ્ભ્રશ્યતે જ્ઞાનં સન્તાપાદ્વ્યાધિમૃચ્છતિ ॥ 42॥

અનવાપ્યં ચ શોકેન શરીરં ચોપતપ્યતે ।

અમિત્રાશ્ચ પ્રહૃષ્યન્તિ મા સ્મ શોકે મનઃ કૃથાઃ ॥ 43॥

પુનર્નરો મ્રિયતે જાયતે ચ

પુનર્નરો હીયતે વર્ધતે પુનઃ ।

પુનર્નરો યાચતિ યાચ્યતે ચ

પુનર્નરઃ શોચતિ શોચ્યતે પુનઃ ॥ 44॥

સુખં ચ દુઃખં ચ ભવાભવૌ ચ

લાભાલાભૌ મરણં જીવિતં ચ ।

પર્યાયશઃ સર્વમિહ સ્પૃશન્તિ

તસ્માદ્ધીરો નૈવ હૃષ્યેન્ન શોચેત્ ॥ 45॥

ચલાનિ હીમાનિ ષડિન્દ્રિયાણિ

તેષાં યદ્યદ્વર્તતે યત્ર યત્ર ।

તતસ્તતઃ સ્રવતે બુદ્ધિરસ્ય

છિદ્રોદ કુમ્ભાદિવ નિત્યમમ્ભઃ ॥ 46॥

ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

તનુરુચ્છઃ શિખી રાજા મિથ્યોપચરિતો મયા ।

મન્દાનાં મમ પુત્રાણાં યુદ્ધેનાન્તં કરિષ્યતિ ॥ 47॥

નિત્યોદ્વિગ્નમિદં સર્વં નિત્યોદ્વિગ્નમિદં મનઃ ।

યત્તત્પદમનુદ્વિગ્નં તન્મે વદ મહામતે ॥ 48॥

વિદુર ઉવાચ ।

નાન્યત્ર વિદ્યા તપસોર્નાન્યત્રેન્દ્રિય નિગ્રહાત્ ।

નાન્યત્ર લોભસન્ત્યાગાચ્છાન્તિં પશ્યામ તેઽનઘ ॥ 49॥

બુદ્ધ્યા ભયં પ્રણુદતિ તપસા વિન્દતે મહત્ ।

ગુરુશુશ્રૂષયા જ્ઞાનં શાન્તિં ત્યાગેન વિન્દતિ ॥ 50॥

અનાશ્રિતા દાનપુણ્યં વેદ પુણ્યમનાશ્રિતાઃ ।

રાગદ્વેષવિનિર્મુક્તા વિચરન્તીહ મોક્ષિણઃ ॥ 51॥

સ્વધીતસ્ય સુયુદ્ધસ્ય સુકૃતસ્ય ચ કર્મણઃ ।

તપસશ્ચ સુતપ્તસ્ય તસ્યાન્તે સુખમેધતે ॥ 52॥

સ્વાસ્તીર્ણાનિ શયનાનિ પ્રપન્ના

ન વૈ ભિન્ના જાતુ નિદ્રાં લભન્તે ।

ન સ્ત્રીષુ રાજન્રતિમાપ્નુવન્તિ

ન માગધૈઃ સ્તૂયમાના ન સૂતૈઃ ॥ 53॥

ન વૈ ભિન્ના જાતુ ચરન્તિ ધર્મં

ન વૈ સુખં પ્રાપ્નુવન્તીહ ભિન્નાઃ ।

ન વૈ ભિન્ના ગૌરવં માનયન્તિ

ન વૈ ભિન્નાઃ પ્રશમં રોચયન્તિ ॥ 54॥

ન વૈ તેષાં સ્વદતે પથ્યમુક્તં

યોગક્ષેમં કલ્પતે નોત તેષામ્ ।

ભિન્નાનાં વૈ મનુજેન્દ્ર પરાયણં

ન વિદ્યતે કિં ચિદન્યદ્વિનાશાત્ ॥ 55॥

સમ્ભાવ્યં ગોષુ સમ્પન્નં સમ્ભાવ્યં બ્રાહ્મણે તપઃ ।

સમ્ભાવ્યં સ્ત્રીષુ ચાપલ્યં સમ્ભાવ્યં જ્ઞાતિતો ભયમ્ ॥ 56॥

તન્તવોઽપ્યાયતા નિત્યં તન્તવો બહુલાઃ સમાઃ ।

બહૂન્બહુત્વાદાયાસાન્સહન્તીત્યુપમા સતામ્ ॥ 57॥

ધૂમાયન્તે વ્યપેતાનિ જ્વલન્તિ સહિતાનિ ચ ।

ધૃતરાષ્ટ્રોલ્મુકાનીવ જ્ઞાતયો ભરતર્ષભ ॥ 58॥

બ્રાહ્મણેષુ ચ યે શૂરાઃ સ્ત્રીષુ જ્ઞાતિષુ ગોષુ ચ ।

વૃન્તાદિવ ફલં પક્વં ધૃતરાષ્ટ્ર પતન્તિ તે ॥ 59॥

મહાનપ્યેકજો વૃક્ષો બલવાન્સુપ્રતિષ્ઠિતઃ ।

પ્રસહ્ય એવ વાતેન શાખા સ્કન્ધં વિમર્દિતુમ્ ॥ 60॥

અથ યે સહિતા વૃક્ષાઃ સઙ્ઘશઃ સુપ્રતિષ્ઠિતાઃ ।

તે હિ શીઘ્રતમાન્વાતાન્સહન્તેઽન્યોન્યસંશ્રયાત્ ॥ 61॥

એવં મનુષ્યમપ્યેકં ગુણૈરપિ સમન્વિતમ્ ।

શક્યં દ્વિષન્તો મન્યન્તે વાયુર્દ્રુમમિવૌકજમ્ ॥ 62॥

અન્યોન્યસમુપષ્ટમ્ભાદન્યોન્યાપાશ્રયેણ ચ ।

