Uddhavagita - Saptamo'dhyayah

ॐ

ઉદ્ધવગીતા - સપ્તમોઽધ્યાયઃ

Gita Vyasa Gujarati

અથ સપ્તમોઽધ્યાયઃ ।

શ્રી ભગવાન્ ઉવાચ ।

યત્ આત્થ માં મહાભાગ તત્ ચિકીર્ષિતં એવ મે ।

બ્રહ્મા ભવઃ લોકપાલાઃ સ્વર્વાસં મે અભિકાઙ્ક્ષિણઃ ॥ 1॥

મયા નિષ્પાદિતં હિ અત્ર દેવકાર્યં અશેષતઃ ।

યદર્થં અવતીર્ણઃ અહં અંશેન બ્રહ્મણાર્થિતઃ ॥ 2॥

કુલં વૈ શાપનિર્દગ્ધં નઙ્ક્ષ્યતિ અન્યોન્યવિગ્રહાત્ ।

સમુદ્રઃ સપ્તમે અહ્ન્હ્યેતાં પુરીં ચ પ્લાવયિષ્યતિ ॥ 3॥

યઃ હિ એવ અયં મયા ત્યક્તઃ લોકઃ અયં નષ્ટમઙ્ગલઃ ।

ભવિષ્યતિ અચિરાત્ સાધો કલિનાઽપિ નિરાકૃતઃ ॥ 4॥

ન વસ્તવ્યં ત્વયા એવ ઇહ મયા ત્યક્તે મહીતલે ।

જનઃ અધર્મરુચિઃ ભદ્રઃ ભવિષ્યતિ કલૌ યુગે ॥ 5॥

ત્વં તુ સર્વં પરિત્યજ્ય સ્નેહં સ્વજનબન્ધુષુ ।

મયિ આવેશ્ય મનઃ સમ્યક્ સમદૃક્ વિચરસ્વ ગામ્ ॥ 6॥

યત્ ઇદં મનસા વાચા ચક્ષુર્ભ્યાં શ્રવણાદિભિઃ ।

નશ્વરં ગૃહ્યમાણં ચ વિદ્ધિ માયામનોમયમ્ ॥ 7॥

પુંસઃ અયુક્તસ્ય નાનાર્થઃ ભ્રમઃ સઃ ગુણદોષભાક્ ।

કર્માકર્મવિકર્મ ઇતિ ગુણદોષધિયઃ ભિદા ॥ 8॥

તસ્માત્ યુક્તૈન્દ્રિયગ્રામઃ યુક્તચિત્તઃ ઇદં જગત્ ।

આત્મનિ ઈક્ષસ્વ વિતતં આત્માનં મયિ અધીશ્વરે ॥ 9॥

જ્ઞાનવિજ્ઞાનસંયુક્તઃ આત્મભૂતઃ શરીરિણામ્ ।

આત્માનુભવતુષ્ટાત્મા ન અન્તરાયૈઃ વિહન્યસે ॥ 10॥

દોષબુદ્ધ્યા ઉભયાતીતઃ નિષેધાત્ ન નિવર્તતે ।

ગુણબુદ્ધ્યા ચ વિહિતં ન કરોતિ યથા અર્ભકઃ ॥ 11॥

સર્વભૂતસુહૃત્ શાન્તઃ જ્ઞાનવિજ્ઞાનનિશ્ચયઃ ।

પશ્યન્ મદાત્મકં વિશ્વં ન વિપદ્યેત વૈ પુનઃ ॥ 12॥

શ્રી શુકઃ ઉવાચ ।

ઇતિ આદિષ્ટઃ ભગવતા મહાભાગવતઃ નૃપ ।

