📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" → 2 A dialog opens → 3 Choose "Save as PDF" as printer → 4 Click Save
ॐ
ઉદ્ધવગીતા - એકાદશોઽધ્યાયઃ
Uddhavagita - Ekadasho'dhyayah
Gita Vyasa Gujarati
અથ એકાદશોઽધ્યાયઃ ।
શ્રીભગવાન્ ઉવાચ ।
બદ્ધઃ મુક્તઃ ઇતિ વ્યાખ્યા ગુણતઃ મે ન વસ્તુતઃ ।
ગુણસ્ય માયામૂલત્વાત્ ન મે મોક્ષઃ ન બન્ધનમ્ ॥ 1॥
શોકમોહૌ સુખં દુઃખં દેહાપત્તિઃ ચ માયયા ।
સ્વપ્નઃ યથા આત્મનઃ ખ્યાતિઃ સંસૃતિઃ ન તુ વાસ્તવી ॥ 2॥
વિદ્યા અવિદ્યે મમ તનૂ વિદ્ધિ ઉદ્ધવ શરીરિણામ્ ।
મોક્ષબન્ધકરી આદ્યે માયયા મે વિનિર્મિતે ॥ 3॥
એકસ્ય એવ મમ અંશસ્ય જીવસ્ય એવ મહામતે ।
બન્ધઃ અસ્ય અવિદ્યયા અનાદિઃ વિદ્યયા ચ તથા ઇતરઃ ॥ 4॥
અથ બદ્ધસ્ય મુક્તસ્ય વૈલક્ષણ્યં વદામિ તે ।
વિરુદ્ધધર્મિણોઃ તાત સ્થિતયોઃ એકધર્મિણિ ॥ 5॥
સુપર્ણૌ એતૌ સદૃશૌ સખાયૌ
યદૃચ્છયા એતૌ કૃતનીડૌ ચ વૃક્ષે ।
એકઃ તયોઃ ખાદતિ પિપ્પલાન્નમ્
અન્યઃ નિરન્નઃ અપિ બલેન ભૂયાન્ ॥ 6॥
આત્માનં અન્યં ચ સઃ વેદ વિદ્વાન્
અપિપ્પલાદઃ ન તુ પિપ્પલાદઃ ।
યઃ અવિદ્યયા યુક્ સ તુ નિત્યબદ્ધઃ
વિદ્યામયઃ યઃ સ તુ નિત્યમુક્તઃ ॥ 7॥
દેહસ્થઃ અપિ ન દેહસ્થઃ વિદ્વાન્ સ્વપ્નાત્ યથા ઉત્થિતઃ ।
અદેહસ્થઃ અપિ દેહસ્થઃ કુમતિઃ સ્વપ્નદૃક્ યથા ॥ 8॥
ઇન્દ્રિયૈઃ ઇન્દ્રિયાર્થેષુ ગુણૈઃ અપિ ગુણેષુ ચ ।
ગૃહ્યમાણેષુ અહઙ્કુર્યાત્ ન વિદ્વાન્ યઃ તુ અવિક્રિયઃ ॥ 9॥
દૈવાધીને શરીરે અસ્મિન્ ગુણભાવ્યેન કર્મણા ।
વર્તમાનઃ અબુધઃ તત્ર કર્તા અસ્મિ ઇતિ નિબધ્યતે ॥ 10॥
એવં વિરક્તઃ શયનઃ આસનાટનમજ્જને ।
દર્શનસ્પર્શનઘ્રાણભોજનશ્રવણાદિષુ ॥ 11॥
ન તથા બધ્યતે વિદ્વાન્ તત્ર તત્ર આદયન્ ગુણાન્ ।
પ્રકૃતિસ્થઃ અપિ અસંસક્તઃ યથા ખં સવિતા અનિલઃ ॥ 12॥
વૈશારદ્યેક્ષયા અસઙ્ગશિતયા છિન્નસંશયઃ ।
પ્રતિબુદ્ધઃ ઇવ સ્વપ્નાત્ નાનાત્વાત્ વિનિવર્તતે ॥ 13॥
યસ્ય સ્યુઃ વીતસઙ્કલ્પાઃ પ્રાણેન્દ્રિયમનોધિયામ્ ।
વૃત્તયઃ સઃ વિનિર્મુક્તઃ દેહસ્થઃ અપિ હિ તત્ ગુણૈઃ ॥ 14॥
યસ્ય આત્મા હિંસ્યતે હિંસ્ર્યૈઃ યેન કિઞ્ચિત્ યદૃચ્છયા ।
અર્ચ્યતે વા ક્વચિત્ તત્ર ન વ્યતિક્રિયતે બુધઃ ॥ 15॥
ન સ્તુવીત ન નિન્દેત કુર્વતઃ સાધુ અસાધુ વા ।
વદતઃ ગુણદોષાભ્યાં વર્જિતઃ સમદૃક્ મુનિઃ ॥ 16॥
ન કુર્યાત્ ન વદેત્ કિઞ્ચિત્ ન ધ્યાયેત્ સાધુ અસાધુ વા ।
આત્મારામઃ અનયા વૃત્ત્યા વિચરેત્ જડવત્ મુનિઃ ॥ 17॥
શબ્દબ્રહ્મણિ નિષ્ણાતઃ ન નિષ્ણાયાત્ પરે યદિ ।
શ્રમઃ તસ્ય શ્રમફલઃ હિ અધેનું ઇવ રક્ષતઃ ॥ 18॥
ગાં દુગ્ધદોહાં અસતીં ચ ભાર્યામ્
દેહં પરાધીનં અસત્પ્રજાં ચ ।
વિત્તં તુ અતીર્થીકૃતં અઙ્ગ વાચમ્
હીનાં મયા રક્ષતિ દુઃખદુઃખી ॥ 19॥
યસ્યાં ન મે પાવનં અઙ્ગ કર્મ
સ્થિતિઉદ્ભવપ્રાણ નિરોધનં અસ્ય ।
લીલાવતારીપ્સિતજન્મ વા સ્યાત્
બન્ધ્યાં ગિરં તાં બિભૃયાત્ ન ધીરઃ ॥ 20॥
એવં જિજ્ઞાસયા અપોહ્ય નાનાત્વભ્રમં આત્મનિ ।
ઉપારમેત વિરજં મનઃ મયિ અર્પ્ય સર્વગે ॥ 21॥
યદિ અનીશઃ ધારયિતું મનઃ બ્રહ્મણિ નિશ્ચલમ્ ।
મયિ સર્વાણિ કર્માણિ નિરપેક્ષઃ સમાચર ॥ 22॥
શ્રદ્ધાલુઃ મે કથાઃ શ‍ઋણ્વન્ સુભદ્રા લોકપાવનીઃ ।
ગાયન્ અનુસ્મરન્ કર્મ જન્મ ચ અભિનયન્ મુહુઃ ॥ 23॥
મદર્થે ધર્મકામાર્થાન્ આચરન્ મદપાશ્રયઃ ।
લભતે નિશ્ચલાં ભક્તિં મયિ ઉદ્ધવ સનાતને ॥ 24॥
સત્સઙ્ગલબ્ધયા ભક્ત્યા મયિ માં સઃ ઉપાસિતા ।
સઃ વૈ મે દર્શિતં સદ્ભિઃ અઞ્જસા વિન્દતે પદમ્ ॥ 25॥
ઉદ્ધવ ઉવાચ ।
સાધુઃ તવ ઉત્તમશ્લોક મતઃ કીદૃગ્વિધઃ પ્રભો ।
ભક્તિઃ ત્વયિ ઉપયુજ્યેત કીદૃશી સદ્ભિઃ આદૃતા ॥ 26॥
એતત્ મે પુરુષાધ્યક્ષ લોકાધ્યક્ષ જગત્ પ્રભો ।
પ્રણતાય અનુરક્તાય પ્રપન્નાય ચ કથ્યતામ્ ॥ 27॥
ત્વં બ્રહ્મ પરમં વ્યોમ પુરુષઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ ।
અવતીર્ણઃ અસિ ભગવન્ સ્વેચ્છાઉપાત્તપૃથક્ વપુઃ ॥ 28॥
શ્રીભગવાન્ ઉવાચ ।
કૃપાલુઃ અકૃતદ્રોહઃ તિતિક્ષુઃ સર્વદેહિનામ્ ।
સત્યસારઃ અનવદ્યાત્મા સમઃ સર્વોપકારકઃ ॥ 29॥
કામૈઃ અહતધીઃ દાન્તઃ મૃદુઃ શુચિઃ અકિઞ્ચનઃ ।
અનીહઃ મિતભુક્ શાન્તઃ સ્થિરઃ મત્ શરણઃ મુનિઃ ॥ 30॥
અપ્રમત્તઃ ગભીરાત્મા ધૃતિમાઞ્જિતષડ્ગુણઃ ।
અમાની માનદઃ કલ્પઃ મૈત્રઃ કારુણિકઃ કવિઃ ॥ 31॥
આજ્ઞાય એવં ગુણાન્ દોષાન્મયાદિષ્ટાન્ અપિ સ્વકાન્ ।
ધર્માન્ સન્ત્યજ્ય યઃ સર્વાન્ માં ભજેત સઃ સત્તમઃ ॥ 32॥
જ્ઞાત્વા અજ્ઞાત્વા અથ યે વૈ માં યાવાન્ યઃ ચ અસ્મિ
યાદૃશઃ ।
ભજન્તિ અનન્યભાવેન તે મે ભક્તતમાઃ મતાઃ ॥ 33॥
મલ્લિઙ્ગમદ્ભક્તજનદર્શનસ્પર્શનાર્ચનમ્ ।
પરિચર્યા સ્તુતિઃ પ્રહ્વગુણકર્મ અનુકીર્તનમ્ ॥ 34॥
મત્કથાશ્રવણે શ્રદ્ધા મત્ અનુધ્યાનં ઉદ્ધવ ।
સર્વલાભ ઉપહરણં દાસ્યેન આત્મનિવેદનમ્ ॥ 35॥
મજ્જન્મકર્મકથનં મમ પર્વાનુમોદનમ્ ।
ગીતતાણ્ડવવાદિત્રગોષ્ઠીભિઃ મદ્ગૃહ ઉત્સવઃ ॥ 36॥
યાત્રા બલિવિધાનં ચ સર્વવાર્ષિકપર્વસુ ।
વૈદિકી તાન્ત્રિકી દીક્ષા મદીયવ્રતધારણમ્ ॥ 37॥
મમ અર્ચાસ્થાપને શ્રદ્ધા સ્વતઃ સંહત્ય ચ ઉદ્યમઃ ।
ઉદ્યાન ઉપવનાક્રીડપુરમન્દિરકર્મણિ ॥ 38॥
સમ્માર્જન ઉપલેપાભ્યાં સેકમણ્ડલવર્તનૈઃ ।
ગૃહશુશ્રૂષણં મહ્યં દાસવદ્યદમાયયા ॥ 39॥
અમાનિત્વં અદમ્ભિત્વં કૃતસ્ય અપરિકીર્તનમ્ ।
અપિ દીપાવલોકં મે ન ઉપયુઞ્જ્યાત્ નિવેદિતમ્ ॥ 40॥
યત્ યત્ ઇષ્ટતમં લોકે યત્ ચ અતિપ્રિયં આત્મનઃ ।
તત્ તત્ નિવેદયેત્ મહ્યં તત્ આનન્ત્યાય કલ્પતે ॥ 41॥
સૂર્યઃ અગ્નિઃ બ્રાહ્મણઃ ગાવઃ વૈષ્ણવઃ ખં મરુત્ જલમ્ ।
ભૂઃ આત્મા સર્વભૂતાનિ ભદ્ર પૂજાપદાનિ મે ॥ 42॥
સૂર્યે તુ વિદ્યયા ત્રય્યા હવિષાગ્નૌ યજેત મામ્ ।
આતિથ્યેન તુ વિપ્રાગ્ર્યઃ ગોષ્વઙ્ગ યવસાદિના ॥ 43॥
વૈષ્ણવે બન્ધુસત્કૃત્યા હૃદિ ખે ધ્યાનનિષ્ઠયા ।
વાયૌ મુખ્યધિયા તોયે દ્રવ્યૈઃ તોયપુરસ્કૃતૈઃ ॥ 44॥
સ્થણ્ડિલે મન્ત્રહૃદયૈઃ ભોગૈઃ આત્માનં આત્મનિ ।
ક્ષેત્રજ્ઞં સર્વભૂતેષુ સમત્વેન યજેત મામ્ ॥ 45॥
ધિષ્ણ્યેષુ એષુ ઇતિ મદ્રૂપં શઙ્ખચક્રગદામ્બુજૈઃ ।
યુક્તં ચતુર્ભુજં શાન્તં ધ્યાયન્ અર્ચેત્ સમાહિતઃ ॥ 46॥
ઇષ્ટાપૂર્તેન માં એવં યઃ યજેત સમાહિતઃ ।
લભતે મયિ સદ્ભક્તિં મત્સ્મૃતિઃ સાધુસેવયા ॥ 47॥
પ્રાયેણ ભક્તિયોગેન સત્સઙ્ગેન વિના ઉદ્ધવ ।
ન ઉપાયઃ વિદ્યતે સધ્ર્યઙ્ પ્રાયણં હિ સતાં અહમ્ ॥ 48॥
અથ એતત્ પરમં ગુહ્યં શ્રુણ્વતઃ યદુનન્દન ।
સુગોપ્યં અપિ વક્ષ્યામિ ત્વં મે ભૃત્યઃ સુહૃત્ સખા ॥ 49॥
ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં
સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે શ્રીકૃષ્ણોદ્ધવસંવાદે
એકાદશપૂજાવિધાનયોગો નામ એકાદશોઽધ્યાયઃ ॥ 11॥
અથ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ ।
શ્રીભગવાન્ ઉવાચ ।
ન રોધયતિ માં યોગઃ ન સ્સાઙ્ખ્યં ધર્મઃ એવ ચ ।
ન સ્વાધ્યાયઃ તપઃ ત્યાગઃ ન ઇષ્ટાપૂર્તં ન દક્ષિણા ॥ 1॥
વ્રતાનિ યજ્ઞઃ છન્દાંસિ તીર્થાનિ નિયમાઃ યમાઃ ।
યથા અવરુન્ધે સત્સઙ્ગઃ સર્વસઙ્ગ અપહઃ હિ મામ્ ॥ 2॥
સત્સઙ્ગેન હિ દૈતેયા યાતુધાનઃ મૃગાઃ ખગાઃ ।
ગન્ધર્વ અપ્સરસઃ નાગાઃ સિદ્ધાઃ ચારણગુહ્યકાઃ ॥ 3॥
વિદ્યાધરાઃ મનુષ્યેષુ વૈશ્યાઃ શૂદ્રાઃ સ્ત્રિયઃ અન્ત્યજાઃ ।
રજઃ તમઃ પ્રકૃતયઃ તસ્મિન્ તસ્મિન્ યુગે અનઘ ॥ 4॥
બહવઃ મત્પદં પ્રાપ્તાઃ ત્વાષ્ટ્રકાયાધવાદયઃ ।
વૃષપર્વા બલિઃ વાણઃ મયઃ ચ અથ વિભીષણઃ ॥ 5॥
સુગ્રીવઃ હનુમાન્ ઋક્ષઃ ગજઃ ગૃધ્રઃ વણિક્પથઃ ।
વ્યાધઃ કુબ્જા વ્રજે ગોપ્યઃ યજ્ઞપત્ન્યઃ તથા અપરે ॥ 6॥
તે ન અધિતશ્રુતિગણાઃ ન ઉપાસિતમહત્તમાઃ ।
અવ્રતાતપ્તતપસઃ મત્સઙ્ગાત્ માં ઉપાગતાઃ ॥ 7॥
કેવલેન હિ ભાવેન ગોપ્યઃ ગાવઃ નગાઃ મૃગાઃ ।
યે અન્યે મૂઢધિયઃ નાગાઃ સિદ્ધાઃ માં ઈયુઃ અઞ્જસા ॥ 8॥
યં ન યોગેન સાઙ્ખ્યેન દાનવ્રતતપઃ અધ્વરૈઃ ।
વ્યાખ્યાઃ સ્વાધ્યાયસન્ન્યાસૈઃ પ્રાપ્નુયાત્ યત્નવાન્ અપિ ॥ 9॥
રામેણ સાર્ધં મથુરાં પ્રણીતે
શ્વાફલ્કિના મયિ અનુરક્તચિત્તાઃ ।
વિગાઢભાવેન ન મે વિયોગ
તીવ્રાધયઃ અન્યં દદૃશુઃ સુખાય ॥ 10॥
તાઃ તાઃ ક્ષપાઃ પ્રેષ્ઠતમેન નીતાઃ
મયા એવ વૃન્દાવનગોચરેણ ।
ક્ષણાર્ધવત્ તાઃ પુનરઙ્ગ તાસાં
હીના માયા કલ્પસમા બભૂવુઃ ॥ 11॥
તાઃ ન અવિદન્ મયિ અનુષઙ્ગબદ્ધ
ધિયઃ સ્વમાત્માનં અદઃ તથા ઇદમ્ ।
યથા સમાધૌ મુનયઃ અબ્ધિતોયે
નદ્યઃ પ્રવિષ્ટાઃ ઇવ નામરૂપે ॥ 12॥
મત્કામા રમણં જારં અસ્વરૂપવિદઃ અબલાઃ ।