જ્ઞાતયઃ સમ્પ્રવર્ધન્તે સરસીવોત્પલાન્યુત ॥ 63॥

અવધ્યા બ્રાહ્મણા ગાવો સ્ત્રિયો બાલાશ્ચ જ્ઞાતયઃ ।

યેષાં ચાન્નાનિ ભુઞ્જીત યે ચ સ્યુઃ શરણાગતાઃ ॥ 64॥

ન મનુષ્યે ગુણઃ કશ્ચિદન્યો ધનવતાં અપિ ।

અનાતુરત્વાદ્ભદ્રં તે મૃતકલ્પા હિ રોગિણઃ ॥ 65॥

અવ્યાધિજં કટુકં શીર્ષ રોગં

પાપાનુબન્ધં પરુષં તીક્ષ્ણમુગ્રમ્ ।

સતાં પેયં યન્ન પિબન્ત્યસન્તો

મન્યું મહારાજ પિબ પ્રશામ્ય ॥ 66॥

રોગાર્દિતા ન ફલાન્યાદ્રિયન્તે

ન વૈ લભન્તે વિષયેષુ તત્ત્વમ્ ।

દુઃખોપેતા રોગિણો નિત્યમેવ

ન બુધ્યન્તે ધનભોગાન્ન સૌખ્યમ્ ॥ 67॥

પુરા હ્યુક્તો નાકરોસ્ત્વં વચો મે

દ્યૂતે જિતાં દ્રૌપદીં પ્રેક્ષ્ય રાજન્ ।

દુર્યોધનં વારયેત્યક્ષવત્યાં

કિતવત્વં પણ્ડિતા વર્જયન્તિ ॥ 68॥

ન તદ્બલં યન્મૃદુના વિરુધ્યતે

મિશ્રો ધર્મસ્તરસા સેવિતવ્યઃ ।

પ્રધ્વંસિની ક્રૂરસમાહિતા શ્રીર્

મૃદુપ્રૌઢા ગચ્છતિ પુત્રપૌત્રાન્ ॥ 69॥

ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ પાણ્ડવાન્પાલયન્તુ

પાણ્ડોઃ સુતાસ્તવ પુત્રાંશ્ચ પાન્તુ ।

એકારિમિત્રાઃ કુરવો હ્યેકમન્ત્રા

જીવન્તુ રાજન્સુખિનઃ સમૃદ્ધાઃ ॥ 70॥

મેઢીભૂતઃ કૌરવાણાં ત્વમદ્ય

ત્વય્યાધીનં કુરુ કુલમાજમીઢ ।

પાર્થાન્બાલાન્વનવાસ પ્રતપ્તાન્

ગોપાયસ્વ સ્વં યશસ્તાત રક્ષન્ ॥ 71॥

સન્ધત્સ્વ ત્વં કૌરવાન્પાણ્ડુપુત્રૈર્

મા તેઽન્તરં રિપવઃ પ્રાર્થયન્તુ ।

સત્યે સ્થિતાસ્તે નરદેવ સર્વે

દુર્યોધનં સ્થાપય ત્વં નરેન્દ્ર ॥ 72॥

॥ ઇતિ શ્રીમહાભારતે ઉદ્યોગપર્વણિ પ્રજાગરપર્વણિ

વિદુરહિતવાક્યે ષટ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ ॥ 36॥

Roman (IAST) Transliteration

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

vidurahitavākye ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ ||

vidura uvāca |

atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |

ātreyasya ca saṃvādaṃ sādhyānāṃ ceti naḥ śrutam || 1||

carantaṃ haṃsarūpeṇa maharṣiṃ saṃśitavratam |

sādhyā devā mahāprājñaṃ paryapṛcchanta vai purā || 2||

sādhyā ūcuḥ |

sādhyā devā vaymasmo maharṣe

dṛṣṭvā bhavantaṃ na śaknumo'numātum |

śrutena dhīro buddhimāṃstvaṃ mato naḥ

kāvyāṃ vācaṃ vaktumarhasyudārām || 3||

haṃsa uvāca |

etatkāryamamarāḥ saṃśrutaṃ me

dhṛtiḥ śamaḥ satyadharmānuvṛttiḥ |

granthiṃ vinīya hṛdayasya sarvaṃ

priyāpriye cātmavaśaṃ nayīta || 4||

ākruśyamāno nākrośenmanyureva titikṣitaḥ |

ākroṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindati || 5||

nākrośī syānnāvamānī parasya

mitradrohī nota nīcopasevī |