ઉદ્ધવઃ પ્રણિપત્ય આહ તત્ત્વજિજ્ઞાસુઃ અચ્યુતમ્ ॥ 13॥

ઉદ્ધવઃ ઉવાચ ।

યોગેશ યોગવિન્ન્યાસ યોગાત્મ યોગસમ્ભવ ।

નિઃશ્રેયસાય મે પ્રોક્તઃ ત્યાગઃ સન્ન્યાસલક્ષણઃ ॥ 14॥

ત્યાગઃ અયં દુષ્કરઃ ભૂમન્ કામાનાં વિષયાત્મભિઃ ।

સુતરાં ત્વયિ સર્વાત્મન્ ન અભક્તૈઃ ઇતિ મે મતિઃ ॥ 15॥

સઃ અહં મમ અહં ઇતિ મૂઢમતિઃ વિગાઢઃ

ત્વત્ માયયા વિરચિત આત્મનિ સાનુબન્ધે ।

તત્ તુ અઞ્જસા નિગદિતં ભવતા યથા અહમ્

સંસાધયામિ ભગવન્ અનુશાધિ ભૃત્યમ્ ॥ 16॥

સત્યસ્ય તે સ્વદૃશઃ આત્મનઃ આત્મનઃ અન્યમ્

વક્તારં ઈશ વિબુધેષુ અપિ ન અનુચક્ષે ।

સર્વે વિમોહિતધિયઃ તવ માયયા ઇમે

બ્રહ્માદયઃ તનુભૃતઃ બહિઃ અર્થભાવઃ ॥ 17॥

તસ્માત્ ભવન્તં અનવદ્યં અનન્તપારમ્

સર્વજ્ઞં ઈશ્વરં અકુણ્ઠવિકુણ્ઠધિષ્ણિ અયમ્ ।

નિર્વિણ્ણધીઃ અહં ઉ હ વૃજનાભિતપ્તઃ

નારાયણં નરસખં શરણં પ્રપદ્યે ॥ 18॥

શ્રી ભગવાન્ ઉવાચ ।

પ્રાયેણ મનુજા લોકે લોકતત્ત્વવિચક્ષણાઃ ।

સમુદ્ધરન્તિ હિ આત્માનં આત્મના એવ અશુભાશયાત્ ॥ 19॥

આત્મનઃ ગુરુઃ આત્મા એવ પુરુષસ્ય વિશેષતઃ ।

યત્ પ્રત્યક્ષ અનુમાનાભ્યાં શ્રેયઃ અસૌ અનુવિન્દતે ॥ 20॥

પુરુષત્વે ચ માં ધીરાઃ સાઙ્ખ્યયોગવિશારદાઃ ।

આવિસ્તરાં પ્રપશ્યન્તિ સર્વશક્તિ ઉપબૃંહિતમ્ ॥ 21॥

એકદ્વિત્રિચતુષ્પાદઃ બહુપાદઃ તથા અપદઃ ।

બહ્વ્યઃ સન્તિ પુરઃ સૃષ્ટાઃ તાસાં મે પૌરુષી પ્રિયા ॥ 22॥

અત્ર માં માર્ગયન્ત્યદ્ધાઃ યુક્તાઃ હેતુભિઃ ઈશ્વરમ્ ।

ગૃહ્યમાણૈઃ ગુણૈઃ લિઙ્ગૈઃ અગ્રાહ્યં અનુમાનતઃ ॥ 23॥

અત્ર અપિ ઉદાહરન્તિ ઇમં ઇતિહાસં પુરાતનમ્ ।

અવધૂતસ્ય સંવાદં યદોઃ અમિતતેજસઃ ॥ 24॥

(અથ અવધૂતગીતમ્ ।)