બ્રહ્મ માં પરમં પ્રાપુઃ સઙ્ગાત્ શતસહસ્રશઃ ॥ 13॥
તસ્માત્ ત્વં ઉદ્ધવ ઉત્સૃજ્ય ચોદનાં પ્રતિચોદનામ્ ।
પ્રવૃત્તં ચ નિવૃત્તં ચ શ્રોતવ્યં શ્રુતં એવ ચ ॥ 14॥
માં એકં એવ શરણં આત્માનં સર્વદેહિનામ્ ।
યાહિ સર્વાત્મભાવેન મયા સ્યાઃ હિ અકુતોભયઃ ॥ 15॥
ઉદ્ધવઃ ઉવાચ ।
સંશયઃ શ્રુણ્વતઃ વાચં તવ યોગેશ્વર ઈશ્વર ।
ન નિવર્તતઃ આત્મસ્થઃ યેન ભ્રામ્યતિ મે મનઃ ॥ 16॥
શ્રીભગવાન્ ઉવાચ ।
સઃ એષ જીવઃ વિવરપ્રસૂતિઃ
પ્રાણેન ઘોષેણ ગુહાં પ્રવિષ્ટઃ ।
મનોમયં સૂક્ષ્મં ઉપેત્ય રૂપં
માત્રા સ્વરઃ વર્ણઃ ઇતિ સ્થવિષ્ઠઃ ॥ 17॥
યથા અનલઃ ખે અનિલબન્ધુઃ ઊષ્મા
બલેન દારુણ્યધિમથ્યમાનઃ ।
અણુઃ પ્રજાતઃ હવિષા સમિધ્યતે
તથા એવ મે વ્યક્તિઃ ઇયં હિ વાણી ॥ 18॥
એવં ગદિઃ કર્મગતિઃ વિસર્ગઃ
ઘ્રાણઃ રસઃ દૃક્ સ્પર્શઃ શ્રુતિઃ ચ ।
સઙ્કલ્પવિજ્ઞાનં અથ અભિમાનઃ
સૂત્રં રજઃ સત્ત્વતમોવિકારઃ ॥ 19॥
અયં હિ જીવઃ ત્રિવૃત્ અબ્જયોનિઃ
અવ્યક્તઃ એકઃ વયસા સઃ આદ્યઃ ।
વિશ્લિષ્ટશક્તિઃ બહુધા એવ ભાતિ
બીજાનિ યોનિં પ્રતિપદ્ય યદ્વત્ ॥ 20॥
યસ્મિન્ ઇદં પ્રોતં અશેષં ઓતં
પટઃ યથા તન્તુવિતાનસંસ્થઃ ।
યઃ એષ સંસારતરુઃ પુરાણઃ
કર્માત્મકઃ પુષ્પફલે પ્રસૂતે ॥ 21॥
દ્વે અસ્ય બીજે શતમૂલઃ ત્રિનાલઃ
પઞ્ચસ્કન્ધઃ પઞ્ચરસપ્રસૂતિઃ ।
દશ એકશાખઃ દ્વિસુપર્ણનીડઃ
ત્રિવલ્કલઃ દ્વિફલઃ અર્કં પ્રવિષ્ટઃ ॥ 22॥
અદન્તિ ચ એકં ફલં અસ્ય ગૃધ્રા
ગ્રામેચરાઃ એકં અરણ્યવાસાઃ ।
હંસાઃ યઃ એકં બહુરૂપં ઇજ્યૈઃ
માયામયં વેદ સઃ વેદ વેદમ્ ॥ 23॥
એવં ગુરુ ઉપાસનયા એકભક્ત્યા
વિદ્યાકુઠારેણ શિતેન ધીરઃ ।
વિવૃશ્ચ્ય જીવાશયં અપ્રમત્તઃ
સમ્પદ્ય ચ આત્માનં અથ ત્યજ અસ્ત્રમ્ ॥ 24॥
ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં
સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે શ્રીકૃષ્ણોદ્ધવસંવાદે
દ્વાદશોઽધ્યાયઃ ॥ 12॥
અથ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ ।
શ્રીભગવાન્ ઉવાચ ।
સત્ત્વં રજઃ તમઃ ઇતિ ગુણાઃ બુદ્ધેઃ ન ચ આત્મનઃ ।
સત્ત્વેન અન્યતમૌ હન્યાત્ સત્ત્વં સત્ત્વેન ચ એવ હિ ॥ 1॥
સત્ત્વાત્ ધર્મઃ ભવેત્ વૃદ્ધાત્ પુંસઃ મદ્ભક્તિલક્ષણઃ ।
સાત્વિક ઉપાસયા સત્ત્વં તતઃ ધર્મઃ પ્રવર્તતે ॥ 2॥
ધર્મઃ રજઃ તમઃ હન્યાત્ સત્ત્વવૃદ્ધિઃ અનુત્તમઃ ।
આશુ નશ્યતિ તત્ મૂલઃ હિ અધર્મઃ ઉભયે હતે ॥ 3॥
આગમઃ અપઃ પ્રજા દેશઃ કાલઃ કર્મ ચ જન્મ ચ ।
ધ્યાનં મન્ત્રઃ અથ સંસ્કારઃ દશ એતે ગુણહેતવઃ ॥ 4॥
તત્ તત્ સાત્વિકં એવ એષાં યત્ યત્ વૃદ્ધાઃ પ્રચક્ષતે ।
નિન્દન્તિ તામસં તત્ તત્ રાજસં તત્ ઉપેક્ષિતમ્ ॥ 5॥
સાત્ત્વિકાનિ એવ સેવેત પુમાન્ સત્ત્વવિવૃદ્ધયે ।
તતઃ ધર્મઃ તતઃ જ્ઞાનં યાવત્ સ્મૃતિઃ અપોહનમ્ ॥ 6॥
વેણુસઙ્ઘર્ષજઃ વહ્નિઃ દગ્ધ્વા શામ્યતિ તત્ વનમ્ ।
એવં ગુણવ્યત્યયજઃ દેહઃ શામ્યતિ તત્ ક્રિયઃ ॥ 7॥
ઉદ્ધવઃ ઉવાચ ।
વિદન્તિ મર્ત્યાઃ પ્રાયેણ વિષયાન્ પદં આપદામ્ ।
તથા અપિ ભુઞ્જતે કૃષ્ણ તત્ કથં શ્વ ખર અજાવત્ ॥ 8॥
શ્રીભગવાન્ ઉવાચ ।
અહં ઇતિ અન્યથાબુદ્ધિઃ પ્રમત્તસ્ય યથા હૃદિ ।
ઉત્સર્પતિ રજઃ ઘોરં તતઃ વૈકારિકં મનઃ ॥ 9॥
રજોયુક્તસ્ય મનસઃ સઙ્કલ્પઃ સવિકલ્પકઃ ।
તતઃ કામઃ ગુણધ્યાનાત્ દુઃસહઃ સ્યાત્ હિ દુર્મતેઃ ॥ 10॥
કરોતિ કામવશગઃ કર્માણિ અવિજિતેન્દ્રિયઃ ।
દુઃખોદર્કાણિ સમ્પશ્યન્ રજોવેગવિમોહિતઃ ॥ 11।
રજઃ તમોભ્યાં યત્ અપિ વિદ્વાન્ વિક્ષિપ્તધીઃ પુનઃ ।
અતન્દ્રિતઃ મનઃ યુઞ્જન્ દોષદૃષ્ટિઃ ન સજ્જતે ॥ 12॥
અપ્રમત્તઃ અનુયુઞ્જીતઃ મનઃ મયિ અર્પયન્ શનૈઃ ।
અનિર્વિણ્ણઃ યથાકાલં જિતશ્વાસઃ જિતાસનઃ ॥ 13॥
એતાવાન્ યોગઃ આદિષ્ટઃ મત્ શિષ્યૈઃ સનક આદિભિઃ ।
સર્વતઃ મનઃ આકૃષ્ય મય્યદ્ધા આવેશ્યતે યથા ॥ 14॥
ઉદ્ધવઃ ઉવાચ ।
યદા ત્વં સનક આદિભ્યઃ યેન રૂપેણ કેશવ ।
યોગં આદિષ્ટવાન્ એતત્ રૂપં ઇચ્છામિ વેદિતુમ્ ॥ 15॥
શ્રીભગવાન્ ઉવાચ ।
પુત્રાઃ હિરણ્યગર્ભસ્ય માનસાઃ સનક આદયઃ ।
પપ્રચ્છુઃ પિતરં સૂક્ષ્માં યોગસ્ય ઐકાન્તિકીં ગતિમ્ ॥
16॥
સનક આદયઃ ઊચુઃ ।
ગુણેષુ આવિશતે ચેતઃ ગુણાઃ ચેતસિ ચ પ્રભો ।
કથં અન્યોન્યસન્ત્યાગઃ મુમુક્ષોઃ અતિતિતીર્ષોઃ ॥ 17॥
શ્રીભગવાન્ ઉવાચ ।
એવં પૃષ્ટઃ મહાદેવઃ સ્વયમ્ભૂઃ ભૂતભાવનઃ ।
ધ્યાયમાનઃ પ્રશ્નબીજં ન અભ્યપદ્યત કર્મધીઃ ॥ 18॥
સઃ માં અચિન્તયત્ દેવઃ પ્રશ્નપારતિતીર્ષયા ।
તસ્ય અહં હંસરૂપેણ સકાશં અગમં તદા ॥ 19॥
દૃષ્ટ્વા માં ત ઉપવ્રજ્ય કૃત્વા પાદ અભિવન્દનમ્ ।
બ્રહ્માણં અગ્રતઃ કૃત્વા પપ્રચ્છુઃ કઃ ભવાન્ ઇતિ ॥ 20॥
ઇતિ અહં મુનિભિઃ પૃષ્ટઃ તત્ત્વજિજ્ઞાસુભિઃ તદા ।
યત્ અવોચં અહં તેભ્યઃ તત્ ઉદ્ધવ નિબોધ મે ॥ 21॥
વસ્તુનઃ યદિ અનાનાત્વં આત્મનઃ પ્રશ્નઃ ઈદૃશઃ ।
કથં ઘટેત વઃ વિપ્રાઃ વક્તુઃ વા મે કઃ આશ્રયઃ ॥ 22॥
પઞ્ચાત્મકેષુ ભૂતેષુ સમાનેષુ ચ વસ્તુતઃ ।
કઃ ભવાન્ ઇતિ વઃ પ્રશ્નઃ વાચારમ્ભઃ હિ અનર્થકઃ ॥ 23॥
મનસા વચસા દૃષ્ટ્યા ગૃહ્યતે અન્યૈઃ અપિ ઇન્દ્રિયૈઃ ।
અહં એવ ન મત્તઃ અન્યત્ ઇતિ બુધ્યધ્વં અઞ્જસા ॥ 24॥
ગુણેષુ આવિશતે ચેતઃ ગુણાઃ ચેતસિ ચ પ્રજાઃ ।
જીવસ્ય દેહઃ ઉભયં ગુણાઃ ચેતઃ મત્ આત્મનઃ ॥ 25॥
ગુણેષુ ચ આવિશત્ ચિત્તં અભીક્ષ્ણં ગુણસેવયા ।
ગુણાઃ ચ ચિત્તપ્રભવાઃ મત્ રૂપઃ ઉભયં ત્યજેત્ ॥ 26॥
જાગ્રત્ સ્વપ્નઃ સુષુપ્તં ચ ગુણતઃ બુદ્ધિવૃત્તયઃ ।
તાસાં વિલક્ષણઃ જીવઃ સાક્ષિત્વેન વિનિશ્ચિતઃ ॥ 27॥
યઃ હિ સંસૃતિબન્ધઃ અયં આત્મનઃ ગુણવૃત્તિદઃ ।
મયિ તુર્યે સ્થિતઃ જહ્યાત્ ત્યાગઃ તત્ ગુણચેતસામ્ ॥ 28॥
અહઙ્કારકૃતં બન્ધં આત્મનઃ અર્થવિપર્યયમ્ ।
વિદ્વાન્ નિર્વિદ્ય સંસારચિન્તાં તુર્યે સ્થિતઃ ત્યજેત્ ॥ 29॥
યાવત્ નાનાર્થધીઃ પુંસઃ ન નિવર્તેત યુક્તિભિઃ ।
જાગર્તિ અપિ સ્વપન્ અજ્ઞઃ સ્વપ્ને જાગરણં યથા ॥ 30॥
અસત્ત્વાત્ આત્મનઃ અન્યેષાં ભાવાનાં તત્ કૃતા ભિદા ।
ગતયઃ હેતવઃ ચ અસ્ય મૃષા સ્વપ્નદૃશઃ યથા ॥ 31॥
યો જાગરે બહિઃ અનુક્ષણધર્મિણઃ અર્થાન્
ભુઙ્ક્તે સમસ્તકરણૈઃ હૃદિ તત્ સદૃક્ષાન્ ।
સ્વપ્ને સુષુપ્તઃ ઉપસંહરતે સઃ એકઃ
સ્મૃતિ અન્વયાત્ ત્રિગુણવૃત્તિદૃક્ ઇન્દ્રિય ઈશઃ ॥ 32॥
એવં વિમૃશ્ય ગુણતઃ મનસઃ ત્ર્યવસ્થા
મત્ માયયા મયિ કૃતા ઇતિ નિશ્ચિતાર્થાઃ ।
સઞ્છિદ્ય હાર્દં અનુમાનસ્ત્ ઉક્તિતીક્ષ્ણ
જ્ઞાનાસિના ભજતઃ મા અખિલસંશયાધિમ્ ॥ 33॥
ઈક્ષેત વિભ્રમં ઇદં મનસઃ વિલાસમ્
દૃષ્ટં વિનષ્ટં અતિલોલં અલાતચક્રમ્ ।
વિજ્ઞાનં એકં ઉરુધા ઇવ વિભાતિ માયા
સ્વપ્નઃ ત્રિધા ગુણવિસર્ગકૃતઃ વિકલ્પઃ ॥ 34॥
દૃષ્ટિં તતઃ પ્રતિનિવર્ત્ય નિવૃત્તતૃષ્ણઃ
તૂષ્ણીં ભવેત્ નિજસુખ અનુભવઃ નિરીહઃ ।
સન્દૃશ્યતે ક્વ ચ યદિ ઇદં અવસ્તુબુદ્ધ્યા
ત્યક્તં ભ્રમાય ન ભવેત્ સ્મૃતિઃ આનિપાતાત્ ॥ 35॥
દેહં ચ નશ્વરં અવસ્થિતં ઉત્થિતં વા
સિદ્ધઃ ન પશ્યતિ યતઃ અધ્યગમત્સ્વરૂપમ્ ।
દૈવાત્ અપેતં ઉત દૈવશાત્ ઉપેતમ્
વાસઃ યથા પરિકૃતં મદિરામદાન્ધઃ ॥ 36॥
દેહઃ અપિ દૈવવશગઃ ખલુ કર્મ યાવત્
સ્વારમ્ભકં પ્રતિસમીક્ષતઃ એવ સાસુઃ ।
તં અપ્રપઞ્ચં અધિરૂઢસમાધિયોગઃ
સ્વાપ્નં પુનઃ ન ભજતે પ્રતિબુદ્ધવસ્તુઃ ॥ 37॥
મયા એતત્ ઉક્તં વઃ વિપ્રાઃ ગુહ્યં યત્ સાઙ્ખ્યયોગયોઃ ।
જાનીતં આગતં યજ્ઞં યુષ્મત્ ધર્મવિવક્ષયા ॥ 38॥
અહં યોગસ્ય સાઙ્ખ્યસ્ય સત્યસ્યર્તસ્ય તેજસઃ ।
પરાયણં દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ શ્રિયઃ કીર્તેઃ દમસ્ય ચ ॥ 39॥
માં ભજન્તિ ગુણાઃ સર્વે નિર્ગુણં નિરપેક્ષકમ્ ।
સુહૃદં પ્રિયં આત્માનં સામ્ય અસઙ્ગ આદયઃ ગુણાઃ ॥ 40॥
ઇતિ મે છિન્નસન્દેહાઃ મુનયઃ સનક આદયઃ ।
સભાજયિત્વા પરયા ભક્ત્યા અગૃણત સંસ્તવૈઃ ॥ 41॥
તૈઃ અહં પૂજિતઃ સમ્યક્ સંસ્તુતઃ પરમ ઋષિભિઃ ।
પ્રત્યેયાય સ્વકં ધામ પશ્યતઃ પરમેષ્ઠિનઃ ॥ 42॥
ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં
સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે શ્રીકૃષ્ણોદ્ધવસંવાદે
હંસગીતાનિરૂપણં નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ ॥ 13॥
અથ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ ।
ઉદ્ધવઃ ઉવાચ ।
વદન્તિ કૃષ્ણ શ્રેયાંસિ બહૂનિ બ્રહ્મવાદિનઃ ।
તેષાં વિકલ્પપ્રાધાન્યં ઉત અહો એકમુખ્યતા ॥ 1॥
ભવત્ ઉદાહૃતઃ સ્વામિન્ ભક્તિયોગઃ અનપેક્ષિતઃ ।
નિરસ્ય સર્વતઃ સઙ્ગં યેન ત્વયિ આવિશેત્ મનઃ ॥ 2॥
શ્રીભગવાન્ ઉવાચ ।
કાલેન નષ્ટા પ્રલયે વાણીયં વેદસઞ્જ્ઞિતા ।