na cātimānī na ca hīnavṛtto

rūkṣāṃ vācaṃ ruśatīṃ varjayīta || 6||

marmāṇyasthīni hṛdayaṃ tathāsūn

ghorā vāco nirdahantīha puṃsām |

tasmādvācaṃ ruśatīṃ rūkṣarūpāṃ

dharmārāmo nityaśo varjayīta || 7||

aruṃ turaṃ paruṣaṃ rūkṣavācaṃ

vākkaṇṭakairvitudantaṃ manuṣyān |

vidyādalakṣmīkatamaṃ janānāṃ

mukhe nibaddhāṃ nirṛtiṃ vahantam || 8||

paraścedenamadhividhyeta bāṇair

bhṛśaṃ sutīkṣṇairanalārka dīptaiḥ |

viricyamāno'pyatiricyamāno

vidyātkaviḥ sukṛtaṃ me dadhāti || 9||

yadi santaṃ sevate yadyasantaṃ

tapasvinaṃ yadi vā stenameva |

vāso yathā raṅga vaśaṃ prayāti

tathā sa teṣāṃ vaśamabhyupaiti || 10||

vādaṃ tu yo na pravadenna vādayed

yo nāhataḥ pratihanyānna ghātayet |

yo hantukāmasya na pāpamicchet

tasmai devāḥ spṛhayantyāgatāya || 11||

avyāhṛtaṃ vyāhṛtācchreya āhuḥ

satyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taddvitīyam |

priyaṃvadedvyāhṛtaṃ tattṛtīyaṃ

dharmyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taccaturtham || 12||

yādṛśaiḥ saṃvivadate yādṛśāṃś copasevate |

yādṛgicchecca bhavituṃ tādṛgbhavati pūruṣaḥ || 13||

yato yato nivartate tatastato vimucyate |

nivartanāddhi sarvato na vetti duḥkhamaṇvapi || 14||

na jīyate nota jigīṣate'nyān

na vairakkṛccāpratighātakaś ca |

nindā praśaṃsāsu samasvabhāvo

na śocate hṛṣyati naiva cāyam || 15||

bhāvamicchati sarvasya nābhāve kurute matim |

satyavādī mṛdurdānto yaḥ sa uttamapūruṣaḥ || 16||

nānarthakaṃ sāntvayati pratijñāya dadāti ca |

rāddhāparāddhe jānāti yaḥ sa madhyamapūruṣaḥ || 17||

duḥśāsanastūpahantā na śāstā

nāvartate manyuvaśātkṛtaghnaḥ |

na kasya cinmitramatho durātmā

kalāścaitā adhamasyeha puṃsaḥ || 18||

na śraddadhāti kalyāṇaṃ parebhyo'pyātmaśaṅkitaḥ |

nirākaroti mitrāṇi yo vai so'dhama pūruṣaḥ || 19||

uttamāneva seveta prāpte kāle tu madhyamān |

adhamāṃstu na seveta ya icchecchreya ātmanaḥ || 20||

prāpnoti vai vittamasadbalena

nityotthānātprajñayā pauruṣeṇa |

na tveva samyaglabhate praśaṃsāṃ

na vṛttamāpnoti mahākulānām || 21||

dhṛtarāṣṭra uvāca |

mahākulānāṃ spṛhayanti devā

dharmārthavṛddhāśca bahuśrutāś ca |

pṛcchāmi tvāṃ vidura praśnametaṃ

bhavanti vai kāni mahākulāni || 22||

vidura uvāca |

tamo damo brahmavittvaṃ vitānāḥ

puṇyā vivāhāḥ satatānna dānam |

yeṣvevaite saptaguṇā bhavanti