અવધૂતં દ્વિજં કઞ્ચિત્ ચરન્તં અકુતોભયમ્ ।

કવિં નિરીક્ષ્ય તરુણં યદુઃ પપ્રચ્છ ધર્મવિત્ ॥ 25॥

યદુઃ ઉવાચ ।

કુતઃ બુદ્ધિઃ ઇયં બ્રહ્મન્ અકર્તુઃ સુવિશારદા ।

યાં આસાદ્ય ભવાન્ લોકં વિદ્વાન્ ચરતિ બાલવત્ ॥ 26॥

પ્રાયઃ ધર્માર્થકામેષુ વિવિત્સાયાં ચ માનવાઃ ।

હેતુના એવ સમીહન્તે આયુષઃ યશસઃ શ્રિયઃ ॥ 27॥

ત્વં તુ કલ્પઃ કવિઃ દક્ષઃ સુભગઃ અમૃતભાષણઃ ।

ન કર્તા નેહસે કિઞ્ચિત્ જડૌન્મત્તપિશાચવત્ ॥ 28॥

જનેષુ દહ્યમાનેષુ કામલોભદવાગ્નિના ।

ન તપ્યસે અગ્નિના મુક્તઃ ગઙ્ગામ્ભસ્થઃ ઇવ દ્વિપઃ ॥ 29॥

ત્વં હિ નઃ પૃચ્છતાં બ્રહ્મન્ આત્મનિ આનન્દકારણમ્ ।

બ્રૂહિ સ્પર્શવિહીનસ્ય ભવતઃ કેવલ આત્મનઃ ॥ 30॥

શ્રી ભગવાન્ ઉવાચ ।

યદુના એવં મહાભાગઃ બ્રહ્મણ્યેન સુમેધસા ।

પૃષ્ટઃ સભાજિતઃ પ્રાહ પ્રશ્રય અવનતં દ્વિજઃ ॥ 31॥

બ્રાહ્મણઃ ઉવાચ ।

સન્તિ મે ગુરવઃ રાજન્ બહવઃ બુદ્ધ્યા ઉપાશ્રિતાઃ ।

યતઃ બુદ્ધિં ઉપાદાય મુક્તઃ અટામિ ઇહ તાન્ શ્રુણુ ॥ 32॥

પૃથિવી વાયુઃ આકાશં આપઃ અગ્નિઃ ચન્દ્રમા રવિઃ ।

કપોતઃ અજગરઃ સિન્ધુઃ પતઙ્ગઃ મધુકૃદ્ ગજઃ ॥ 33॥

મધુહા હરિણઃ મીનઃ પિઙ્ગલા કુરરઃ અર્ભકઃ ।

કુમારી શરકૃત્ સર્પઃ ઊર્ણનાભિઃ સુપેશકૃત્ ॥ 34॥

એતે મે ગુરવઃ રાજન્ ચતુર્વિંશતિઃ આશ્રિતાઃ ।

શિક્ષા વૃત્તિભિઃ એતેષાં અન્વશિક્ષં ઇહ આત્મનઃ ॥ 35॥

યતઃ યત્ અનુશિક્ષામિ યથા વા નાહુષાત્મજ ।

તત્ તથા પુરુષવ્યાઘ્ર નિબોધ કથયામિ તે ॥ 36॥

ભૂતૈઃ આક્રમાણઃ અપિ ધીરઃ દૈવવશાનુગૈઃ ।

તત્ વિદ્વાન્ ન ચલેત્ માર્ગાત્ અન્વશિક્ષં ક્ષિતેઃ વ્રતમ્ ॥ 37॥

શશ્વત્ પરાર્થસર્વેહઃ પરાર્થ એકાન્તસમ્ભવઃ ।

સાધુઃ શિક્ષેત ભૂભૃત્તઃ નગશિષ્યઃ પરાત્મતામ્ ॥

38॥

પ્રાણવૃત્ત્યા એવ સન્તુષ્યેત્ મુનિઃ ન એવ ઇન્દ્રિયપ્રિયૈઃ ।

જ્ઞાનં યથા ન નશ્યેત ન અવકીર્યેત વાઙ્મનઃ ॥ 39॥

વિષયેષુ આવિશન્ યોગી નાનાધર્મેષુ સર્વતઃ ।

ગુણદોષવ્યપેત આત્મા ન વિષજ્જેત વાયુવત્ ॥ 40॥

પાર્થિવેષુ ઇહ દેહેષુ પ્રવિષ્ટઃ તત્ ગુણાશ્રયઃ ।

ગુણૈઃ ન યુજ્યતે યોગી ગન્ધૈઃ વાયુઃ ઇવ આત્મદૃક્ ॥ 41॥

અન્તઃ હિતઃ ચ સ્થિરજઙ્ગમેષુ