મયા આદૌ બ્રહ્મણે પ્રોક્તા ધર્મઃ યસ્યાં મદાત્મકઃ ॥ 3॥
તેન પ્રોક્તા ચ પુત્રાય મનવે પૂર્વજાય સા ।
તતઃ ભૃગુ આદયઃ અગૃહ્ણન્ સપ્તબ્રહ્મમહર્ષયઃ ॥ 4॥
તેભ્યઃ પિતૃભ્યઃ તત્ પુત્રાઃ દેવદાનવગુહ્યકાઃ ।
મનુષ્યાઃ સિદ્ધગન્ધર્વાઃ સવિદ્યાધરચારણાઃ ॥ 5॥
કિન્દેવાઃ કિન્નરાઃ નાગાઃ રક્ષઃ કિમ્પુરુષ આદયઃ ।
બહ્વ્યઃ તેષાં પ્રકૃતયઃ રજઃસત્ત્વતમોભુવઃ ॥ 6॥
યાભિઃ ભૂતાનિ ભિદ્યન્તે ભૂતાનાં મતયઃ તથા ।
યથાપ્રકૃતિ સર્વેષાં ચિત્રાઃ વાચઃ સ્રવન્તિ હિ ॥ 7॥
એવં પ્રકૃતિવૈચિત્ર્યાત્ ભિદ્યન્તે મતયઃ નૃણામ્ ।
પારમ્પર્યેણ કેષાઞ્ચિત્ પાખણ્ડમતયઃ અપરે ॥ 8॥
મન્માયામોહિતધિયઃ પુરુષાઃ પુરુષર્ષભ ।
શ્રેયઃ વદન્તિ અનેકાન્તં યથાકર્મ યથારુચિ ॥ 9॥
ધર્મં એકે યશઃ ચ અન્યે કામં સત્યં દમં શમમ્ ।
અન્યે વદન્તિ સ્વાર્થં વા ઐશ્વર્યં ત્યાગભોજનમ્ ।
કેચિત્ યજ્ઞતપોદાનં વ્રતાનિ નિયમ અન્યમાન્ ॥ 10॥
આદિ અન્તવન્તઃ એવ એષાં લોકાઃ કર્મવિનિર્મિતાઃ ।
દુઃખ ઉદર્કાઃ તમોનિષ્ઠાઃ ક્ષુદ્ર આનન્દાઃ શુચ અર્પિતાઃ ॥
11॥
મયિ અર્પિત મનઃ સભ્ય નિરપેક્ષસ્ય સર્વતઃ ।
મયા આત્મના સુખં યત્ તત્ કુતઃ સ્યાત્ વિષય આત્મનામ્ ॥
12॥
અકિઞ્ચનસ્ય દાન્તસ્ય શાન્તસ્ય સમચેતસઃ ।
મયા સન્તુષ્ટમનસઃ સર્વાઃ સુખમયાઃ દિશઃ ॥ 13॥
ન પારમેષ્ઠ્યં ન મહેન્દ્રધિષ્ણ્યમ્
ન સાર્વભૌમં ન રસાધિપત્યમ્ ।
ન યોગસિદ્ધીઃ અપુનર્ભવં વા
મયિ અર્પિત આત્મા ઇચ્છતિ મત્ વિના અન્યત્ ॥ 14॥
ન તથા મે પ્રિયતમઃ આત્મયોનિઃ ન શઙ્કરઃ ।
ન ચ સઙ્કર્ષણઃ ન શ્રીઃ ન એવ આત્મા ચ યથા ભવાન્ ॥ 15॥
નિરપેક્ષં મુનિં શાતં નિર્વૈરં સમદર્શનમ્ ।
અનુવ્રજામિ અહં નિત્યં પૂયેયેતિ અઙ્ઘ્રિરેણુભિઃ ॥ 16॥
નિષ્કિઞ્ચના મયિ અનુરક્તચેતસઃ
શાન્તાઃ મહાન્તઃ અખિલજીવવત્સલાઃ ।
કામૈઃ અનાલબ્ધધિયઃ જુષન્તિ યત્
તત્ નૈરપેક્ષ્યં ન વિદુઃ સુખં મમ ॥ 17॥
બાધ્યમાનઃ અપિ મદ્ભક્તઃ વિષયૈઃ અજિતેન્દ્રિયઃ ।
પ્રાયઃ પ્રગલ્ભયા ભક્ત્યા વિષયૈઃ ન અભિભૂયતે ॥ 18॥
યથા અગ્નિઃ સુસમૃદ્ધ અર્ચિઃ કરોતિ એધાંસિ ભસ્મસાત્ ।
તથા મદ્વિષયા ભક્તિઃ ઉદ્ધવ એનાંસિ કૃત્સ્નશઃ ॥ 19॥
ન સાધયતિ માં યોગઃ ન સાઙ્ખ્યં ધર્મઃ ઉદ્ધવ ।
ન સ્વાધ્યાયઃ તપઃ ત્યાગઃ યથા ભક્તિઃ મમ ઊર્જિતા ॥ 20॥
ભક્ત્યા અહં એકયા ગ્રાહ્યઃ શ્રદ્ધયા આત્મા પ્રિયઃ સતામ્ ।
ભક્તિઃ પુનાતિ મન્નિષ્ઠા શ્વપાકાન્ અપિ સમ્ભવાત્ ॥ 21॥
ધર્મઃ સત્યદયા ઉપેતઃ વિદ્યા વા તપસાન્વિતા ।
મદ્ભ્ક્ત્યાપેતં આત્માનં ન સમ્યક્ પ્રપુનાતિ હિ ॥ 22॥
કથં વિના રોમહર્ષં દ્રવતા ચેતસા વિના ।
વિનાનન્દ અશ્રુકલયા શુધ્યેત્ ભક્ત્યા વિનાશયઃ ॥ 23॥
વાક્ ગદ્ગદા દ્રવતે યસ્ય ચિત્તમ્
રુદતિ અભીક્ષ્ણં હસતિ ક્વચિત્ ચ ।
વિલજ્જઃ ઉદ્ગાયતિ નૃત્યતે ચ
મદ્ભક્તિયુક્તઃ ભુવનં પુનાતિ ॥ 24॥
યથા અગ્નિના હેમ મલં જહાતિ
ધ્માતં પુનઃ સ્વં ભજતે ચ રૂપમ્ ।
આત્મા ચ કર્માનુશયં વિધૂય
મદ્ભક્તિયોગેન ભજતિ અથઃ મામ્ ॥ 25॥
યથા યથા આત્મા પરિમૃજ્યતે અસૌ
મત્પુણ્યગાથાશ્રવણ અભિધાનૈઃ ।
તથા તથા પશ્યતિ વસ્તુ સૂક્ષ્મમ્
ચક્ષુઃ યથા એવ અઞ્જનસમ્પ્રયુક્તમ્ ॥ 26॥
વિષયાન્ ધ્યાયતઃ ચિત્તં વિષયેષુ વિષજ્જતે ।
માં અનુસ્મરતઃ ચિત્તં મયિ એવ પ્રવિલીયતે ॥ 27॥
તસ્માત્ અસત્ અભિધ્યાનં યથા સ્વપ્નમનોરથમ્ ।
હિત્વા મયિ સમાધત્સ્વ મનઃ મદ્ભાવભાવિતમ્ ॥ 28॥
સ્ત્રીણાં સ્ત્રીસઙ્ગિનાં સઙ્ગં ત્યક્ત્વા દૂરતઃ આત્મવાન્ ।
ક્ષેમે વિવિક્તઃ આસીનઃ ચિન્તયેત્ માં અતન્દ્રિતઃ ॥ 29॥
ન તથા અસ્ય ભવેત્ ક્લેશઃ બન્ધઃ ચ અન્યપ્રસઙ્ગતઃ ।
યોષિત્ સઙ્ગાત્ યથા પુંસઃ યથા તત્ સઙ્ગિસઙ્ગતઃ ॥ 30॥
ઉદ્ધવઃ ઉવાચ ।
યથા ત્વાં અરવિન્દાક્ષ યાદૃશં વા યદાત્મકમ્ ।
ધ્યાયેત્ મુમુક્ષુઃ એતત્ મે ધ્યાનં મે વક્તું અર્હસિ ॥ 31॥
શ્રીભગવાન્ ઉવાચ ।
સમઃ આસનઃ આસીનઃ સમકાયઃ યથાસુખમ્ ।
હસ્તૌ ઉત્સઙ્ગઃ આધાય સ્વનાસાગ્રકૃત ઈક્ષણઃ ॥ 32॥
પ્રાણસ્ય શોધયેત્ માર્ગં પૂરકુમ્ભકરેચકૈઃ ।
વિપર્યયેણ અપિ શનૈઃ અભ્યસેત્ નિર્જિતેન્દ્રિયઃ ॥ 33॥
હૃદિ અવિચ્છિન્નં ઓઙ્કારં ઘણ્ટાનાદં બિસોર્ણવત્ ।
પ્રાણેન ઉદીર્ય તત્ર અથ પુનઃ સંવેશયેત્ સ્વરમ્ ॥ 34॥
એવં પ્રણવસંયુક્તં પ્રાણં એવ સમભ્યસેત્ ।
દશકૃત્વઃ ત્રિષવણં માસાત્ અર્વાક્ જિત અનિલઃ ॥35॥
હૃત્પુણ્ડરીકં અન્તસ્થં ઊર્ધ્વનાલં અધોમુખમ્ ।
ધ્યાત્વા ઊર્ધ્વમુખં ઉન્નિદ્રં અષ્ટપત્રં સકર્ણિકમ્ ॥ 36॥
કર્ણિકાયાં ન્યસેત્ સૂર્યસોમાગ્નીન્ ઉત્તરોત્તરમ્ ।
વહ્નિમધ્યે સ્મરેત્ રૂપં મમ એતત્ ધ્યાનમઙ્ગલમ્ ॥ 37॥
સમં પ્રશાન્તં સુમુખં દીર્ઘચારુચતુર્ભુજમ્ ।
સુચારુસુન્દરગ્રીવં સુકપોલં શુચિસ્મિતમ્ ॥ 38॥
સમાન કર્ણ વિન્યસ્ત સ્ફુરન્ મકર કુણ્ડલમ્ ।
હેમ અમ્બરં ઘનશ્યામં શ્રીવત્સ શ્રીનિકેતનમ્ ॥ 39॥
શઙ્ખ ચક્ર ગદા પદ્મ વનમાલા વિભૂષિતમ્ ।
નૂપુરૈઃ વિલસત્ પાદં કૌસ્તુભ પ્રભયા યુતમ્ ॥ 40॥
દ્યુમત્ કિરીટ કટક કટિસૂત્ર અઙ્ગદ અયુતમ્ ।
સર્વાઙ્ગ સુન્દરં હૃદ્યં પ્રસાદ સુમુખ ઈક્ષણમ્ ॥ 41॥
સુકુમારં અભિધ્યાયેત્ સર્વાઙ્ગેષુ મનઃ દધત્ ।
ઇન્દ્રિયાણિ ઇન્દ્રિયેભ્યઃ મનસા આકૃષ્ય તત્ મનઃ ।
બુદ્ધ્યા સારથિના ધીરઃ પ્રણયેત્ મયિ સર્વતઃ ॥ 42॥
તત્ સર્વ વ્યાપકં ચિત્તં આકૃષ્ય એકત્ર ધારયેત્ ।
ન અન્યાનિ ચિન્તયેત્ ભૂયઃ સુસ્મિતં ભાવયેત્ મુખમ્ ॥ 43॥
તત્ર લબ્ધપદં ચિત્તં આકૃષ્ય વ્યોમ્નિ ધારયેત્ ।
તત્ ચ ત્યક્ત્વા મદારોહઃ ન કિઞ્ચિત્ અપિ ચિન્તયેત્ ॥ 44॥
એવં સમાહિતમતિઃ માં એવ આત્માનં આત્મનિ ।
વિચષ્ટે મયિ સર્વાત્મત્ જ્યોતિઃ જ્યોતિષિ સંયુતમ્ ॥ 45॥
ધ્યાનેન ઇત્થં સુતીવ્રેણ યુઞ્જતઃ યોગિનઃ મનઃ ।
સંયાસ્યતિ આશુ નિર્વાણં દ્રવ્ય જ્ઞાન ક્રિયા ભ્રમઃ ॥ 46॥
ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં
સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે શ્રીકૃષ્ણોદ્ધવસંવાદે
ભક્તિરહસ્યાવધારણયોગો નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ ॥ 14॥
અથ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ ।
શ્રીભગવાન્ ઉવાચ ।
જિતેન્દ્રિયસ્ય યુક્તસ્ય જિતશ્વાસસ્ય યોગિનઃ
મયિ ધારયતઃ ચેતઃ ઉપતિષ્ઠન્તિ સિદ્ધયઃ ॥ 1॥
ઉદ્ધવઃ ઉવાચ ।
કયા ધારણયા કાસ્વિત્ કથંસ્વિત્ સિદ્ધિઃ અચ્યુત ।
કતિ વા સિદ્ધયઃ બ્રૂહિ યોગિનાં સિદ્ધિદઃ ભવાન્ ॥ 2॥
શ્રીભગવાન્ ઉવાચ ।
સિદ્ધયઃ અષ્ટાદશ પ્રોક્તા ધારણાયોગપારગૈઃ ।
તાસાં અષ્ટૌ મત્ પ્રધાનાઃ દશઃ એવ ગુણહેતવઃ ॥ 3॥
અણિમા મહિમા મૂર્તેઃ લઘિમા પ્રાપ્તિઃ ઇન્દ્રિયૈઃ ।
પ્રાકામ્યં શ્રુતદૃષ્ટેષુ શક્તિપ્રેરણં ઈશિતા ॥ 4॥
ગુણેષુ અસઙ્ગઃ વશિતા યત્ કામઃ તત્ અવસ્યતિ ।
એતાઃ મે સિદ્ધયઃ સૌમ્ય અષ્ટૌ ઉત્પત્તિકાઃ મતાઃ ॥ 5॥
અનૂર્મિમત્ત્વં દેહે અસ્મિન્ દૂરશ્રવણદર્શનમ્ ।
મનોજવઃ કામરૂપં પરકાયપ્રવેશનમ્ ॥ 6॥
સ્વચ્છન્દમૃત્યુઃ દેવાનાં સહક્રીડાનુદર્શનમ્ ।
યથાસઙ્કલ્પસંસિદ્ધિઃ આજ્ઞાપ્રતિહતા ગતિઃ ॥ 7॥
ત્રિકાલજ્ઞત્વં અદ્વન્દ્વં પરચિત્તાદિ અભિજ્ઞતા ।
અગ્નિ અર્ક અમ્બુ વિષ આદીનાં પ્રતિષ્ટમ્ભઃ અપરાજયઃ ॥ 8॥
એતાઃ ચ ઉદ્દેશતઃ પ્રોક્તા યોગધારણસિદ્ધયઃ ।
યયા ધારણયા યા સ્યાત્ યથા વા સ્યાત્ નિબોધ મે ॥ 9॥
ભૂતસૂક્ષ્મ આત્મનિ મયિ તન્માત્રં ધારયેત્ મનઃ ।
અણિમાનં અવાપ્નોતિ તન્માત્ર ઉપાસકઃ મમ ॥ 10॥
મહતિ આત્મન્ મયિ પરે યથાસંસ્થં મનઃ દધત્ ।
મહિમાનં અવાપ્નોતિ ભૂતાનાં ચ પૃથક્ પૃથક્ ॥ 11॥
પરમાણુમયે ચિત્તં ભૂતાનાં મયિ રઞ્જયન્ ।
કાલસૂક્ષ્માત્મતાં યોગી લઘિમાનં અવાપ્નુયાત્ ॥ 12॥
ધારયન્ મયિ અહન્તત્ત્વે મનઃ વૈકારિકે અખિલમ્ ।
સર્વેન્દ્રિયાણાં આત્મત્વં પ્રાપ્તિં પ્રાપ્નોતિ મન્મનાઃ ॥ 13॥
મહતિ આત્મનિ યઃ સૂત્રે ધારયેત્ મયિ માનસમ્ ।
પ્રાકામ્યં પારમેષ્ઠ્યં મે વિન્દતે અવ્યક્તજન્મનઃ ॥ 14॥
વિષ્ણૌ ત્ર્યધિ ઈશ્વરે ચિત્તં ધારયેત્ કાલવિગ્રહે ।
સઃ ઈશિત્વં અવાપ્નોતિ ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞચોદનામ્ ॥ 15॥
નારાયણે તુરીયાખ્યે ભગવત્ શબ્દશબ્દિતે ।
મનઃ મયિ આદધત્ યોગી મત્ ધર્માઃ વહિતાં ઇયાત્ ॥ 16॥
નિર્ગુણે બ્રહ્મણિ મયિ ધારયન્ વિશદં મનઃ ।
પરમાનન્દં આપ્નોતિ યત્ર કામઃ અવસીયતે ॥ 17॥
શ્વેતદીપપતૌ ચિત્તં શુદ્ધે ધર્મમયે મયિ ।
ધારયન્ શ્વેતતાં યાતિ ષડૂર્મિરહિતઃ નરઃ ॥ 18॥
મયિ આકાશ આત્મનિ પ્રાણે મનસા ઘોષં ઉદ્વહન્ ।
તત્ર ઉપલબ્ધા ભૂતાનાં હંસઃ વાચઃ શ્રુણોતિ અસૌ ॥ 19॥