samyagvṛttāstāni mahākulāni || 23||

yeṣāṃ na vṛttaṃ vyathate na yonir

vṛttaprasādena caranti dharmam |

ye kīrtimicchanti kule viśiṣṭāṃ

tyaktānṛtāstāni mahākulāni || 24||

anijyayāvivāhairśca vedasyotsādanena ca |

kulānyakulatāṃ yānti dharmasyātikrameṇa ca || 25||

deva dravyavināśena brahma svaharaṇena ca |

kulānyakulatāṃ yānti brāhmaṇātikrameṇa ca || 26||

brāhmaṇānāṃ paribhavātparivādācca bhārata |

kulānyakulatāṃ yānti nyāsāpaharaṇena ca || 27||

kulāni samupetāni gobhiḥ puruṣato'śvataḥ |

kulasaṅkhyāṃ na gacchanti yāni hīnāni vṛttataḥ || 28||

vṛttatastvavihīnāni kulānyalpadhanānyapi |

kulasaṅkhyāṃ tu gacchanti karṣanti ca mayadyaśaḥ || 29||

mā naḥ kule vairakṛtkaś cidastu

rājāmātyo mā parasvāpahārī |

mitradrohī naikṛtiko'nṛtī vā

pūrvāśī vā pitṛdevātithibhyaḥ || 30||

yaśca no brāhmaṇaṃ hanyādyaśca no brāhmaṇāndviṣet |

na naḥ sa samitiṃ gacchedyaśca no nirvapetkṛṣim || 31||

tṛṇāni bhūmirudakaṃ vākcaturthī ca sūnṛtā |

satāmetāni geheṣu nocchidyante kadā cana || 32||

śraddhayā parayā rājannupanītāni satkṛtim |

pravṛttāni mahāprājña dharmiṇāṃ puṇyakarmaṇām || 33||

sūkṣmo'pi bhāraṃ nṛpate syandano vai

śakto voḍhuṃ na tathānye mahījāḥ |

evaṃ yuktā bhārasahā bhavanti

mahākulīnā na tathānye manuṣyāḥ || 34||

na tanmitraṃ yasya kopādbibheti

yadvā mitraṃ śaṅkitenopacaryam |

yasminmitre pitarīvāśvasīta

tadvai mitraṃ saṅgatānītarāṇi || 35||

yadi cedapyasambandho mitrabhāvena vartate |

sa eva bandhustanmitraṃ sā gatistatparāyaṇam || 36||

calacittasya vai puṃso vṛddhānanupasevataḥ |

pāriplavamaternityamadhruvo mitra saṅgrahaḥ || 37||

calacittamanātmānamindriyāṇāṃ vaśānugam |

arthāḥ samativartante haṃsāḥ śuṣkaṃ saro yathā || 38||

akasmādeva kupyanti prasīdantyanimittataḥ |

śīlametadasādhūnāmabhraṃ pāriplavaṃ yathā || 39||

satkṛtāśca kṛtārthāśca mitrāṇāṃ na bhavanti ye |

tānmṛtānapi kravyādāḥ kṛtaghnānnopabhuñjate || 40||

arthayedeva mitrāṇi sati vāsati vā dhane |

nānarthayanvijānāti mitrāṇāṃ sāraphalgutām || 41||

santāpādbhraśyate rūpaṃ santāpādbhraśyate balam |

santāpādbhraśyate jñānaṃ santāpādvyādhimṛcchati || 42||

anavāpyaṃ ca śokena śarīraṃ copatapyate |

amitrāśca prahṛṣyanti mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ || 43||