બ્રહ્મ આત્મભાવેન સમન્વયેન ।

વ્યાપ્ત્ય અવચ્છેદં અસઙ્ગં આત્મનઃ

મુનિઃ નભઃ ત્વં વિતતસ્ય ભાવયેત્ ॥ 42॥

તેજઃ અબન્નમયૈઃ ભાવૈઃ મેઘ આદ્યૈઃ વાયુના ઈરિતૈઃ ।

ન સ્પૃશ્યતે નભઃ તદ્વત્ કાલસૃષ્ટૈઃ ગુણૈઃ પુમાન્ ॥

43॥

સ્વચ્છઃ પ્રકૃતિતઃ સ્નિગ્ધઃ માધુર્યઃ તીર્થભૂઃ નૃણામ્ ।

મુનિઃ પુનાતિ અપાં મિત્રં ઈક્ષ ઉપસ્પર્શકીર્તનૈઃ ॥ 44॥

તેજસ્વી તપસા દીપ્તઃ દુર્ધર્ષૌદરભાજનઃ ।

સર્વભક્ષઃ અપિ યુક્ત આત્મા ન આદત્તે મલં અગ્નિવત્ ॥ 45॥

ક્વચિત્ શન્નઃ ક્વચિત્ સ્પષ્ટઃ ઉપાસ્યઃ શ્રેયઃ ઇચ્છતામ્ ।

ભુઙ્ક્તે સર્વત્ર દાતૄણાં દહન્ પ્રાક્ ઉત્તર અશુભમ્ ॥

46॥

સ્વમાયયા સૃષ્ટં ઇદં સત્ અસત્ લક્ષણં વિભુઃ ।

પ્રવિષ્ટઃ ઈયતે તત્ તત્ સ્વરૂપઃ અગ્નિઃ ઇવ એધસિ ॥ 47॥

વિસર્ગાદ્યાઃ શ્મશાનાન્તાઃ ભાવાઃ દેહસ્ય ન આત્મનઃ ।

કલાનાં ઇવ ચન્દ્રસ્ય કાલેન અવ્યક્તવર્ત્મના ॥ 48॥

કાલેન હિ ઓઘવેગેન ભૂતાનાં પ્રભવ અપિ અયૌ ।

નિત્યૌ અપિ ન દૃશ્યેતે આત્મનઃ અગ્નેઃ યથા અર્ચિષામ્ ॥ 49॥

ગુણૈઃ ગુણાન્ ઉપાદત્તે યથાકાલં વિમુઞ્ચતિ ।

ન તેષુ યુજ્યતે યોગી ગોભિઃ ગાઃ ઇવ ગોપતિઃ ॥ 50॥

બુધ્યતે સ્વેન ભેદેન વ્યક્તિસ્થઃ ઇવ તત્ ગતઃ ।

લક્ષ્યતે સ્થૂલમતિભિઃ આત્મા ચ અવસ્થિતઃ અર્કવત્ ॥ 51॥

ન અતિસ્નેહઃ પ્રસઙ્ગઃ વા કર્તવ્યઃ ક્વ અપિ કેનચિત્ ।

કુર્વન્ વિન્દેત સન્તાપં કપોતઃ ઇવ દીનધીઃ ॥ 52॥

કપોતઃ કશ્ચન અરણ્યે કૃતનીડઃ વનસ્પતૌ ।

કપોત્યા ભાર્યયા સાર્ધં ઉવાસ કતિચિત્ સમાઃ ॥ 53॥

કપોતૌ સ્નેહગુણિતહૃદયૌ ગૃહધર્મિણૌ ।

દૃષ્ટિં દૃષ્ટ્યાઙ્ગં અઙ્ગેન બુદ્ધિં બુદ્ધ્યા બબન્ધતુઃ ॥

54॥

શય્યાસનાટનસ્થાનવાર્તાક્રીડાશનાદિકમ્ ।

મિથુનીભૂય વિસ્રબ્ધૌ ચેરતુઃ વનરાજિષુ ॥ 55॥

યં યં વાઞ્છતિ સા રાજન્ તર્પયન્તિ અનુકમ્પિતા ।

તં તં સમનયત્ કામં કૃચ્છ્રેણ અપિ અજિતૈન્દ્રિયઃ ॥ 56॥

કપોતી પ્રથમં ગર્ભં ગૃહ્ણતિ કાલઃ આગતે ।

અણ્ડાનિ સુષુવે નીડે સ્વપત્યુઃ સન્નિધૌ સતી ॥ 57॥

તેષૂ કાલે વ્યજાયન્ત રચિતાવયવા હરેઃ ।

શક્તિભિઃ દુર્વિભાવ્યાભિઃ કોમલાઙ્ગતનૂરુહાઃ ॥ 58॥

પ્રજાઃ પુપુષતુઃ પ્રીતૌ દમ્પતી પુત્રવત્સલૌ ।