ચક્ષુઃ ત્વષ્ટરિ સંયોજ્ય ત્વષ્ટારં અપિ ચક્ષુષિ ।
માં તત્ર મનસા ધ્યાયન્ વિશ્વં પશ્યતિ સૂક્ષ્મદૃક્ ॥ 20॥
મનઃ મયિ સુસંયોજ્ય દેહં તદનુ વાયુના ।
મદ્ધારણ અનુભાવેન તત્ર આત્મા યત્ર વૈ મનઃ ॥ 21॥
યદા મનઃ ઉપાદાય યત્ યત્ રૂપં બુભૂષતિ ।
તત્ તત્ ભવેત્ મનોરૂપં મદ્યોગબલં આશ્રયઃ ॥ 22॥
પરકાયં વિશન્ સિદ્ધઃ આત્માનં તત્ર ભાવયેત્ ।
પિણ્ડં હિત્વા વિશેત્ પ્રાણઃ વાયુભૂતઃ ષડઙ્ઘ્રિવત્ ॥ 23॥
પાર્ષ્ણ્યા આપીડ્ય ગુદં પ્રાણં હૃત્ ઉરઃ કણ્ઠ મૂર્ધસુ ।
આરોપ્ય બ્રહ્મરન્ધ્રેણ બ્રહ્મ નીત્વા ઉત્સૃજેત્ તનુમ્ ॥ 24॥
વિહરિષ્યન્ સુરાક્રીડે મત્સ્થં સત્ત્વં વિભાવયેત્ ।
વિમાનેન ઉપતિષ્ઠન્તિ સત્ત્વવૃત્તીઃ સુરસ્ત્રિયઃ ॥ 25॥
યથા સઙ્કલ્પયેત્ બુદ્ધ્યા યદા વા મત્પરઃ પુમાન્ ।
મયિ સત્યે મનઃ યુઞ્જન્ તથા તત્ સમુપાશ્નુતે ॥ 26॥
યઃ વૈ મદ્ભાવં આપન્નઃ ઈશિતુઃ વશિતુઃ પુમાન્ ।
કુતશ્ચિત્ ન વિહન્યેત તસ્ય ચ આજ્ઞા યથા મમ ॥ 27॥
મદ્ભક્ત્યા શુદ્ધસત્ત્વસ્ય યોગિનઃ ધારણાવિદઃ ।
તસ્ય ત્રૈકાલિકી બુદ્ધિઃ જન્મ મૃત્યુ ઉપબૃંહિતા ॥ 28॥
અગ્નિ આદિભિઃ ન હન્યેત મુનેઃ યોગં અયં વપુઃ ।
મદ્યોગશ્રાન્તચિત્તસ્ય યાદસાં ઉદકં યથા ॥ 29॥
મદ્વિભૂતિઃ અભિધ્યાયન્ શ્રીવત્સ અસ્ત્રબિભૂષિતાઃ ।
ધ્વજાતપત્રવ્યજનૈઃ સઃ ભવેત્ અપરાજિતઃ ॥ 30॥
ઉપાસકસ્ય માં એવં યોગધારણયા મુનેઃ ।
સિદ્ધયઃ પૂર્વકથિતાઃ ઉપતિષ્ઠન્તિ અશેષતઃ ॥ 31॥
જિતેન્દ્રિયસ્ય દાન્તસ્ય જિતશ્વાસ આત્મનઃ મુનેઃ ।
મદ્ધારણાં ધારયતઃ કા સા સિદ્ધિઃ સુદુર્લભા ॥ 32॥
અન્તરાયાન્ વદન્તિ એતાઃ યુઞ્જતઃ યોગં ઉત્તમમ્ ।
મયા સમ્પદ્યમાનસ્ય કાલક્ષેપણહેતવઃ ॥ 33॥
જન્મ ઓષધિ તપો મન્ત્રૈઃ યાવતીઃ ઇહ સિદ્ધયઃ ।
યોગેન આપ્નોતિ તાઃ સર્વાઃ ન અન્યૈઃ યોગગતિં વ્રજેત્ ॥ 34॥
સર્વાસાં અપિ સિદ્ધીનાં હેતુઃ પતિઃ અહં પ્રભુઃ ।
અહં યોગસ્ય સાઙ્ખ્યસ્ય ધર્મસ્ય બ્રહ્મવાદિનામ્ ॥ 35॥
અહં આત્મા અન્તરઃ બાહ્યઃ અનાવૃતઃ સર્વદેહિનામ્ ।
યથા ભૂતાનિ ભૂતેષુ બહિઃ અન્તઃ સ્વયં તથા ॥ 36॥
ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં
સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે શ્રીકૃષ્ણોદ્ધવસંવાદે
સિદ્ધનિરૂપણયોગો નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ ॥ 15॥
અથ ષોડશોઽધ્યાયઃ ।
ઉદ્ધવઃ ઉવાચ ।
ત્વં બ્રહ્મ પરમં સાક્ષાત્ અનાદિ અનન્તં અપાવૃતમ્ ।
સર્વેષાં અપિ ભાવાનાં ત્રાણસ્થિતિ અપ્યય ઉદ્ભવઃ ॥ 1॥
ઉચ્ચાવચેષુ ભૂતેષુ દુર્જ્ઞેયં અકૃત આત્મભિઃ ।
ઉપાસતે ત્વાં ભગવન્ યાથાતથ્યેન બ્રાહ્મણાઃ ॥ 2॥
યેષુ યેષુ ચ ભાવેષુ ભક્ત્યા ત્વાં પરમર્ષયઃ ।
ઉપાસીનાઃ પ્રપદ્યન્તે સંસિદ્ધિં તત્ વદસ્વ મે ॥ 3॥
ગૂઢઃ ચરસિ ભૂતાત્મા ભૂતાનાં ભૂતભાવન ।
ન ત્વાં પશ્યન્તિ ભૂતાનિ પશ્યન્તં મોહિતાનિ તે ॥ 4॥
યાઃ કાઃ ચ ભૂમૌ દિવિ વૈ રસાયામ્
વિભૂતયઃ દિક્ષુ મહાવિભૂતે ।
તાઃ મહ્યં આખ્યાહિ અનુભાવિતાઃ તે
નમામિ તે તીર્થ પદ અઙ્ઘ્રિપદ્મમ્ ॥ 5॥
શ્રીભગવાન્ ઉવાચ ।
એવં એતત્ અહં પૃષ્ટઃ પ્રશ્નં પ્રશ્નવિદાં વર ।
યુયુત્સુના વિનશને સપત્નૈઃ અર્જુનેન વૈ ॥ 6॥
જ્ઞાત્વા જ્ઞાતિવધં ગર્હ્યં અધર્મં રાજ્યહેતુકમ્ ।
તતઃ નિવૃત્તઃ હન્તા અહં હતઃ અયં ઇતિ લૌકિકઃ ॥ 7॥
સઃ તદા પુરુષવ્યાઘ્રઃ યુક્ત્યા મે પ્રતિબોધિતઃ ।
અભ્યભાષત માં એવં યથા ત્વં રણમૂર્ધનિ ॥ 8॥
અહં આત્મા ઉદ્ધવ આમીષાં ભૂતાનાં સુહૃત્ ઈશ્વરઃ ।
અહં સર્વાણિ ભૂતાનિ તેષાં સ્થિતિ ઉદ્ભવ અપ્યયઃ ॥ 9॥
અહં ગતિઃ ગતિમતાં કાલઃ કલયતાં અહમ્ ।
ગુણાનાં ચ અપિ અહં સામ્યં ગુણિન્યા ઉત્પત્તિકઃ ગુણઃ ॥ 10॥
ગુણિનાં અપિ અહં સૂત્રં મહતાં ચ મહાન્ અહમ્ ।
સૂક્ષ્માણાં અપિ અહં જીવઃ દુર્જયાનાં અહં મનઃ ॥ 11॥
હિરણ્યગર્ભઃ વેદાનાં મન્ત્રાણાં પ્રણવઃ ત્રિવૃત્ ।
અક્ષરાણાં અકારઃ અસ્મિ પદાનિ છન્દસાં અહમ્ ॥ 12॥
ઇન્દ્રઃ અહં સર્વદેવાનાં વસૂનામસ્મિ હવ્યવાટ્ ।
આદિત્યાનાં અહં વિષ્ણૂ રુદ્રાણાં નીલલોહિતઃ ॥ 13॥
બ્રહ્મર્ષીણાં ભૃગુઃ અહં રાજર્ષીણાં અહં મનુઃ ।
દેવર્ષિણાં નારદઃ અહં હવિર્ધાનિ અસ્મિ ધેનુષુ ॥ 14॥
સિદ્ધેશ્વરાણાં કપિલઃ સુપર્ણઃ અહં પતત્રિણામ્ ।
પ્રજાપતીનાં દક્ષઃ અહં પિતૄણાં અહં અર્યમા ॥ 15॥
માં વિદ્ધિ ઉદ્ધવ દૈત્યાનાં પ્રહ્લાદં અસુરેશ્વરમ્ ।
સોમં નક્ષત્ર ઓષધીનાં ધનેશં યક્ષરક્ષસામ્ ॥ 16॥
ઐરાવતં ગજેન્દ્રાણાં યાદસાં વરુણં પ્રભુમ્ ।
તપતાં દ્યુમતાં સૂર્યં મનુષ્યાણાં ચ ભૂપતિમ્ ॥ 17॥
ઉચ્ચૈઃશ્રવાઃ તુરઙ્ગાણાં ધાતૂનાં અસ્મિ કાઞ્ચનમ્ ।
યમઃ સંયમતાં ચ અહં સર્પાણાં અસ્મિ વાસુકિઃ ॥ 18॥
નાગેન્દ્રાણાં અનન્તઃ અહં મૃગેન્દ્રઃ શ‍ઋઙ્ગિદંષ્ટ્રિણામ્ ।
આશ્રમાણાં અહં તુર્યઃ વર્ણાનાં પ્રથમઃ અનઘ ॥ 19॥
તીર્થાનાં સ્રોતસાં ગઙ્ગા સમુદ્રઃ સરસાં અહમ્ ।
આયુધાનાં ધનુઃ અહં ત્રિપુરઘ્નઃ ધનુષ્મતામ્ ॥ 20॥
ધિષ્ણ્યાનાં અસ્મિ અહં મેરુઃ ગહનાનાં હિમાલયઃ ।
વનસ્પતીનાં અશ્વત્થઃ ઓષધીનાં અહં યવઃ ॥ 21॥
પુરોધસાં વસિષ્ઠઃ અહં બ્રહ્મિષ્ઠાનાં બૃહસ્પતિઃ ।
સ્કન્દઃ અહં સર્વસેનાન્યાં અગ્રણ્યાં ભગવાન્ અજઃ ॥ 22॥
યજ્ઞાનાં બ્રહ્મયજ્ઞઃ અહં વ્રતાનાં અવિહિંસનમ્ ।
વાયુ અગ્નિ અર્ક અમ્બુ વાક્ આત્મા શુચીનાં અપિ અહં શુચિઃ ॥ 23॥
યોગાનાં આત્મસંરોધઃ મન્ત્રઃ અસ્મિ વિજિગીષતામ્ ।
આન્વીક્ષિકી કૌશલાનાં વિકલ્પઃ ખ્યાતિવાદિનામ્ ॥ 24॥
સ્ત્રીણાં તુ શતરૂપા અહં પુંસાં સ્વાયમ્ભુવઃ મનુઃ ।
નારાયણઃ મુનીનાં ચ કુમારઃ બ્રહ્મચારિણામ્ ॥ 25॥
ધર્માણાં અસ્મિ સન્ન્યાસઃ ક્ષેમાણાં અબહિઃ મતિઃ ।
ગુહ્યાનાં સૂનૃતં મૌનં મિથુનાનાં અજઃ તુ અહમ્ ॥ 26॥
સંવત્સરઃ અસ્મિ અનિમિષાં ઋતૂનાં મધુમાધવૌ ।
માસાનાં માર્ગશીર્ષઃ અહં નક્ષત્રાણાં તથા અભિજિત્ ॥ 27॥
અહં યુગાનાં ચ કૃતં ધીરાણાં દેવલઃ અસિતઃ ।
દ્વૈપાયનઃ અસ્મિ વ્યાસાનાં કવીનાં કાવ્યઃ આત્મવાન્ ॥ 28॥
વાસુદેવઃ ભગવતાં ત્વં ભાગવતેષુ અહમ્ ।
કિમ્પુરુષાણાં હનુમાન્ વિદ્યાઘ્રાણાં સુદર્શનઃ ॥ 29॥
રત્નાનાં પદ્મરાગઃ અસ્મિ પદ્મકોશઃ સુપેશસામ્ ।
કુશઃ અસ્મિ દર્ભજાતીનાં ગવ્યં આજ્યં હવિષ્ષુ અહમ્ ॥
30॥
વ્યવસાયિનાં અહં લક્ષ્મીઃ કિતવાનાં છલગ્રહઃ ।
તિતિક્ષા અસ્મિ તિતિક્ષણાં સત્ત્વં સત્ત્વવતાં અહમ્ ॥ 31॥
ઓજઃ સહોબલવતાં કર્મ અહં વિદ્ધિ સાત્ત્વતામ્ ।
સાત્ત્વતાં નવમૂર્તીનાં આદિમૂર્તિઃ અહં પરા ॥ 32॥
વિશ્વાવસુઃ પૂર્વચિત્તિઃ ગન્ધર્વ અપ્સરસાં અહમ્ ।
ભૂધરાણાં અહં સ્થૈર્યં ગન્ધમાત્રં અહં ભુવઃ ॥ 33॥
અપાં રસઃ ચ પરમઃ તેજિષ્ઠાનાં વિભાવસુઃ ।
પ્રભા સૂર્ય ઇન્દુ તારાણાં શબ્દઃ અહં નભસઃ પરઃ ॥ 34॥
બ્રહ્મણ્યાનાં બલિઃ અહં વિરાણાં અહં અર્જુનઃ ।
ભૂતાનાં સ્થિતિઃ ઉત્પત્તિઃ અહં વૈ પ્રતિસઙ્ક્રમઃ ॥ 35॥
ગતિ ઉક્તિ ઉત્સર્ગ ઉપાદાનં આનન્દ સ્પર્શ લક્ષણમ્ ।
આસ્વાદ શ્રુતિ અવઘ્રાણં અહં સર્વેન્દ્રિય ઇન્દ્રિયમ્ ॥ 36॥
પૃથિવી વાયુઃ આકાશઃ આપઃ જ્યોતિઃ અહં મહાન્ ।
વિકારઃ પુરુષઃ અવ્યક્તં રજઃ સત્ત્વં તમઃ પરમ્ ।
અહં એતત્ પ્રસઙ્ખ્યાનં જ્ઞાનં સત્ત્વવિનિશ્ચયઃ ॥ 37॥
મયા ઈશ્વરેણ જીવેન ગુણેન ગુણિના વિના ।
સર્વાત્મના અપિ સર્વેણ ન ભાવઃ વિદ્યતે ક્વચિત્ ॥ 38॥
સઙ્ખ્યાનં પરમાણૂનાં કાલેન ક્રિયતે મયા ।
ન તથા મે વિભૂતીનાં સૃજતઃ અણ્ડાનિ કોટિશઃ ॥ 39॥
તેજઃ શ્રીઃ કીર્તિઃ ઐશ્વર્યં હ્રીઃ ત્યાગઃ સૌભગં ભગઃ ।
વીર્યં તિતિક્ષા વિજ્ઞાનં યત્ર યત્ર સ મે અંશકઃ ॥ 40॥
એતાઃ તે કીર્તિતાઃ સર્વાઃ સઙ્ક્ષેપેણ વિભૂતયઃ ।
મનોવિકારાઃ એવ એતે યથા વાચા અભિધીયતે ॥ 41॥
વાચં યચ્છ મનઃ યચ્છ પ્રાણાનિ યચ્છ ઇન્દ્રિયાણિ ચ ।
આત્માનં આત્મના યચ્છ ન ભૂયઃ કલ્પસે અધ્વને ॥ 42॥
યઃ વૈ વાક્ મનસિ સમ્યક્ અસંયચ્છન્ ધિયા યતિઃ ।
તસ્ય વ્રતં તપઃ દાનં સ્રવત્યામઘટામ્બુવત્ ॥ 43॥
તસ્માત્ મનઃ વચઃ પ્રાણાન્ નિયચ્છેત્ મત્ પરાયણઃ ।
મત્ ભક્તિ યુક્તયા બુદ્ધ્યા તતઃ પરિસમાપ્યતે ॥ 44॥
ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં
સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે શ્રીકૃષ્ણોદ્ધવસંવાદે
વિભૂતિયોગો નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ ॥ 16॥
અથ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ ।
ઉદ્ધવઃ ઉવાચ ।
યઃ ત્વયા અભિતઃ પૂર્વં ધર્મઃ ત્વત્ ભક્તિલક્ષણઃ ।
વર્ણાશ્રમ આચારવતાં સર્વેષાં દ્વિપદાં અપિ ॥ 1॥