punarnaro mriyate jāyate ca

punarnaro hīyate vardhate punaḥ |

punarnaro yācati yācyate ca

punarnaraḥ śocati śocyate punaḥ || 44||

sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhavābhavau ca

lābhālābhau maraṇaṃ jīvitaṃ ca |

paryāyaśaḥ sarvamiha spṛśanti

tasmāddhīro naiva hṛṣyenna śocet || 45||

calāni hīmāni ṣaḍindriyāṇi

teṣāṃ yadyadvartate yatra yatra |

tatastataḥ sravate buddhirasya

chidroda kumbhādiva nityamambhaḥ || 46||

dhṛtarāṣṭra uvāca |

tanurucchaḥ śikhī rājā mithyopacarito mayā |

mandānāṃ mama putrāṇāṃ yuddhenāntaṃ kariṣyati || 47||

nityodvignamidaṃ sarvaṃ nityodvignamidaṃ manaḥ |

yattatpadamanudvignaṃ tanme vada mahāmate || 48||

vidura uvāca |

nānyatra vidyā tapasornānyatrendriya nigrahāt |

nānyatra lobhasantyāgācchāntiṃ paśyāma te'nagha || 49||

buddhyā bhayaṃ praṇudati tapasā vindate mahat |

guruśuśrūṣayā jñānaṃ śāntiṃ tyāgena vindati || 50||

anāśritā dānapuṇyaṃ veda puṇyamanāśritāḥ |

rāgadveṣavinirmuktā vicarantīha mokṣiṇaḥ || 51||

svadhītasya suyuddhasya sukṛtasya ca karmaṇaḥ |

tapasaśca sutaptasya tasyānte sukhamedhate || 52||

svāstīrṇāni śayanāni prapannā

na vai bhinnā jātu nidrāṃ labhante |

na strīṣu rājanratimāpnuvanti

na māgadhaiḥ stūyamānā na sūtaiḥ || 53||

na vai bhinnā jātu caranti dharmaṃ

na vai sukhaṃ prāpnuvantīha bhinnāḥ |

na vai bhinnā gauravaṃ mānayanti

na vai bhinnāḥ praśamaṃ rocayanti || 54||

na vai teṣāṃ svadate pathyamuktaṃ

yogakṣemaṃ kalpate nota teṣām |

bhinnānāṃ vai manujendra parāyaṇaṃ

na vidyate kiṃ cidanyadvināśāt || 55||

sambhāvyaṃ goṣu sampannaṃ sambhāvyaṃ brāhmaṇe tapaḥ |

sambhāvyaṃ strīṣu cāpalyaṃ sambhāvyaṃ jñātito bhayam || 56||

tantavo'pyāyatā nityaṃ tantavo bahulāḥ samāḥ |

bahūnbahutvādāyāsānsahantītyupamā satām || 57||

dhūmāyante vyapetāni jvalanti sahitāni ca |

dhṛtarāṣṭrolmukānīva jñātayo bharatarṣabha || 58||