શ‍ઋણ્વન્તૌ કૂજિતં તાસાં નિર્વૃતૌ કલભાષિતૈઃ ॥ 59॥

તાસાં પતત્રૈઃ સુસ્પર્શૈઃ કૂજિતૈઃ મુગ્ધચેષ્ટિતૈઃ ।

પ્રત્યુદ્ગમૈઃ અદીનાનાં પિતરૌ મુદં આપતુઃ ॥ 60॥

સ્નેહાનુબદ્ધહૃદયૌ અન્યોન્યં વિષ્ણુમાયયા ।

વિમોહિતૌ દીનધિયૌ શિશૂન્ પુપુષતુઃ પ્રજાઃ ॥ 61॥

એકદા જગ્મતુઃ તાસાં અન્નાર્થં તૌ કુટુમ્બિનૌ ।

પરિતઃ કાનને તસ્મિન્ અર્થિનૌ ચેરતુઃ ચિરમ્ ॥ 62॥

દૃષ્ટ્વા તાન્ લુબ્ધકઃ કશ્ચિત્ યદૃચ્છ અતઃ વનેચરઃ ।

જગૃહે જાલં આતત્ય ચરતઃ સ્વાલયાન્તિકે ॥ 63॥

કપોતઃ ચ કપોતી ચ પ્રજાપોષે સદા ઉત્સુકૌ ।

ગતૌ પોષણં આદાય સ્વનીડં ઉપજગ્મતુઃ ॥ 64॥

કપોતી સ્વાત્મજાન્ વીક્ષ્ય બાલકાન્ જાલસંવૃતાન્ ।

તાન્ અભ્યધાવત્ ક્રોશન્તી ક્રોશતઃ ભૃશદુઃખિતા ॥ 65॥

સા અસકૃત્ સ્નેહગુણિતા દીનચિત્તા અજમાયયા ।

સ્વયં ચ અબધ્યત શિચા બદ્ધાન્ પશ્યન્તિ અપસ્મૃતિઃ ॥ 66॥

કપોતઃ ચ આત્મજાન્ બદ્ધાન્ આત્મનઃ અપિ અધિકાન્ પ્રિયાન્ ।

ભાર્યાં ચ આત્મસમાં દીનઃ વિલલાપ અતિદુઃખિતઃ ॥ 67॥

અહો મે પશ્યત અપાયં અલ્પપુણ્યસ્ય દુર્મતેઃ ।

અતૃપ્તસ્ય અકૃતાર્થસ્ય ગૃહઃ ત્રૈવર્ગિકઃ હતઃ ॥ 68॥

અનુરૂપા અનુકૂલા ચ યસ્ય મે પતિદેવતા ।

શૂન્યે ગૃહે માં સન્ત્યજ્ય પુત્રૈઃ સ્વર્યાતિ સાધુભિઃ ॥ 69॥

સઃ અહં શૂન્યે ગૃહે દીનઃ મૃતદારઃ મૃતપ્રજઃ ।

જિજીવિષે કિમર્થં વા વિધુરઃ દુઃખજીવિતઃ ॥ 70॥

તાન્ તથા એવ આવૃતાન્ શિગ્ભિઃ મૃત્યુગ્રસ્તાન્ વિચેષ્ટતઃ ।

સ્વયં ચ કૃપણઃ શિક્ષુ પશ્યન્ અપિ અબુધઃ અપતત્ ॥ 71॥

તં લબ્ધ્વા લુબ્ધકઃ ક્રૂરઃ કપોતં ગૃહમેધિનમ્ ।

કપોતકાન્ કપોતીં ચ સિદ્ધાર્થઃ પ્રયયૌ ગૃહમ્ ॥ 72॥

એવં કુટુમ્બી અશાન્ત આત્મા દ્વન્દ્વ આરામઃ પતત્ ત્રિવત્ ।

પુષ્ણન્ કુટુમ્બં કૃપણઃ સાનુબન્ધઃ અવસીદતિ ॥ 73॥

યઃ પ્રાપ્ય માનુષં લોકં મુક્તિદ્વારં અપાવૃતમ્ ।

ગૃહેષુ ખગવત્ સક્તઃ તં આરૂઢચ્યુતં વિદુઃ ॥ 74॥

ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં

સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે શ્રીકૃષ્ણોદ્ધવસંવાદે

યદ્વધૂતેતિહાસે સપ્તમોઽધ્યાયઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