યથા અનુષ્ઠીયમાનેન ત્વયિ ભક્તિઃ નૃણાં ભવેત્ ।
સ્વધર્મેણ અરવિન્દાક્ષ તત્ સમાખ્યાતું અર્હસિ ॥ 2॥
પુરા કિલ મહાબાહો ધર્મં પરમકં પ્રભો ।
યત્ તેન હંસરૂપેણ બ્રહ્મણે અભ્યાત્થ માધવ ॥ 3॥
સઃ ઇદાનીં સુમહતા કાલેન અમિત્રકર્શન ।
ન પ્રાયઃ ભવિતા મર્ત્યલોકે પ્રાક્ અનુશાસિતઃ ॥ 4॥
વક્તા કર્તા અવિતા ન અન્યઃ ધર્મસ્ય અચ્યુત તે ભુવિ ।
સભાયાં અપિ વૈરિઞ્ચ્યાં યત્ર મૂર્તિધરાઃ કલાઃ ॥ 5॥
કર્ત્રા અવિત્રા પ્રવક્ત્રા ચ ભવતા મધુસૂદન ।
ત્યક્તે મહીતલે દેવ વિનષ્ટં કઃ પ્રવક્ષ્યતિ ॥ 6॥
તત્ત્વં નઃ સર્વધર્મજ્ઞ ધર્મઃ ત્વત્ ભક્તિલક્ષણઃ ।
યથા યસ્ય વિધીયેત તથા વર્ણય મે પ્રભો ॥ 7॥
શ્રીશુકઃ ઉવાચ ।
ઇત્થં સ્વભૃત્યમુખ્યેન પૃષ્ટઃ સઃ ભગવાન્ હરિઃ ।
પ્રીતઃ ક્ષેમાય મર્ત્યાનાં ધર્માન્ આહ સનાતનાન્ ॥ 8॥
શ્રીભગવાન્ ઉવાચ ।
ધર્મ્યઃ એષ તવ પ્રશ્નઃ નૈઃશ્રેયસકરઃ નૃણામ્ ।
વર્ણાશ્રમ આચારવતાં તં ઉદ્ધવ નિબોધ મે ॥ 9॥
આદૌ કૃતયુગે વર્ણઃ નૃણાં હંસઃ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
કૃતકૃત્યાઃ પ્રજાઃ જાત્યાઃ તસ્માત્ કૃતયુગં વિદુઃ ॥ 10॥
વેદઃ પ્રણવઃ એવ અગ્રે ધર્મઃ અહં વૃષરૂપધૃક્ ।
ઉપાસતે તપોનિષ્ઠાં હંસં માં મુક્તકિલ્બિષાઃ ॥ 11॥
ત્રેતામુખે મહાભાગ પ્રાણાત્ મે હૃદયાત્ ત્રયી ।
વિદ્યા પ્રાદુઃ અભૂત્ તસ્યાઃ અહં આસં ત્રિવૃન્મખઃ ॥ 12॥
વિપ્ર ક્ષત્રિય વિટ્ શૂદ્રાઃ મુખ બાહુ ઉરુ પાદજાઃ ।
વૈરાજાત્ પુરુષાત્ જાતાઃ યઃ આત્માચારલક્ષણાઃ ॥ 13॥
ગૃહાશ્રમઃ જઘનતઃ બ્રહ્મચર્યં હૃદઃ મમ ।
વક્ષઃસ્થાનાત્ વને વાસઃ ન્યાસઃ શીર્ષણિ સંસ્થિતઃ ॥ 14॥
વર્ણાનાં આશ્રમાણાં ચ જન્મભૂમિ અનુસારિણીઃ ।
આસન્ પ્રકૃતયઃ નૄણાં નીચૈઃ નીચ ઉત્તમ ઉત્તમાઃ ॥ 15॥
શમઃ દમઃ તપઃ શૌચં સન્તોષઃ ક્ષાન્તિઃ આર્જવમ્ ।
મદ્ભક્તિઃ ચ દયા સત્યં બ્રહ્મપ્રકૃતયઃ તુ ઇમાઃ ॥ 16॥
તેજઃ બલં ધૃતિઃ શૌર્યં તિતિક્ષા ઔદાર્યં ઉદ્યમઃ ।
સ્થૈર્યં બ્રહ્મણિ અત ઐશ્વર્યં ક્ષત્રપ્રકૃતયઃ તુ ઇમાઃ ॥
17॥
આસ્તિક્યં દાનનિષ્ઠા ચ અદમ્ભઃ બ્રહ્મસેવનમ્ ।
અતુષ્ટિઃ અર્થ ઉપચયૈઃ વૈશ્યપ્રકૃતયઃ તુ ઇમાઃ ॥ 18॥
શુશ્રૂષણં દ્વિજગવાં દેવાનાં ચ અપિ અમાયયા ।
તત્ર લબ્ધેન સન્તોષઃ શૂદ્રપ્રકૃતયઃ તુ ઇમાઃ ॥ 19॥
અશૌચં અનૃતં સ્તેયં નાસ્તિક્યં શુષ્કવિગ્રહઃ ।
કામઃ ક્રોધઃ ચ તર્ષઃ ચ સ્વભાવઃ અન્તેવસાયિનામ્ ॥ 20॥
અહિંસા સત્યં અસ્તેયં અકામક્રોધલોભતા ।
ભૂતપ્રિયહિતેહા ચ ધર્મઃ અયં સાર્વવર્ણિકઃ ॥ 21॥
દ્વિતીયં પ્રાપ્ય અનુપૂર્વ્યાત્ જન્મ ઉપનયનં દ્વિજઃ ।
વસન્ ગુરુકુલે દાન્તઃ બ્રહ્મ અધીયીત ચ આહુતઃ ॥ 22॥
મેખલા અજિન દણ્ડ અક્ષ બ્રહ્મસૂત્ર કમણ્ડલૂન્ ।
જટિલઃ અધૌતદદ્વાસઃ અરક્તપીઠઃ કુશાન્ દધત્ ॥ 23॥
સ્નાન ભોજન હોમેષુ જપ ઉચ્ચારે ચ વાગ્યતઃ ।
ન ચ્છિન્દ્યાત્ નખ રોમાણિ કક્ષ ઉપસ્થગતાનિ અપિ ॥ 24॥
રેતઃ ન અવરિકેત્ જાતુ બ્રહ્મવ્રતધરઃ સ્વયમ્ ।
અવકીર્ણે અવગાહ્ય અપ્સુ યતાસુઃ ત્રિપદીં જપેત્ ॥ 25॥
અગ્નિ અર્ક આચાર્ય ગો વિપ્ર ગુરુ વૃદ્ધ સુરાન્ શુચિઃ ।
સમાહિતઃ ઉપાસીત સન્ધ્યે ચ યતવાક્ જપન્ ॥ 26॥
આચાર્યં માં વિજાનીયાત્ ન અવમન્યેત કર્હિચિત્ ।
ન મર્ત્યબુદ્ધિ આસૂયેત સર્વદેવમયઃ ગુરુઃ ॥ 27॥
સાયં પ્રાતઃ ઉપાનીય ભૈક્ષ્યં તસ્મૈ નિવેદયેત્ ।
યત્ ચ અન્યત્ અપિ અનુજ્ઞાતં ઉપયુઞ્જીત સંયતઃ ॥ 28॥
શુશ્રૂષમાણઃ આચાર્યં સદા ઉપાસીત નીચવત્ ।
યાન શય્યા આસન સ્થાનૈઃ ન અતિદૂરે કૃતાઞ્જલિઃ ॥ 29॥
એવંવૃત્તઃ ગુરુકુલે વસેત્ ભોગવિવર્જિતઃ ।
વિદ્યા સમાપ્યતે યાવત્ બિભ્રત્ વ્રતં અખણ્ડિતમ્ ॥ 30॥
યદિ અસૌ છન્દસાં લોકં આરોક્ષ્યન્ બ્રહ્મવિષ્ટપમ્ ।
ગુરવે વિન્યસેત્ દેહં સ્વાધ્યાયાર્થં વૃહત્ વ્રતઃ ॥ 31॥
અગ્નૌ ગુરૌ આત્મનિ ચ સર્વભૂતેષુ માં પરમ્ ।
અપૃથક્ ધીઃ ઉપાસીત બ્રહ્મવર્ચસ્વી અકલ્મષઃ ॥ 32॥
સ્ત્રીણાં નિરીક્ષણ સ્પર્શ સંલાપ ક્ષ્વેલન આદિકમ્ ।
પ્રાણિનઃ મિથુનીભૂતાન્ અગૃહસ્થઃ અગ્રતઃ ત્યજેત્ ॥ 33॥
શૌચં આચમનં સ્નાનં સન્ધ્યા ઉપાસનં આર્જવમ્ ।
તીર્થસેવા જપઃ અસ્પૃશ્ય અભક્ષ્ય અસમ્ભાષ્ય વર્જનમ્ ॥
34॥
સર્વ આશ્રમ પ્રયુક્તઃ અયં નિયમઃ કુલનન્દન।
મદ્ભાવઃ સર્બભૂતેષુ મનોવાક્કાય સંયમઃ ॥ 35॥
એવં બૃહત્ વ્રતધરઃ બ્રાહ્મણઃ અગ્નિઃ ઇવ જ્વલન્ ।
મદ્ભક્તઃ તીવ્રતપસા દગ્ધકર્મ આશયઃ અમલઃ ॥ 36॥
અથ અનન્તરં આવેક્ષ્યન્ યથા જિજ્ઞાસિત આગમઃ ।
ગુરવે દક્ષિણાં દત્ત્વા સ્નાયત્ ગુરુ અનુમોદિતઃ ॥ 37॥
ગૃહં વનં વા ઉપવિશેત્ પ્રવ્રજેત્ વા દ્વિજ ઉત્તમઃ ।
આશ્રમાત્ આશ્રમં ગચ્છેત્ ન અન્યથા મત્પરઃ ચરેત્ ॥ 38॥
ગૃહાર્થી સદૃશીં ભાર્યાં ઉદ્વહેત્ અજુગુપ્સિતામ્ ।
યવીયસીં તુ વયસા યાં સવર્ણાં અનુક્રમાત્ ॥ 39॥
ઇજ્ય અધ્યયન દાનાનિ સર્વેષાં ચ દ્વિજન્મનામ્ ।
પ્રતિગ્રહઃ અધ્યાપનં ચ બ્રાહ્મણસ્ય એવ યાજનમ્ ॥ 40॥
પ્રતિગ્રહં મન્યમાનઃ તપઃ તેજોયશોનુદમ્ ।
અન્યાભ્યાં એવ જીવેત શિલૈઃ વા દોષદૃક્ તયોઃ ॥ 41॥
બ્રાહ્મણસ્ય હિ દેહઃ અયં ક્ષુદ્રકામાય ન ઇષ્યતે ।
કૃચ્છ્રાય તપસે ચ ઇહ પ્રેત્ય અનન્તસુખાય ચ ॥ 42॥
શિલોઞ્છવૃત્ત્યા પરિતુષ્ટચિત્તઃ
ધર્મં મહાન્તં વિરજં જુષાણઃ ।
મયિ અર્પિતાત્મા ગૃહઃ એવ તિષ્ઠન્
ન અતિપ્રસક્તઃ સમુપૈતિ શાન્તિમ્ ॥ 43॥
સમુદ્ધરન્તિ યે વિપ્રં સીદન્તં મત્પરાયણમ્ ।
તાન્ ઉદ્ધરિષ્યે ન ચિરાત્ આપદ્ભ્યઃ નૌઃ ઇવ અર્ણવાત્ ॥ 44॥
સર્વાઃ સમુદ્ધરેત્ રાજા પિતા ઇવ વ્યસનાત્ પ્રજાઃ ।
આત્માનં આત્મના ધીરઃ યથા ગજપતિઃ ગજાન્ ॥ 45॥
એવંવિધઃ નરપતિઃ વિમાનેન અર્કવચસા ।
વિધૂય ઇહ અશુભં કૃત્સ્નં ઇન્દ્રેણ સહ મોદતે ॥ 46॥
સીદન્ વિપ્રઃ વણિક્ વૃત્ત્યા પણ્યૈઃ એવ આપદં તરેત્ ।
ખડ્ગેન વા આપદાક્રાન્તઃ ન શ્વવૃત્ત્યા કથઞ્ચન ॥ 47॥
વૈશ્યવૃત્ત્યા તુ રાજન્ યઃ જીવેત્ મૃગયયા આપદિ ।
ચરેત્ વા વિપ્રરૂપેણ ન શ્વવૃત્ત્યા કથઞ્ચન ॥ 48॥
શૂદ્રવૃત્તિં ભજેત્ વૈશ્યઃ શૂદ્રઃ કારુકટપ્રિયામ્ ।
કૃચ્છ્રાત્ મુક્તઃ ન ગર્હ્યેણ વૃત્તિં લિપ્સેત કર્મણા ॥ 49॥
વેદ અધ્યાય સ્વધા સ્વાહા બલિ અન્ન આદ્યૈઃ યથા ઉદયમ્ ।
દેવર્ષિ પિતૃભૂતાનિ મદ્રૂપાણિ અન્વહં યજેત્ ॥ 50॥
યદૃચ્છયા ઉપપન્નેન શુક્લેન ઉપાર્જિતેન વા ।
ધનેન અપીડયન્ ભૃત્યાન્ ન્યાયેન એવ આહરેત્ ક્રતૂન્ ॥ 51॥
કુટુમ્બેષુ ન સજ્જેત ન પ્રમાદ્યેત્ કુટુમ્બિ અપિ ।
વિપશ્ચિત્ નશ્વરં પશ્યેત્ અદૃષ્ટં અપિ દૃષ્ટવત્ ॥ 52॥
પુત્ર દારા આપ્ત બન્ધૂનાં સઙ્ગમઃ પાન્થસઙ્ગમઃ ।
અનુદેહં વિયન્તિ એતે સ્વપ્નઃ નિદ્રાનુગઃ યથા ॥ 53॥
ઇત્થં પરિમૃશન્ મુક્તઃ ગૃહેષુ અતિથિવત્ વસન્ ।
ન ગૃહૈઃ અનુબધ્યેત નિર્મમઃ નિરહઙ્કૃતઃ ॥ 54॥
કર્મભિઃ ગૃહં એધીયૈઃ ઇષ્ટ્વા માં એવ ભક્તિમાન્ ।
તિષ્ઠેત્ વનં વા ઉપવિશેત્ પ્રજાવાન્ વા પરિવ્રજેત્ ॥ 55॥
યઃ તુ આસક્તં અતિઃ ગેહે પુત્ર વિત્તૈષણ આતુરઃ ।
સ્ત્રૈણઃ કૃપણધીઃ મૂઢઃ મમ અહં ઇતિ બધ્યતે ॥ 56॥
અહો મે પિતરૌ વૃદ્ધૌ ભાર્યા બાલાત્મજા આત્મજાઃ ।
અનાથાઃ માં ઋતે દીનાઃ કથં જીવન્તિ દુઃખિતાઃ ॥ 57॥
એવં ગૃહ આશય આક્ષિપ્ત હૃદયઃ મૂઢધીઃ અયમ્ ।
અતૃપ્તઃ તાન્ અનુધ્યાયન્ મૃતઃ અન્ધં વિશતે તમઃ ॥ 58॥
ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં
સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે શ્રીકૃષ્ણોદ્ધવસંવાદે
બ્રહ્મચર્યગૃહસ્થકર્મધર્મનિરૂપણે સપ્તદશોઽધ્યાયઃ ॥
17॥
અથ અષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ ।
શ્રીભગવાન્ ઉવાચ ।
વનં વિવિક્ષુઃ પુત્રેષુ ભાર્યાં ન્યસ્ય સહ એવ વા ।
વનઃ એવ વસેત્ શાન્તઃ તૃતીયં ભાગં આયુષઃ ॥ 1॥
કન્દમૂલફલૈઃ વન્યૈઃ મેધ્યૈઃ વૃત્તિં પ્રકલ્પયેત્ ।
વસીત વલ્કલં વાસઃ તૃણપર્ણ અજિનાનિ ચ ॥ 2॥
કેશરોમનખશ્મશ્રુમલાનિ બિભૃયાત્ અતઃ ।
ન ધાવેત્ અપ્સુ મજ્જેત ત્રિકાલં સ્થણ્ડિલેશયઃ ॥ 3॥
ગ્રીષ્મે તપ્યેત પઞ્ચાગ્નીન્ વર્ષાસ્વાસારષાડ્ જલે ।
આકણ્ઠમગ્નઃ શિશિરઃ એવંવૃત્તઃ તપશ્ચરેત્ ॥ 4॥
અગ્નિપક્વં સમશ્નીયાત્ કાલપક્વં અથ અપિ વા ।
ઉલૂખલ અશ્મકુટ્ટઃ વા દન્ત ઉલૂખલઃ એવ વા ॥ 5॥
સ્વયં સઞ્ચિનુયાત્ સર્વં આત્મનઃ વૃત્તિકારણમ્ ।
દેશકાલબલ અભિજ્ઞઃ ન આદદીત અન્યદા આહૃતમ્ ॥ 6॥
વન્યૈઃ ચરુપુરોડાશૈઃ નિર્વપેત્ કાલચોદિતાન્ ।
ન તુ શ્રૌતેન પશુના માં યજેત વનાશ્રમી ॥ 7॥
અગ્નિહોત્રં ચ દર્શઃ ચ પૂર્ણમાસઃ ચ પૂર્વવત્ ।
ચાતુર્માસ્યાનિ ચ મુનેઃ આમ્નાતાનિ ચ નૈગમૈઃ ॥ 8॥