brāhmaṇeṣu ca ye śūrāḥ strīṣu jñātiṣu goṣu ca |

vṛntādiva phalaṃ pakvaṃ dhṛtarāṣṭra patanti te || 59||

mahānapyekajo vṛkṣo balavānsupratiṣṭhitaḥ |

prasahya eva vātena śākhā skandhaṃ vimarditum || 60||

atha ye sahitā vṛkṣāḥ saṅghaśaḥ supratiṣṭhitāḥ |

te hi śīghratamānvātānsahante'nyonyasaṃśrayāt || 61||

evaṃ manuṣyamapyekaṃ guṇairapi samanvitam |

śakyaṃ dviṣanto manyante vāyurdrumamivaukajam || 62||

anyonyasamupaṣṭambhādanyonyāpāśrayeṇa ca |

jñātayaḥ sampravardhante sarasīvotpalānyuta || 63||

avadhyā brāhmaṇā gāvo striyo bālāśca jñātayaḥ |

yeṣāṃ cānnāni bhuñjīta ye ca syuḥ śaraṇāgatāḥ || 64||

na manuṣye guṇaḥ kaścidanyo dhanavatāṃ api |

anāturatvādbhadraṃ te mṛtakalpā hi rogiṇaḥ || 65||

avyādhijaṃ kaṭukaṃ śīrṣa rogaṃ

pāpānubandhaṃ paruṣaṃ tīkṣṇamugram |

satāṃ peyaṃ yanna pibantyasanto

manyuṃ mahārāja piba praśāmya || 66||

rogārditā na phalānyādriyante

na vai labhante viṣayeṣu tattvam |

duḥkhopetā rogiṇo nityameva

na budhyante dhanabhogānna saukhyam || 67||

purā hyukto nākarostvaṃ vaco me

dyūte jitāṃ draupadīṃ prekṣya rājan |

duryodhanaṃ vārayetyakṣavatyāṃ

kitavatvaṃ paṇḍitā varjayanti || 68||

na tadbalaṃ yanmṛdunā virudhyate

miśro dharmastarasā sevitavyaḥ |

pradhvaṃsinī krūrasamāhitā śrīr

mṛduprauḍhā gacchati putrapautrān || 69||

dhārtarāṣṭrāḥ pāṇḍavānpālayantu

pāṇḍoḥ sutāstava putrāṃśca pāntu |

ekārimitrāḥ kuravo hyekamantrā

jīvantu rājansukhinaḥ samṛddhāḥ || 70||

meḍhībhūtaḥ kauravāṇāṃ tvamadya

tvayyādhīnaṃ kuru kulamājamīḍha |

pārthānbālānvanavāsa prataptān

gopāyasva svaṃ yaśastāta rakṣan || 71||

sandhatsva tvaṃ kauravānpāṇḍuputrair

mā te'ntaraṃ ripavaḥ prārthayantu |

satye sthitāste naradeva sarve

duryodhanaṃ sthāpaya tvaṃ narendra || 72||

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

vidurahitavākye ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ || 36||