atha saptamo'dhyāyaḥ |

śrī bhagavān uvāca |

yat āttha māṃ mahābhāga tat cikīrṣitaṃ eva me |

brahmā bhavaḥ lokapālāḥ svarvāsaṃ me abhikāṅkṣiṇaḥ || 1||

mayā niṣpāditaṃ hi atra devakāryaṃ aśeṣataḥ |

yadarthaṃ avatīrṇaḥ ahaṃ aṃśena brahmaṇārthitaḥ || 2||

kulaṃ vai śāpanirdagdhaṃ naṅkṣyati anyonyavigrahāt |

samudraḥ saptame ahnhyetāṃ purīṃ ca plāvayiṣyati || 3||

yaḥ hi eva ayaṃ mayā tyaktaḥ lokaḥ ayaṃ naṣṭamaṅgalaḥ |

bhaviṣyati acirāt sādho kalinā'pi nirākṛtaḥ || 4||

na vastavyaṃ tvayā eva iha mayā tyakte mahītale |

janaḥ adharmaruciḥ bhadraḥ bhaviṣyati kalau yuge || 5||

tvaṃ tu sarvaṃ parityajya snehaṃ svajanabandhuṣu |

mayi āveśya manaḥ samyak samadṛk vicarasva gām || 6||

yat idaṃ manasā vācā cakṣurbhyāṃ śravaṇādibhiḥ |

naśvaraṃ gṛhyamāṇaṃ ca viddhi māyāmanomayam || 7||

puṃsaḥ ayuktasya nānārthaḥ bhramaḥ saḥ guṇadoṣabhāk |

karmākarmavikarma iti guṇadoṣadhiyaḥ bhidā || 8||

tasmāt yuktaindriyagrāmaḥ yuktacittaḥ idaṃ jagat |

ātmani īkṣasva vitataṃ ātmānaṃ mayi adhīśvare || 9||

jñānavijñānasaṃyuktaḥ ātmabhūtaḥ śarīriṇām |

ātmānubhavatuṣṭātmā na antarāyaiḥ vihanyase || 10||

doṣabuddhyā ubhayātītaḥ niṣedhāt na nivartate |

guṇabuddhyā ca vihitaṃ na karoti yathā arbhakaḥ || 11||

sarvabhūtasuhṛt śāntaḥ jñānavijñānaniścayaḥ |

paśyan madātmakaṃ viśvaṃ na vipadyeta vai punaḥ || 12||

śrī śukaḥ uvāca |

iti ādiṣṭaḥ bhagavatā mahābhāgavataḥ nṛpa |

uddhavaḥ praṇipatya āha tattvajijñāsuḥ acyutam || 13||

uddhavaḥ uvāca |

yogeśa yogavinnyāsa yogātma yogasambhava |

niḥśreyasāya me proktaḥ tyāgaḥ sannyāsalakṣaṇaḥ || 14||

tyāgaḥ ayaṃ duṣkaraḥ bhūman kāmānāṃ viṣayātmabhiḥ |

sutarāṃ tvayi sarvātman na abhaktaiḥ iti me matiḥ || 15||

saḥ ahaṃ mama ahaṃ iti mūḍhamatiḥ vigāḍhaḥ

tvat māyayā viracita ātmani sānubandhe |

tat tu añjasā nigaditaṃ bhavatā yathā aham

saṃsādhayāmi bhagavan anuśādhi bhṛtyam || 16||

satyasya te svadṛśaḥ ātmanaḥ ātmanaḥ anyam

vaktāraṃ īśa vibudheṣu api na anucakṣe |

sarve vimohitadhiyaḥ tava māyayā ime

brahmādayaḥ tanubhṛtaḥ bahiḥ arthabhāvaḥ || 17||

tasmāt bhavantaṃ anavadyaṃ anantapāram

sarvajñaṃ īśvaraṃ akuṇṭhavikuṇṭhadhiṣṇi ayam |

nirviṇṇadhīḥ ahaṃ u ha vṛjanābhitaptaḥ

nārāyaṇaṃ narasakhaṃ śaraṇaṃ prapadye || 18||

śrī bhagavān uvāca |

prāyeṇa manujā loke lokatattvavicakṣaṇāḥ |

samuddharanti hi ātmānaṃ ātmanā eva aśubhāśayāt || 19||

ātmanaḥ guruḥ ātmā eva puruṣasya viśeṣataḥ |

yat pratyakṣa anumānābhyāṃ śreyaḥ asau anuvindate || 20||

puruṣatve ca māṃ dhīrāḥ sāṅkhyayogaviśāradāḥ |

āvistarāṃ prapaśyanti sarvaśakti upabṛṃhitam || 21||

ekadvitricatuṣpādaḥ bahupādaḥ tathā apadaḥ |

bahvyaḥ santi puraḥ sṛṣṭāḥ tāsāṃ me pauruṣī priyā || 22||

atra māṃ mārgayantyaddhāḥ yuktāḥ hetubhiḥ īśvaram |

gṛhyamāṇaiḥ guṇaiḥ liṅgaiḥ agrāhyaṃ anumānataḥ || 23||

atra api udāharanti imaṃ itihāsaṃ purātanam |

avadhūtasya saṃvādaṃ yadoḥ amitatejasaḥ || 24||

(atha avadhūtagītam |)