એવં ચીર્ણેન તપસા મુનિઃ ધમનિસન્તતઃ ।
માં તપોમયં આરાધ્ય ઋષિલોકાત્ ઉપૈતિ મામ્ ॥ 9॥
યઃ તુ એતત્ કૃચ્છ્રતઃ ચીર્ણં તપઃ નિઃશ્રેયસં મહત્ ।
કામાય અલ્પીયસે યુઞ્જ્યાત્ વાલિશઃ કઃ અપરઃ તતઃ ॥ 10॥
યદા અસૌ નિયમે અકલ્પઃ જરયા જાતવેપથુઃ ।
આત્મનિ અગ્નીન્ સમારોપ્ય મચ્ચિત્તઃ અગ્નિં સમાવિશેત્ ॥ 11॥
યદા કર્મવિપાકેષુ લોકેષુ નિરય આત્મસુ ।
વિરાગઃ જાયતે સમ્યક્ ન્યસ્ત અગ્નિઃ પ્રવ્રજેત્ તતઃ ॥ 12॥
ઇષ્ટ્વા યથા ઉપદેશં માં દત્ત્વા સર્વસ્વં ઋત્વિજે ।
અગ્નીન્ સ્વપ્રાણઃ આવેશ્ય નિરપેક્ષઃ પરિવ્રજેત્ ॥ 13॥
વિપ્રસ્ય વૈ સન્ન્યસતઃ દેવાઃ દારાદિરૂપિણઃ ।
વિઘ્નાન્ કુર્વન્તિ અયં હિ અસ્માન્ આક્રમ્ય સમિયાત્ પરમ્ ॥ 14॥
બિભૃયાત્ ચેત્ મુનિઃ વાસઃ કૌપીન આચ્છાદનં પરમ્ ।
ત્યક્તં ન દણ્ડપાત્રાભ્યાં અન્યત્ કિઞ્ચિત્ અનાપદિ ॥ 15॥
દૃષ્ટિપૂતં ન્યસેત્ પાદં વસ્ત્રપૂતં પિબેત્ જલમ્ ।
સત્યપૂતાં વદેત્ વાચં મનઃપૂતં સમાચરેત્ ॥ 16॥
મૌન અનીહા અનિલ આયામાઃ દણ્ડાઃ વાક્ દેહ ચેતસામ્ ।
નહિ એતે યસ્ય સન્તિ અઙ્ગઃ વેણુભિઃ ન ભવેત્ યતિઃ ॥ 17॥
ભિક્ષાં ચતુષુ વર્ણેષુ વિગર્હ્યાન્ વર્જયન્ ચરેત્ ।
સપ્તાગારાન્ અસઙ્ક્લૃપ્તાન્ તુષ્યેત્ લબ્ધેન તાવતા ॥ 18॥
બહિઃ જલાશયં ગત્વા તત્ર ઉપસ્પૃશ્ય વાગ્યતઃ ।
વિભજ્ય પાવિતં શેષં ભુઞ્જીત અશેષં આહૃતમ્ ॥ 19॥
એકઃ ચરેત્ મહીં એતાં નિઃસઙ્ગઃ સંયતેન્દ્રિયઃ ।
આત્મક્રીડઃ આત્મરતઃ આત્મવાન્ સમદર્શનઃ ॥ 20॥
વિવિક્તક્ષેમશરણઃ મદ્ભાવવિમલાશયઃ ।
આત્માનં ચિન્તયેત્ એકં અભેદેન મયા મુનિઃ ॥ 21॥
અન્વીક્ષેત આત્મનઃ બન્ધં મોક્ષં ચ જ્ઞાનનિષ્ઠયા ।
બન્ધઃ ઇન્દ્રિયવિક્ષેપઃ મોક્ષઃ એષાં ચ સંયમઃ ॥ 22॥
તસ્માત્ નિયમ્ય ષડ્વર્ગં મદ્ભાવેન ચરેત્ મુનિઃ ।
વિરક્તઃ ક્ષુલ્લકામેભ્યઃ લબ્ધ્વા આત્મનિ સુખં મહત્ ॥ 23॥
પુરગ્રામવ્રજાન્ સાર્થાન્ ભિક્ષાર્થં પ્રવિશન્ ચરેત્ ।
પુણ્યદેશસરિત્ શૈલવન આશ્રમવતીં મહીમ્ ॥ 24॥
વાનપ્રસ્થ આશ્રમ પદેષુ અભીક્ષ્ણં ભૈક્ષ્યં આચરેત્ ।
સંસિધ્યત્યાશ્વસમ્મોહઃ શુદ્ધસત્ત્વઃ શિલાન્ધસા ॥ 25॥
ન એતત્ વસ્તુતયા પશ્યેત્ દૃશ્યમાનં વિનશ્યતિ ।
અસક્તચિત્તઃ વિરમેત્ ઇહ અમુત્ર ચિકીર્ષિતાત્ ॥ 26॥
યત્ એતત્ આત્મનિ જગત્ મનોવાક્પ્રાણસંહતમ્ ।
સર્વં માયા ઇતિ તર્કેણ સ્વસ્થઃ ત્યક્ત્વા ન તત્ સ્મરેત્ ॥ 27॥
જ્ઞાનનિષ્ઠઃ વિરક્તઃ વા મદ્ભક્તઃ વા અનપેક્ષકઃ ।
સલિઙ્ગાન્ આશ્રમાં ત્યક્ત્વા ચરેત્ અવિધિગોચરઃ ॥ 28॥
બુધઃ બાલકવત્ ક્રીડેત્ કુશલઃ જડવત્ ચરેત્ ।
વદેત્ ઉન્મત્તવત્ વિદ્વાન્ ગોચર્યાં નૈગમઃ ચરેત્ ॥ 29॥
વેદવાદરતઃ ન સ્યાત્ ન પાખણ્ડી ન હૈતુકઃ ।
શુષ્કવાદવિવાદે ન કઞ્ચિત્ પક્ષં સમાશ્રયેત્ ॥ 30॥
ન ઉદ્વિજેત જનાત્ ધીરઃ જનં ચ ઉદ્વેજયેત્ ન તુ ।
અતિવાદાન્ તિતિક્ષેત ન અવમન્યેત કઞ્ચન ।
દેહં ઉદ્દિશ્ય પશુવત્ વૈરં કુર્યાત્ ન કેનચિત્ ॥ 31॥
એકઃ એવ પરઃ હિ આત્મા ભૂતેષુ આત્મનિ અવસ્થિતઃ ।
યથા ઇન્દુઃ ઉદપાત્રેષુ ભૂતાનિ એકાત્મકાનિ ચ ॥ 32॥
અલબ્ધ્વા ન વિષીદેત કાલે કાલે અશનં ક્વચિત્ ।
લબ્ધ્વા ન હૃષ્યેત્ ધૃતિં આનુભયં દૈવતન્ત્રિતમ્ ॥ 33॥
આહારાર્થં સમીહેત યુક્તં તત્ પ્રાણધારણમ્ ।
તત્ત્વં વિમૃશ્યતે તેન તત્ વિજ્ઞાય વિમુચ્યતે ॥ 34॥
યત્ ઋચ્છયા ઉપપન્નાત્ અન્નં અદ્યાત્ શ્રેષ્ઠં ઉત અપરમ્ ।
તથા વાસઃ તથા શય્યાં પ્રાપ્તં પ્રાપ્તં ભજેત્ મુનિઃ ॥ 35॥
શૌચં આચમનં સ્નાનં ન તુ ચોદનયા ચરેત્ ।
અન્યાન્ ચ નિયમાન્ જ્ઞાની યથા અહં લીલયા ઈશ્વરઃ ॥ 36॥
નહિ તસ્ય વિકલ્પાખ્યા યા ચ મદ્વીક્ષયા હતા ।
આદેહાન્તાત્ ક્વચિત્ ખ્યાતિઃ તતઃ સમ્પદ્યતે મયા ॥ 37॥
દુઃખ ઉદર્કેષુ કામેષુ જાતનિર્વેદઃ આત્મવાન્ ।
અજિજ્ઞાસિત મદ્ધર્મઃ ગુરું મુનિં ઉપાવ્રજેત્ ॥ 38॥
તાવત્ પરિચરેત્ ભક્તઃ શ્રદ્ધાવાન્ અનસૂયકઃ ।
યાવત્ બ્રહ્મ વિજાનીયાત્ માં એવ ગુરું આદૃતઃ ॥ 39॥
યઃ તુ અસંયત ષડ્વર્ગઃ પ્રચણ્ડ ઇન્દ્રિય સારથિઃ ।
જ્ઞાન વૈરાગ્ય રહિતઃ ત્રિદણ્ડં ઉપજીવતિ ॥ 40॥
સુરાન્ આત્માનં આત્મસ્થં નિહ્નુતે માં ચ ધર્મહા ।
અવિપક્વ કષાયઃ અસ્માત્ ઉષ્માત્ ચ વિહીયતે ॥ 41॥
ભિક્ષોઃ ધર્મઃ શમઃ અહિંસા તપઃ ઈક્ષા વનૌકસઃ ।
ગૃહિણઃ ભૂતરક્ષ ઇજ્યાઃ દ્વિજસ્ય આચાર્યસેવનમ્ ॥ 42॥
બ્રહ્મચર્યં તપઃ શૌચં સન્તોષઃ ભૂતસૌહૃદમ્ ।
ગૃહસ્થસ્ય અપિ ઋતૌ ગન્તુઃ સર્વેષાં મદુપાસનમ્ ॥ 43॥
ઇતિ માં યઃ સ્વધર્મેણ ભજન્ નિત્યં અનન્યભાક્ ।
સર્વભૂતેષુ મદ્ભાવઃ મદ્ભક્તિં વિન્દતે અચિરાત્ ॥ 44॥
ભક્ત્યા ઉદ્ધવ અનપાયિન્યા સર્વલોકમહેશ્વરમ્ ।
સર્વ ઉત્પત્તિ અપિ અયં બ્રહ્મ કારણં મા ઉપયાતિ સઃ ॥ 45॥
ઇતિ સ્વધર્મ નિર્ણિક્ત સત્ત્વઃ નિર્જ્ઞાત્ મદ્ગતિઃ ।
જ્ઞાન વિજ્ઞાન સમ્પન્નઃ ન ચિરાત્ સમુપૈતિ મામ્ ॥ 46॥
વર્ણાશ્રમવતાં ધર્મઃ એષઃ આચારલક્ષણઃ ।
સઃ એવ મદ્ભક્તિયુતઃ નિઃશ્રેયસકરઃ પરઃ ॥ 47॥
એતત્ તે અભિહિતં સાધો ભવાન્ પૃચ્છતિ યત્ ચ મામ્ ।
યથા સ્વધર્મસંયુક્તઃ ભક્તઃ માં સમિયાત્ પરમ્ ॥ 48॥
ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં
સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે શ્રીકૃષ્ણોદ્ધવસંવાદે
વાનપ્રસ્થસન્ન્યાસધર્મનિરૂપણં નામાષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ ॥ 18॥
અથ એકોનવિંશઃ અધ્યાયઃ ।
શ્રીભગવાન્ ઉવાચ ।
યઃ વિદ્યાશ્રુતસમ્પન્નઃ આત્મવાન્ ન અનુમાનિકઃ ।
માયામાત્રં ઇદં જ્ઞાત્વા જ્ઞાનં ચ મયિ સન્ન્યસેત્ ॥ 1॥
જ્ઞાનિનઃ તુ અહં એવ ઇષ્ટઃ સ્વાર્થઃ હેતુઃ ચ સમ્મતઃ ।
સ્વર્ગઃ ચ એવ અપવર્ગઃ ચ ન અન્યઃ અર્થઃ મદૃતે પ્રિયઃ ॥ 2॥
જ્ઞાનવિજ્ઞાનસંસિદ્ધાઃ પદં શ્રેષ્ઠં વિદુઃ મમ ।
જ્ઞાની પ્રિયતમઃ અતઃ મે જ્ઞાનેન અસૌ બિભર્તિ મામ્ ॥ 3॥
તપઃ તીર્થં જપઃ દાનં પવિત્રાણિ ઇતરાણિ ચ ।
ન અલં કુર્વન્તિ તાં સિદ્ધિં યા જ્ઞાનકલયા કૃતા ॥ 4॥
તસ્માત્ જ્ઞાનેન સહિતં જ્ઞાત્વા સ્વાત્માનં ઉદ્ધવ ।
જ્ઞાનવિજ્ઞાનસમ્પન્નઃ ભજ માં ભક્તિભાવતઃ ॥ 5॥
જ્ઞાનવિજ્ઞાનયજ્ઞેન માં ઇષ્ટ્વા આત્માનં આત્મનિ ।
સર્વયજ્ઞપતિં માં વૈ સંસિદ્ધિં મુનયઃ અગમન્॥ 6॥
ત્વયિ ઉદ્ધવ આશ્રયતિ યઃ ત્રિવિધઃ વિકારઃ
માયાન્તરા આપતતિ ન આદિ અપવર્ગયોઃ યત્ ।
જન્માદયઃ અસ્ય યત્ અમી તવ તસ્ય કિં સ્યુઃ
આદિ અન્તયોઃ યત્ અસતઃ અસ્તિ તત્ એવ મધ્યે ॥ 7॥
ઉદ્ધવઃ ઉવાચ ।
જ્ઞાનં વિશુદ્ધં વિપુલં યથા એતત્
વૈરાગ્યવિજ્ઞાનયુતં પુરાણમ્ ।
આખ્યાહિ વિશ્વેશ્વર વિશ્વમૂર્તે
ત્વત્ ભક્તિયોગં ચ મહત્ વિમૃગ્યમ્ ॥ 8॥
તાપત્રયેણ અભિહતસ્ય ઘોરે
સન્તપ્યમાનસ્ય ભવાધ્વનીશ ।
પશ્યામિ ન અન્યત્ શરણં તવાઙ્ઘ્રિ
દ્વન્દ્વ આતપત્રાત્ અમૃત અભિવર્ષાત્ ॥ 9॥
દષ્ટં જનં સમ્પતિતં બિલે અસ્મિન્
કાલાહિના ક્ષુદ્રસુખોઃ ઉતર્ષમ્ ।
સમુદ્ધર એનં કૃપયા અપવર્ગ્યૈઃ
વચોભિઃ આસિઞ્ચ મહાનુભાવ ॥ 10॥
શ્રીભગવાન્ ઉવાચ ।
ઇત્થં એતત્ પુરા રાજા ભીષ્મં ધર્મભૃતાં વરમ્ ।
અજાતશત્રુઃ પપ્રચ્છ સર્વેષાં નઃ અનુશ્રુણ્વતામ્ ॥ 11॥
નિવૃત્તે ભારતે યુદ્ધે સુહૃત્ નિધનવિહ્વલઃ ।
શ્રુત્વા ધર્માન્ બહૂન્ પશ્ચાત્ મોક્ષધર્માન્ અપૃચ્છત ॥
12॥
તાન્ અહં તે અભિધાસ્યામિ દેવવ્રતમુખાત્ શ્રુતાન્ ।
જ્ઞાનવૈરાગ્યવિજ્ઞાનશ્રદ્ધાભક્તિ ઉપબૃંહિતાન્ ॥ 13॥
નવ એકાદશ પઞ્ચ ત્રીન્ ભાવાન્ ભૂતેષુ યેન વૈ ।
ઈક્ષેત અથ એકં અપિ એષુ તત્ જ્ઞાનં મમ નિશ્ચિતમ્ ॥ 14॥
એતત્ એવ હિ વિજ્ઞાનં ન તથા એકેન યેન યત્ ।
સ્થિતિ ઉત્પત્તિ અપિ અયાન્ પશ્યેત્ ભાવાનાં ત્રિગુણ આત્મનામ્ ॥
15॥
આદૌ અન્તે ચ મધ્યે ચ સૃજ્યાત્ સૃજ્યં યત્ અન્વિયાત્ ।
પુનઃ તત્ પ્રતિસઙ્ક્રામે યત્ શિષ્યેત તત્ એવ સત્ ॥ 16॥
શ્રુતિઃ પ્રત્યક્ષં ઐતિહ્યં અનુમાનં ચતુષ્ટયમ્ ।
પ્રમાણેષુ અનવસ્થાનાત્ વિકલ્પાત્ સઃ વિરજ્યતે ॥ 17॥
કર્મણાં પરિણામિત્વાત્ આવિરિઞ્ચાત્ અમઙ્ગલમ્ ।
વિપશ્ચિત્ નશ્વરં પશ્યેત્ અદૃષ્ટં અપિ દૃષ્ટવત્ ॥ 18॥
ભક્તિયોગઃ પુરા એવ ઉક્તઃ પ્રીયમાણાય તે અનઘ ।
પુનઃ ચ કથયિષ્યામિ મદ્ભક્તેઃ કારણં પરમ્ ॥ 19॥
શ્રદ્ધા અમૃતકથાયાં મે શશ્વત્ મત્ અનુકીર્તનમ્ ।
પરિનિષ્ઠા ચ પૂજાયાં સ્તુતિભિઃ સ્તવનં મમ ॥ 20॥
આદરઃ પરિચર્યાયાં સર્વાઙ્ગૈઃ અભિવન્દનમ્ ।
મદ્ભક્તપૂજાભ્યધિકા સર્વભૂતેષુ મન્મતિઃ ॥ 21॥
મદર્થેષુ અઙ્ગચેષ્ટા ચ વચસા મદ્ગુણેરણમ્ ।
મય્યર્પણં ચ મનસઃ સર્વકામવિવર્જનમ્ ॥ 22॥
મદર્થે અર્થ પરિત્યાગઃ ભોગસ્ય ચ સુખસ્ય ચ ।
ઇષ્ટં દત્તં હુતં જપ્તં મદર્થં યત્ વ્રતં તપઃ ॥ 23॥
એવં ધર્મૈઃ મનુષ્યાણાં ઉદ્ધવ આત્મનિવેદિનામ્ ।
મયિ સઞ્જાયતે ભક્તિઃ કઃ અન્યઃ અર્થઃ અસ્ય અવશિષ્યતે ॥ 24॥
યદા આત્મનિ અર્પિતં ચિત્તં શાન્તં સત્ત્વ ઉપબૃંહિતમ્ ।
ધર્મં જ્ઞાનં સવૈરાગ્યં ઐશ્વર્યં ચ અભિપદ્યતે ॥ 25॥
યત્ અર્પિતં તત્ વિકલ્પે ઇન્દ્રિયૈઃ પરિધાવતિ ।
રજસ્વલં ચ આસન્ નિષ્ઠં ચિત્તં વિદ્ધિ વિપર્યયમ્ ॥ 26॥
ધર્મઃ મદ્ભક્તિકૃત્ પ્રોક્તઃ જ્ઞાનં ચ એકાત્મ્યદર્શનમ્ ।
ગુણેષુ અસઙ્ગઃ વૈરાગ્યં ઐશ્વર્યં ચ અણિં આદયઃ ॥ 27॥
ઉદ્ધવઃ ઉવાચ ।
યમઃ કતિવિધઃ પ્રોક્તઃ નિયમઃ વા અરિકર્શન ।
કઃ શમઃ કઃ દમઃ કૃષ્ણ કા તિતિક્ષા ધૃતિઃ પ્રભો ॥ 28॥
કિં દાનં કિં તપઃ શૌર્યં કિં સત્યં ઋતં ઉચ્યતે ।
કઃ ત્યાગઃ કિં ધનં ચેષ્ટં કઃ યજ્ઞઃ કા ચ દક્ષિણા ॥
29॥
પુંસઃ કિંસ્વિત્ બલં શ્રીમન્ ભગઃ લાભઃ ચ કેશવ ।
કા વિદ્યા હ્રીઃ પરા કા શ્રીઃ કિં સુખં દુઃખં એવ ચ ॥
30॥
કઃ પણ્ડિતઃ કઃ ચ મૂર્ખઃ કઃ પન્થાઃ ઉત્પથઃ ચ કઃ ।
કઃ સ્વર્ગઃ નરકઃ કઃ સ્વિત્ કઃ બન્ધુઃ ઉત કિં ગૃહમ્ ॥ 31॥
કઃ આઢ્યઃ કઃ દરિદ્રઃ વા કૃપણઃ કઃ ઈશ્વરઃ ।
એતાન્ પ્રશ્નાન્ મમ બ્રૂહિ વિપરીતાન્ ચ સત્પતે ॥ 32॥
શ્રીભગવાન્ ઉવાચ ।
અહિંસા સત્યં અસ્તેયં અસઙ્ગઃ હ્રીઃ અસઞ્ચયઃ ।
આસ્તિક્યં બ્રહ્મચર્યં ચ મૌનં સ્થૈર્યં ક્ષમા અભયમ્ ॥
33।
શૌચં જપઃ તપઃ હોમઃ શ્રદ્ધા આતિથ્યં મત્ અર્ચનમ્ ।
તીર્થાટનં પરાર્થેહા તુષ્ટિઃ આચાર્યસેવનમ્ ॥ 34॥
એતે યમાઃ સનિયમાઃ ઉભયોઃ દ્વાદશ સ્મૃતાઃ ।
પુંસાં ઉપાસિતાઃ તાત યથાકામં દુહન્તિ હિ ॥ 35॥
શમઃ મત્ નિષ્ઠતા બુદ્ધેઃ દમઃ ઇન્દ્રિયસંયમઃ ।
તિતિક્ષા દુઃખસમ્મર્ષઃ જિહ્વા ઉપસ્થજયઃ ધૃતિઃ ॥ 36॥
દણ્ડન્યાસઃ પરં દાનં કામત્યાગઃ તપઃ સ્મૃતમ્ ।
સ્વભાવવિજયઃ શૌર્યં સત્યં ચ સમદર્શનમ્ ॥ 37॥
ઋતં ચ સૂનૃતા વાણી કવિભિઃ પરિકીર્તિતા ।
કર્મસ્વસઙ્ગમઃ શૌચં ત્યાગઃ સન્ન્યાસઃ ઉચ્યતે ॥ 38॥
ધર્મઃ ઇષ્ટં ધનં નૄણાં યજ્ઞઃ અહં ભગવત્તમઃ ।
દક્ષિણા જ્ઞાનસન્દેશઃ પ્રાણાયામઃ પરં બલમ્ ॥ 39॥
ભગઃ મે ઐશ્વરઃ ભાવઃ લાભઃ મદ્ભક્તિઃ ઉત્તમઃ ।
વિદ્યા આત્મનિ ભિદ અબાધઃ જુગુપ્સા હ્રીઃ અકર્મસુ ॥ 40॥
શ્રીઃ ગુણાઃ નૈરપેક્ષ્ય આદ્યાઃ સુખં દુઃખસુખ અત્યયઃ ।
દુઃખં કામસુખ અપેક્ષા પણ્ડિતઃ બન્ધમોક્ષવિત્ ॥ 41॥
મૂર્ખઃ દેહ આદિ અહં બુદ્ધિઃ પન્થાઃ મત્ નિગમઃ સ્મૃતઃ ।
ઉત્પથઃ ચિત્તવિક્ષેપઃ સ્વર્ગઃ સત્ત્વગુણ ઉઅદયઃ ॥ 42॥
નરકઃ તમઃ ઉન્નહઃ બન્ધુઃ ગુરુઃ અહં સખે ।
ગૃહં શરીરં માનુષ્યં ગુણાઢ્યઃ હિ આઢ્યઃ ઉચ્યતે ॥ 43॥
દરિદ્રઃ યઃ તુ અસન્તુષ્ટઃ કૃપણઃ યઃ અજિતેન્દ્રિયઃ ।
ગુણેષુ અસક્તધીઃ ઈશઃ ગુણસઙ્ગઃ વિપર્યયઃ ॥ 44॥
એતઃ ઉદ્ધવ તે પ્રશ્નાઃ સર્વે સાધુ નિરૂપિતાઃ ।
કિં વર્ણિતેન બહુના લક્ષણં ગુણદોષયોઃ ।
ગુણદોષ દૃશિઃ દોષઃ ગુણઃ તુ ઉભયવર્જિતઃ ॥ 45॥
ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં
સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે ભગવદુધવસંવાદે
એકોનવિંશોઽધ્યાયઃ ॥ 19॥
અથ વિંશઃ અધ્યાયઃ ।
ઉદ્ધવઃ ઉવાચ ।
વિધિઃ ચ પ્રતિષેધઃ ચ નિગમઃ હિ ઈશ્વરસ્ય તે ।
અવેક્ષતે અરવિન્દાક્ષ ગુણં દોષં ચ કર્મણામ્ ॥ 1॥
વર્ણાશ્રમ વિકલ્પં ચ પ્રતિલોમ અનુલોમજમ્ ।
દ્રવ્ય દેશ વયઃ કાલાન્ સ્વર્ગં નરકં એવ ચ ॥ 2॥
ગુણ દોષ ભિદા દૃષ્ટિં અન્તરેણ વચઃ તવ ।
નિઃશ્રેયસં કથં નૄણાં નિષેધ વિધિ લક્ષણમ્ ॥ 3॥
પિતૃદેવમનુષ્યાણાં વેદઃ ચક્ષુઃ તવ ઈશ્વર ।
શ્રેયઃ તુ અનુપલબ્ધે અર્થે સાધ્યસાધનયોઃ અપિ ॥ 4॥
ગુણદોષભિદાદૃષ્ટિઃ નિગમાત્ તે ન હિ સ્વતઃ ।
નિગમેન અપવાદઃ ચ ભિદાયાઃ ઇતિ હિ ભ્રમઃ ॥ 5॥
શ્રીભગવાન્ ઉવાચ ।
યોગાઃ ત્રયઃ મયા પ્રોક્તા નૄણાં શ્રેયોવિધિત્સયા ।
જ્ઞાનં કર્મ ચ ભક્તિઃ ચ ન ઉપાયઃ અન્યઃ અસ્તિ કુત્રચિત્ ॥
6॥
નિર્વિણ્ણાનાં જ્ઞાનયોગઃ ન્યાસિનાં ઇહ કર્મસુ ।
તેષુ અનિર્વિણ્ણચિત્તાનાં કર્મયોગઃ તિ કામિનામ્ ॥ 7॥
યદૃચ્છયા મત્ કથા આદૌ જાતશ્રદ્ધઃ તુ યઃ પુમાન્ ।
ન નિર્વિણ્ણઃ ન અતિસક્તઃ ભક્તિયોગઃ અસ્ય સિદ્ધિદઃ ॥ 8॥
તાવત્ કર્માણિ કુર્વીત ન નિર્વિદ્યેત યાવતા ।
મત્ કથાશ્રવણ આદૌ વા શ્રદ્ધા યાવત્ ન જાયતે ॥ 9॥
સ્વધર્મસ્થઃ યજન્યજ્ઞૈઃ અનાશીઃ કામઃ ઉદ્ધવ ।
ન યાતિ સ્વર્ગનરકૌ યદિ અન્યત્ર સમાચરેત્ ॥ 10॥
અસ્મિન્ લોકે વર્તમાનઃ સ્વધર્મસ્થઃ અનઘઃ શુચિઃ ।
જ્ઞાનં વિશુદ્ધં આપ્નોતિ મદ્ભક્તિં વા યદૃચ્છયા ॥ 11॥
સ્વર્ગિણઃ અપિ એતં ઇચ્છન્તિ લોકં નિરયિણઃ તથા ।
સાધકં જ્ઞાનભક્તિભ્યાં ઉભયં તત્ અસાધકમ્ ॥ 12॥
ન નરઃ સ્વર્ગતિં કાઙ્ક્ષેત્ નારકીં વા વિચક્ષણઃ ।
ન ઇમં લોકં ચ કાઙ્ક્ષેત દેહ આવેશાત્ પ્રમાદ્યતિ ॥ 13॥
એતત્ વિદ્વાન્ પુરા મૃત્યોઃ અભવાય ઘટેત સઃ ।
અપ્રમત્તઃ ઇદં જ્ઞાત્વા મર્ત્યં અપિ અર્થસિદ્ધિદમ્ ॥ 14॥
છિદ્યમાનં યમૈઃ એતૈઃ કૃતનીડં વનસ્પતિમ્ ।
ખગઃ સ્વકેતં ઉત્સૃજ્ય ક્ષેમં યાતિ હિ અલમ્પટઃ ॥ 15॥
અહોરાત્રૈઃ છિદ્યમાનં બુદ્ધ્વાયુઃ ભયવેપથુઃ ।
મુક્તસઙ્ગઃ પરં બુદ્ધ્વા નિરીહ ઉપશામ્યતિ ॥ 16॥
નૃદેહં આદ્યં સુલભં સુદુર્લભમ્
પ્લવં સુકલ્પં ગુરુકર્ણધારમ્ ।
મયા અનુકૂલેન નભસ્વતેરિતમ્
પુમાન્ ભવાબ્ધિં ન તરેત્ સઃ આત્મહા ॥ 17॥
યદા આરમ્ભેષુ નિર્વિણ્ણઃ વિરક્તઃ સંયતેન્દ્રિયઃ ।
અભ્યાસેન આત્મનઃ યોગી ધારયેત્ અચલં મનઃ ॥ 18॥
ધાર્યમાણં મનઃ યઃ હિ ભ્રામ્યદાશુ અનવસ્થિતમ્ ।
અતન્દ્રિતઃ અનુરોધેન માર્ગેણ આત્મવશં નયેત્ ॥ 19॥
મનોગતિં ન વિસૃજેત્ જિતપ્રાણઃ જિતેન્દ્રિયઃ ।
સત્ત્વસમ્પન્નયા બુદ્ધ્યા મનઃ આત્મવશં નયેત્ ॥ 20॥
એષઃ વૈ પરમઃ યોગઃ મનસઃ સઙ્ગ્રહઃ સ્મૃતઃ ।
હૃદયજ્ઞત્વં અન્વિચ્છન્ દમ્યસ્ય એવ અર્વતઃ મુહુઃ ॥ 21॥
સાઙ્ખ્યેન સર્વભાવાનાં પ્રતિલોમ અનુલોમતઃ ।
ભવ અપિ અયૌ અનુધ્યયેત્ મનઃ યાવત્ પ્રસીદતિ ॥ 22॥
નિર્વિણ્ણસ્ય વિરક્તસ્ય પુરુષસ્ય ઉક્તવેદિનઃ ।
મનઃ ત્યજતિ દૌરાત્મ્યં ચિન્તિતસ્ય અનુચિન્તયા ॥ 23॥
યમ આદિભિઃ યોગપથૈઃ આન્વીક્ષિક્યા ચ વિદ્યયા ।
મમ અર્ચોપાસનાભિઃ વા ન અન્યૈઃ યોગ્યં સ્મરેત્ મનઃ ॥ 24॥
યદિ કુર્યાત્ પ્રમાદેન યોગી કર્મ વિગર્હિતમ્ ।
યોગેન એવ દહેત્ અંહઃ ન અન્યત્ તત્ર કદાચન ॥ 25॥
સ્વે સ્વે અધિકારે યા નિષ્ઠા સઃ ગુણઃ પરિકીર્તિતઃ ।
કર્મણાં જાતિ અશુદ્ધાનાં અનેન નિયમઃ કૃતઃ ।
ગુણદોષવિધાનેન સઙ્ગાનાં ત્યાજનેચ્છયા ॥ 26॥
જાતશ્રદ્દઃ મત્કથાસુ નિર્વિણ્ણઃ સર્વકર્મસુ ।
વેદ દુઃખાત્મકાન્ કામાન્ પરિત્યાગે અપિ અનીશ્વરઃ ॥ 27॥
તતઃ ભજેત માં પ્રીતઃ શ્રદ્ધાલુઃ દૃઢનિશ્ચયઃ ।
જુષમાણઃ ચ તાન્ કામાન્ દુઃખ ઉદર્કાન્ ચ ગર્હયન્ ॥ 28॥
પ્રોક્તેન ભક્તિયોગેન ભજતઃ મા અસકૃત્ મુનેઃ ।
કામાઃ હૃદય્યાઃ નશ્યન્તિ સર્વે મયિ હૃદિ સ્થિતે ॥ 29॥
ભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિઃ છિદ્યન્તે સર્વસંશયાઃ ।
ક્ષીયન્તે ચ અસ્ય કર્માણિ મયિ દૃષ્ટે અખિલ આત્મનિ ॥ 30॥
તસ્માત્ મદ્ભક્તિયુક્તસ્ય યોગિનઃ વૈ મત્ આત્મનઃ ।
ન જ્ઞાનં ન ચ વૈરાગ્યં પ્રાયઃ શ્રેયઃ ભવેત્ ઇહ ॥ 31॥
યત્ કર્મભિઃ યત્ તપસા જ્ઞાનવૈરાગ્યતઃ ચ યત્ ।
યોગેન દાનધર્મેણ શ્રેયોભિઃ ઇતરૈઃ અપિ ॥ 32॥
સર્વં મદ્ભક્તિયોગેન મદ્ભક્તઃ લભતે અઞ્જસા ।
સ્વર્ગ અપવર્ગં મત્ ધામ કથઞ્ચિત્ યદિ વાઞ્છતિ ॥ 33॥
ન કિઞ્ચિત્ સાધવઃ ધીરાઃ ભક્તાઃ હિ એકાન્તિનઃ મમ ।
વાઞ્છતિ અપિ મયા દત્તં કૈવલ્યં અપુનર્ભવમ્ ॥ 34॥
નૈરપેક્ષ્યં પરં પ્રાહુઃ નિઃશ્રેયસં અનલ્પકમ્ ।
તસ્માત્ નિરાશિષઃ ભક્તિઃ નિરપેક્ષસ્ય મે ભવેત્ ॥ 35॥
ન મયિ એકાન્તભક્તાનાં ગુણદોષ ઉદ્ભવાઃ ગુણાઃ ।
સાધૂનાં સમચિત્તાનાં બુદ્ધેઃ પરં ઉપેયુષામ્ ॥ 36॥
એવં એતત્ મયા આદિષ્ટાન્ અનુતિષ્ઠન્તિ મે પથઃ ।
ક્ષેમં વિન્દન્તિ મત્ સ્થાનં યત્ બ્રહ્મ પરમં વિદુઃ ॥ 37॥
ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં
સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે ભગવદુદ્ધવસંવાદે
વેદત્રયીવિભાગયોગો નામ વિંશોઽધ્યાયઃ ॥ 20॥
અથ એકવિંશઃ અધ્યાયઃ ।
શ્રીભગવાન્ ઉવાચ ।
યઃ એતાન્ મત્પથઃ હિત્વા ભક્તિજ્ઞાનક્રિયાત્મકાન્ ।
ક્ષુદ્રાન્ કામાન્ ચલૈઃ પ્રાણૈઃ જુષન્તઃ સંસરન્તિ તે ॥ 1॥
સ્વે સ્વે અધિકારે યા નિષ્ઠા સઃ ગુણઃ પરિકીર્તિતઃ ।
વિપર્યયઃ તુ દોષઃ સ્યાત્ ઉભયોઃ એષઃ નિશ્ચયઃ ॥ 2॥
શુદ્ધિ અશુદ્ધી વિધીયેતે સમાનેષુ અપિ વસ્તુષુ ।
દ્રવ્યસ્ય વિચિકિત્સાર્થં ગુણદોષૌ શુભ અશુભૌ ॥ 3॥