avadhūtaṃ dvijaṃ kañcit carantaṃ akutobhayam |

kaviṃ nirīkṣya taruṇaṃ yaduḥ papraccha dharmavit || 25||

yaduḥ uvāca |

kutaḥ buddhiḥ iyaṃ brahman akartuḥ suviśāradā |

yāṃ āsādya bhavān lokaṃ vidvān carati bālavat || 26||

prāyaḥ dharmārthakāmeṣu vivitsāyāṃ ca mānavāḥ |

hetunā eva samīhante āyuṣaḥ yaśasaḥ śriyaḥ || 27||

tvaṃ tu kalpaḥ kaviḥ dakṣaḥ subhagaḥ amṛtabhāṣaṇaḥ |

na kartā nehase kiñcit jaḍaunmattapiśācavat || 28||

janeṣu dahyamāneṣu kāmalobhadavāgninā |

na tapyase agninā muktaḥ gaṅgāmbhasthaḥ iva dvipaḥ || 29||

tvaṃ hi naḥ pṛcchatāṃ brahman ātmani ānandakāraṇam |

brūhi sparśavihīnasya bhavataḥ kevala ātmanaḥ || 30||

śrī bhagavān uvāca |

yadunā evaṃ mahābhāgaḥ brahmaṇyena sumedhasā |

pṛṣṭaḥ sabhājitaḥ prāha praśraya avanataṃ dvijaḥ || 31||

brāhmaṇaḥ uvāca |

santi me guravaḥ rājan bahavaḥ buddhyā upāśritāḥ |

yataḥ buddhiṃ upādāya muktaḥ aṭāmi iha tān śruṇu || 32||

pṛthivī vāyuḥ ākāśaṃ āpaḥ agniḥ candramā raviḥ |

kapotaḥ ajagaraḥ sindhuḥ pataṅgaḥ madhukṛd gajaḥ || 33||

madhuhā hariṇaḥ mīnaḥ piṅgalā kuraraḥ arbhakaḥ |

kumārī śarakṛt sarpaḥ ūrṇanābhiḥ supeśakṛt || 34||

ete me guravaḥ rājan caturviṃśatiḥ āśritāḥ |

śikṣā vṛttibhiḥ eteṣāṃ anvaśikṣaṃ iha ātmanaḥ || 35||

yataḥ yat anuśikṣāmi yathā vā nāhuṣātmaja |

tat tathā puruṣavyāghra nibodha kathayāmi te || 36||

bhūtaiḥ ākramāṇaḥ api dhīraḥ daivavaśānugaiḥ |

tat vidvān na calet mārgāt anvaśikṣaṃ kṣiteḥ vratam || 37||

śaśvat parārthasarvehaḥ parārtha ekāntasambhavaḥ |

sādhuḥ śikṣeta bhūbhṛttaḥ nagaśiṣyaḥ parātmatām ||

38||

prāṇavṛttyā eva santuṣyet muniḥ na eva indriyapriyaiḥ |

jñānaṃ yathā na naśyeta na avakīryeta vāṅmanaḥ || 39||

viṣayeṣu āviśan yogī nānādharmeṣu sarvataḥ |

guṇadoṣavyapeta ātmā na viṣajjeta vāyuvat || 40||

pārthiveṣu iha deheṣu praviṣṭaḥ tat guṇāśrayaḥ |

guṇaiḥ na yujyate yogī gandhaiḥ vāyuḥ iva ātmadṛk || 41||

antaḥ hitaḥ ca sthirajaṅgameṣu

brahma ātmabhāvena samanvayena |

vyāptya avacchedaṃ asaṅgaṃ ātmanaḥ

muniḥ nabhaḥ tvaṃ vitatasya bhāvayet || 42||

tejaḥ abannamayaiḥ bhāvaiḥ megha ādyaiḥ vāyunā īritaiḥ |

na spṛśyate nabhaḥ tadvat kālasṛṣṭaiḥ guṇaiḥ pumān ||

43||

svacchaḥ prakṛtitaḥ snigdhaḥ mādhuryaḥ tīrthabhūḥ nṛṇām |

muniḥ punāti apāṃ mitraṃ īkṣa upasparśakīrtanaiḥ || 44||

tejasvī tapasā dīptaḥ durdharṣaudarabhājanaḥ |

sarvabhakṣaḥ api yukta ātmā na ādatte malaṃ agnivat || 45||

kvacit śannaḥ kvacit spaṣṭaḥ upāsyaḥ śreyaḥ icchatām |

bhuṅkte sarvatra dātṝṇāṃ dahan prāk uttara aśubham ||

46||

svamāyayā sṛṣṭaṃ idaṃ sat asat lakṣaṇaṃ vibhuḥ |

praviṣṭaḥ īyate tat tat svarūpaḥ agniḥ iva edhasi || 47||

visargādyāḥ śmaśānāntāḥ bhāvāḥ dehasya na ātmanaḥ |

kalānāṃ iva candrasya kālena avyaktavartmanā || 48||

kālena hi oghavegena bhūtānāṃ prabhava api ayau |

nityau api na dṛśyete ātmanaḥ agneḥ yathā arciṣām || 49||

guṇaiḥ guṇān upādatte yathākālaṃ vimuñcati |

na teṣu yujyate yogī gobhiḥ gāḥ iva gopatiḥ || 50||

budhyate svena bhedena vyaktisthaḥ iva tat gataḥ |

lakṣyate sthūlamatibhiḥ ātmā ca avasthitaḥ arkavat || 51||

na atisnehaḥ prasaṅgaḥ vā kartavyaḥ kva api kenacit |

kurvan vindeta santāpaṃ kapotaḥ iva dīnadhīḥ || 52||

kapotaḥ kaścana araṇye kṛtanīḍaḥ vanaspatau |

kapotyā bhāryayā sārdhaṃ uvāsa katicit samāḥ || 53||

kapotau snehaguṇitahṛdayau gṛhadharmiṇau |

dṛṣṭiṃ dṛṣṭyāṅgaṃ aṅgena buddhiṃ buddhyā babandhatuḥ ||

54||

śayyāsanāṭanasthānavārtākrīḍāśanādikam |

mithunībhūya visrabdhau ceratuḥ vanarājiṣu || 55||

yaṃ yaṃ vāñchati sā rājan tarpayanti anukampitā |

taṃ taṃ samanayat kāmaṃ kṛcchreṇa api ajitaindriyaḥ || 56||

kapotī prathamaṃ garbhaṃ gṛhṇati kālaḥ āgate |

aṇḍāni suṣuve nīḍe svapatyuḥ sannidhau satī || 57||

teṣū kāle vyajāyanta racitāvayavā hareḥ |

śaktibhiḥ durvibhāvyābhiḥ komalāṅgatanūruhāḥ || 58||

prajāḥ pupuṣatuḥ prītau dampatī putravatsalau |

śa‍ṛṇvantau kūjitaṃ tāsāṃ nirvṛtau kalabhāṣitaiḥ || 59||

tāsāṃ patatraiḥ susparśaiḥ kūjitaiḥ mugdhaceṣṭitaiḥ |

pratyudgamaiḥ adīnānāṃ pitarau mudaṃ āpatuḥ || 60||

snehānubaddhahṛdayau anyonyaṃ viṣṇumāyayā |

vimohitau dīnadhiyau śiśūn pupuṣatuḥ prajāḥ || 61||

ekadā jagmatuḥ tāsāṃ annārthaṃ tau kuṭumbinau |

paritaḥ kānane tasmin arthinau ceratuḥ ciram || 62||

dṛṣṭvā tān lubdhakaḥ kaścit yadṛccha ataḥ vanecaraḥ |

jagṛhe jālaṃ ātatya carataḥ svālayāntike || 63||

kapotaḥ ca kapotī ca prajāpoṣe sadā utsukau |

gatau poṣaṇaṃ ādāya svanīḍaṃ upajagmatuḥ || 64||

kapotī svātmajān vīkṣya bālakān jālasaṃvṛtān |

tān abhyadhāvat krośantī krośataḥ bhṛśaduḥkhitā || 65||

sā asakṛt snehaguṇitā dīnacittā ajamāyayā |

svayaṃ ca abadhyata śicā baddhān paśyanti apasmṛtiḥ || 66||

kapotaḥ ca ātmajān baddhān ātmanaḥ api adhikān priyān |

bhāryāṃ ca ātmasamāṃ dīnaḥ vilalāpa atiduḥkhitaḥ || 67||

aho me paśyata apāyaṃ alpapuṇyasya durmateḥ |

atṛptasya akṛtārthasya gṛhaḥ traivargikaḥ hataḥ || 68||

anurūpā anukūlā ca yasya me patidevatā |

śūnye gṛhe māṃ santyajya putraiḥ svaryāti sādhubhiḥ || 69||

saḥ ahaṃ śūnye gṛhe dīnaḥ mṛtadāraḥ mṛtaprajaḥ |

jijīviṣe kimarthaṃ vā vidhuraḥ duḥkhajīvitaḥ || 70||

tān tathā eva āvṛtān śigbhiḥ mṛtyugrastān viceṣṭataḥ |

svayaṃ ca kṛpaṇaḥ śikṣu paśyan api abudhaḥ apatat || 71||

taṃ labdhvā lubdhakaḥ krūraḥ kapotaṃ gṛhamedhinam |

kapotakān kapotīṃ ca siddhārthaḥ prayayau gṛham || 72||

evaṃ kuṭumbī aśānta ātmā dvandva ārāmaḥ patat trivat |

puṣṇan kuṭumbaṃ kṛpaṇaḥ sānubandhaḥ avasīdati || 73||

yaḥ prāpya mānuṣaṃ lokaṃ muktidvāraṃ apāvṛtam |

gṛheṣu khagavat saktaḥ taṃ ārūḍhacyutaṃ viduḥ || 74||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde

yadvadhūtetihāse saptamo'dhyāyaḥ ||