ધર્માર્થં વ્યવહારાર્થં યાત્રાર્થં ઇતિ ચ અનઘ ।
દર્શિતઃ અયં મયા આચારઃ ધર્મં ઉદ્વહતાં ધુરમ્ ॥ 4॥
ભૂમિ અમ્બુ અગ્નિ અનિલ આકાશાઃ ભૂતાનાં પઞ્ચ ધાતવઃ ।
આબ્રહ્મ સ્થાવર આદીનાં શરીરાઃ આત્મસંયુતાઃ ॥ 5॥
વેદેન નામરૂપાણિ વિષમાણિ સમેષુ અપિ ।
ધાતુષુ ઉદ્ધવ કલ્પ્યન્તઃ એતેષાં સ્વાર્થસિદ્ધયે ॥ 6॥
દેશ કાલ આદિ ભાવાનાં વસ્તૂનાં મમ સત્તમ ।
ગુણદોષૌ વિધીયેતે નિયમાર્થં હિ કર્મણામ્ ॥ 7॥
અકૃષ્ણસારઃ દેશાનાં અબ્રહ્મણ્યઃ અશુચિઃ ભવેત્ ।
કૃષ્ણસારઃ અપિ અસૌવીર કીકટ અસંસ્કૃતેરિણમ્ ॥ 8॥
કર્મણ્યઃ ગુણવાન્ કાલઃ દ્રવ્યતઃ સ્વતઃ એવ વા ।
યતઃ નિવર્તતે કર્મ સઃ દોષઃ અકર્મકઃ સ્મૃતઃ ॥ 9॥
દ્રવ્યસ્ય શુદ્ધિ અશુદ્ધી ચ દ્રવ્યેણ વચનેન ચ ।
સંસ્કારેણ અથ કાલેન મહત્ત્વ અલ્પતયા અથવા ॥ 10॥
શક્ત્યા અશક્ત્યા અથવા બુદ્ધ્યા સમૃદ્ધ્યા ચ યત્ આત્મને ।
અઘં કુર્વન્તિ હિ યથા દેશ અવસ્થા અનુસારતઃ ॥ 11॥
ધાન્ય દારુ અસ્થિ તન્તૂનાં રસ તૈજસ ચર્મણામ્ ।
કાલ વાયુ અગ્નિ મૃત્તોયૈઃ પાર્થિવાનાં યુત અયુતૈઃ ॥ 12॥
અમેધ્યલિપ્તં યત્ યેન ગન્ધં લેપં વ્યપોહતિ ।
ભજતે પ્રકૃતિં તસ્ય તત્ શૌચં તાવત્ ઇષ્યતે ॥ 13॥
સ્નાન દાન તપઃ અવસ્થા વીર્ય સંસ્કાર કર્મભિઃ ।
મત્ સ્મૃત્યા ચ આત્મનઃ શૌચં શુદ્ધઃ કર્મ આચરેત્ દ્વિજઃ ॥ 14॥
મન્ત્રસ્ય ચ પરિજ્ઞાનં કર્મશુદ્ધિઃ મદર્પણમ્ ।
ધર્મઃ સમ્પદ્યતે ષડ્ભિઃ અધર્મઃ તુ વિપર્યયઃ ॥ 15॥
ક્વચિત્ ગુણઃ અપિ દોષઃ સ્યાત્ દોષઃ અપિ વિધિના ગુણઃ ।
ગુણદોષાર્થનિયમઃ તત્ ભિદાં એવ બાધતે ॥ 16॥
સમાનકર્મ આચરણં પતિતાનાં ન પાતકમ્ ।
ઔત્પત્તિકઃ ગુણઃ સઙ્ગઃ ન શયાનઃ પતતિ અધઃ ॥ 17॥
યતઃ યતઃ નિવર્તેત વિમુચ્યેત તતઃ તતઃ ।
એષઃ ધર્મઃ નૄણાં ક્ષેમઃ શોકમોહભય અપહઃ ॥ 18॥
વિષયેષુ ગુણાધ્યાસાત્ પુંસઃ સઙ્ગઃ તતઃ ભવેત્ ।
સઙ્ગાત્ તત્ર ભવેત્ કામઃ કામાત્ એવ કલિઃ નૄણામ્ ॥ 19॥
કલેઃ દુર્વિષહઃ ક્રોધઃ તમઃ તં અનુવર્તતે ।
તમસા ગ્રસ્યતે પુંસઃ ચેતના વ્યાપિની દ્રુતમ્ ॥ 20॥
તયા વિરહિતઃ સાધો જન્તુઃ શૂન્યાય કલ્પતે ।
તતઃ અસ્ય સ્વાર્થવિભ્રંશઃ મૂર્ચ્છિતસ્ય મૃતસ્ય ચ ॥ 21॥
વિષયાભિનિવેશેન ન આત્માનં વેદ ન અપરમ્ ।
વૃક્ષજીવિકયા જીવન્ વ્યર્થં ભસ્ત્ર ઇવ યઃ શ્વસન્ ॥ 22॥
ફલશ્રુતિઃ ઇયં નૄણાં ન શ્રેયઃ રોચનં પરમ્ ।
શ્રેયોવિવક્ષયા પ્રોક્તં યથા ભૈષજ્યરોચનમ્ ॥ 23॥
ઉત્પત્તિ એવ હિ કામેષુ પ્રાણેષુ સ્વજનેષુ ચ ।
આસક્તમનસઃ મર્ત્યા આત્મનઃ અનર્થહેતુષુ ॥ 24॥
ન તાન્ અવિદુષઃ સ્વાર્થં ભ્રામ્યતઃ વૃજિનાધ્વનિ ।
કથં યુઞ્જ્યાત્ પુનઃ તેષુ તાન્ તમઃ વિશતઃ બુધઃ ॥ 25॥
એવં વ્યવસિતં કેચિત્ અવિજ્ઞાય કુબુદ્ધયઃ ।
ફલશ્રુતિં કુસુમિતાં ન વેદજ્ઞાઃ વદન્તિ હિ ॥ 26॥
કામિનઃ કૃપણાઃ લુબ્ધાઃ પુષ્પેષુ ફલબુદ્ધયઃ ।
અગ્નિમુગ્ધા ધુમતાન્તાઃ સ્વં લોકં ન વિન્દન્તિ તે ॥ 27॥
ન તે માં અઙ્ગઃ જાનન્તિ હૃદિસ્થં યઃ ઇદં યતઃ ।
ઉક્થશસ્ત્રાઃ હિ અસુતૃપઃ યથા નીહારચક્ષુષઃ ॥ 28॥
તે મે મતં અવિજ્ઞાય પરોક્ષં વિષયાત્મકાઃ ।
હિંસાયાં યદિ રાગઃ સ્યાત્ યજ્ઞઃ એવ ન ચોદના ॥ 29॥
હિંસાવિહારાઃ હિ અલબ્ધૈઃ પશુભિઃ સ્વસુખેચ્છયા ।
યજન્તે દેવતાઃ યજ્ઞૈઃ પિતૃભૂતપતીન્ ખલાઃ ॥ 30॥
સ્વપ્ન્ ઉપમં અમું લોકં અસન્તં શ્રવણપ્રિયમ્ ।
આશિષઃ હૃદિ સઙ્કલ્પ્ય ત્યજન્તિ અર્થાન્ યથા વણિક્ ॥ 31॥
રજઃસત્ત્વતમોનિષ્ઠાઃ રજઃસત્ત્વતમોજુષઃ ।
ઉપાસતઃ ઇન્દ્રમુખ્યાન્ દેવાદીન્ ન તથા એવ મામ્ ॥ 32॥
ઇષ્ટ્વા ઇહ દેવતાઃ યજ્ઞૈઃ ગત્વા રંસ્યામહે દિવિ ।
તસ્ય અન્તઃ ઇહ ભૂયાસ્મઃ મહાશાલા મહાકુલાઃ ॥ 33॥
એવં પુષ્પિતયા વાચા વ્યાક્ષિપ્તમનસાં નૄણામ્ ।
માનિનાન્ ચ અતિસ્તબ્ધાનાં મદ્વાર્તા અપિ ન રોચતે ॥ 34॥
વેદાઃ બ્રહ્માત્મવિષયાઃ ત્રિકાણ્ડવિષયાઃ ઇમે ।
પરોક્ષવાદાઃ ઋષયઃ પરોક્ષં મમ ચ પ્રિયમ્ ॥ 35॥
શબ્દબ્રહ્મ સુદુર્બોધં પ્રાણ ઇન્દ્રિય મનોમયમ્ ।
અનન્તપારં ગમ્ભીરં દુર્વિગાહ્યં સમુદ્રવત્ ॥ 36॥
મયા ઉપબૃંહિતં ભૂમ્ના બ્રહ્મણા અનન્તશક્તિના ।
ભૂતેષુ ઘોષરૂપેણ બિસેષુ ઊર્ણ ઇવ લક્ષ્યતે ॥ 37॥
યથા ઊર્ણનાભિઃ હૃદયાત્ ઊર્ણાં ઉદ્વમતે મુખાત્ ।
આકાશાત્ ઘોષવાન્ પ્રાણઃ મનસા સ્પર્શરૂપિણા ॥ 38॥
છન્દોમયઃ અમૃતમયઃ સહસ્રપદવીં પ્રભુઃ ।
ઓઙ્કારાત્ વ્યઞ્જિત સ્પર્શ સ્વર ઉષ્મ અન્તસ્થ ભૂષિતામ્ ॥
39॥
વિચિત્રભાષાવિતતાં છન્દોભિઃ ચતુર ઉત્તરૈઃ ।
અનન્તપારાં બૃહતીં સૃજતિ આક્ષિપતે સ્વયમ્ ॥ 40॥
ગાયત્રી ઉષ્ણિક્ અનુષ્ટુપ્ ચ બૃહતી પઙ્ક્તિઃ એવ ચ ।
ત્રિષ્ટુપ્ જગતી અતિચ્છન્દઃ હિ અત્યષ્ટિ અતિજગત્ વિરાટ્ ॥ 41॥
કિં વિધત્તે કિં આચષ્ટે કિં અનૂદ્ય વિકલ્પયેત્ ।
ઇતિ અસ્યાઃ હૃદયં લોકે ન અન્યઃ મત્ વેદ કશ્ચન ॥42॥
માં વિધત્તે અભિધત્તે માં વિકલ્પ્ય અપોહ્યતે તુ અહમ્ ।
એતાવાન્ સર્વવેદાર્થઃ શબ્દઃ આસ્થાય માં ભિદામ્ ।
માયામાત્રં અનૂદ્ય અન્તે પ્રતિષિધ્ય પ્રસીદતિ ॥ 43॥
ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં
સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે ભગવદ્દ્ધવસંવાદે
વેદત્રયવિભાગનિરૂપણં નામ એકવિંશોઽધ્યાયઃ ॥ 21॥
અથ દ્વાવિંશઃ અધ્યાયઃ ।
ઉદ્ધવઃ ઉવાચ ।
કતિ તત્ત્વાનિ વિશ્વેશ સઙ્ખ્યાતાનિ ઋષિભિઃ પ્રભો ।
નવ એકાદશ પઞ્ચ ત્રીણિ આત્થ ત્વં ઇહ શુશ્રુમ ॥ 1॥
કેચિત્ ષડ્વિંશતિં પ્રાહુઃ અપરે પઞ્ચવિંશતિમ્ ।
સપ્ત એકે નવ ષટ્ કેચિત્ ચત્વારિ એકાદશ અપરે ।
કેચિત્ સપ્તદશ પ્રાહુઃ ષોડશ એકે ત્રયોદશ ॥ 2॥
એતાવત્ ત્વં હિ સઙ્ખ્યાનાં ઋષયઃ યત્ વિવક્ષયા ।
ગાયન્તિ પૃથક્ આયુષ્મન્ ઇદં નઃ વક્તું અર્હસિ ॥ 3॥
શ્રીભગવાન્ ઉવાચ ।
યુક્તં ચ સન્તિ સર્વત્ર ભાષન્તે બ્રાહ્મણાઃ યથા ।
માયાં મદીયાં ઉદ્ગૃહ્ય વદતાં કિં નુ દુર્ઘટમ્ ॥ 4॥
ન એતત્ એવં યથા આત્થ ત્વં યત્ અહં વચ્મિ તત્ તથા ।
એવં વિવદતાં હેતું શક્તયઃ મે દુરત્યયાઃ ॥ 5॥
યાસાં વ્યતિકરાત્ આસીત્ વિકલ્પઃ વદતાં પદમ્ ।
પ્રાપ્તે શમદમે અપિ એતિ વાદસ્તમનુ શામ્યતિ ॥ 6॥
પરસ્પરાન્ અનુપ્રવેશાત્ તત્ત્વાનાં પુરુષર્ષભ ।
પૌર્વ અપર્ય પ્રસઙ્ખ્યાનં યથા વક્તુઃ વિવક્ષિતમ્ ॥ 7॥
એકસ્મિન્ અપિ દૃશ્યન્તે પ્રવિષ્ટાનિ ઇતરાણિ ચ ।
પૂર્વસ્મિન્ વા પરસ્મિન્ વા તત્ત્વે તત્ત્વાનિ સર્વશઃ ॥ 8॥
પૌર્વ અપર્યં અતઃ અમીષાં પ્રસઙ્ખ્યાનં અભીપ્સતામ્ ।
યથા વિવિક્તં યત્ વક્ત્રં ગૃહ્ણીમઃ યુક્તિસમ્ભવાત્ ॥ 9॥
અનાદિ અવિદ્યાયુક્તસ્ય પુરુષસ્ય આત્મવેદનમ્ ।
સ્વતઃ ન સમ્ભવાત્ અન્યઃ તત્ત્વજ્ઞઃ જ્ઞાનદઃ ભવેત્ ॥ 10॥
પુરુષ ઈશ્વરયોઃ અત્ર ન વૈલક્ષણ્યં અણુ અપિ ।
તત્ અન્યકલ્પનાપાર્થા જ્ઞાનં ચ પ્રકૃતેઃ ગુણઃ ॥ 11॥
પ્રકૃતિઃ ગુણસામ્યં વૈ પ્રકૃતેઃ ન આત્મનઃ ગુણાઃ ।
સત્ત્વં રજઃ તમઃ ઇતિ સ્થિતિ ઉત્પત્તિ અન્તહેતવઃ ॥ 12॥
સત્ત્વં જ્ઞાનં રજઃ કર્મ તમઃ અજ્ઞાનં ઇહ ઉચ્યતે ।
ગુણવ્યતિકરઃ કાલઃ સ્વભાવઃ સૂત્રં એવ ચ ॥ 13॥
પુરુષઃ પ્રકૃતિઃ વ્યક્તં અહઙ્કારઃ નભઃ અનિલઃ ।
જ્યોતિઃ આપઃ ક્ષિતિઃ ઇતિ તત્ત્વાનિ ઉક્તાનિ મે નવ ॥ 14॥
શ્રોત્રં ત્વક્ દર્શનં ઘ્રાણઃ જિહ્વા ઇતિ જ્ઞાનશક્તયઃ ।
વાક્ પાણિ ઉપસ્થ પાયુ અઙ્ઘ્રિઃ કર્માણ્યઙ્ગ ઉભયં મનઃ ॥ 15॥
શબ્દઃ સ્પર્શઃ રસઃ ગન્ધઃ રૂપં ચ ઇતિ અર્થજાતયઃ ।
ગતિ ઉક્તિ ઉત્સર્ગ શિલ્પાનિ કર્મ આયતન સિદ્ધયઃ ॥ 16॥
સર્ગ આદૌ પ્રકૃતિઃ હિ અસ્ય કાર્ય કારણ રૂપિણી ।
સત્ત્વ આદિભિઃ ગુણૈઃ ધત્તે પુરુષઃ અવ્યક્તઃ ઈક્ષતે ॥ 17॥
વ્યક્ત આદયઃ વિકુર્વાણાઃ ધાતવઃ પુરુષ ઈક્ષયા ।
લબ્ધવીર્યાઃ સૃજન્તિ અણ્ડં સંહતાઃ પ્રકૃતેઃ બલાત્ ॥ 18॥
સપ્ત એવ ધાતવઃ ઇતિ તત્ર અર્થાઃ પઞ્ચ ખાદયઃ ।
જ્ઞાનં આત્મા ઉભય આધારઃ તતઃ દેહ ઇન્દ્રિય આસવઃ ॥ 19॥
ષડ્ ઇતિ અત્ર અપિ ભૂતાનિ પઞ્ચ ષષ્ઠઃ પરઃ પુમાન્ ।
તૈઃ યુક્તઃ આત્મસમ્ભૂતૈઃ સૃષ્ટ્વા ઇદં સમુપાવિશત્ ॥ 20॥
ચત્વારિ એવ ઇતિ તત્ર અપિ તેજઃ આપઃ અન્નં આત્મનઃ ।
જાતાનિ તૈઃ ઇદં જાતં જન્મ અવયવિનઃ ખલુ ॥ 21॥
સઙ્ખ્યાને સપ્તદશકે ભૂતમાત્ર ઇન્દ્રિયાણિ ચ ।
પઞ્ચપઞ્ચ એક મનસા આત્મા સપ્તદશઃ સ્મૃતઃ ॥ 22॥
તદ્વત્ ષોડશસઙ્ખ્યાને આત્મા એવ મનઃ ઉચ્યતે ।
ભૂતેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ એવ મનઃ આત્મા ત્રયોદશઃ ॥ 23॥
એકાદશત્વઃ આત્મા અસૌ મહાભૂતેન્દ્રિયાણિ ચ ।
અષ્ટૌ પ્રકૃતયઃ ચ એવ પુરુષઃ ચ નવ ઇતિ અથ ॥ 24॥
ઇતિ નાના પ્રસઙ્ખ્યાનં તત્ત્વાનાં ઋષિભિઃ કૃતમ્ ।
સર્વં ન્યાય્યં યુક્તિમત્વાત્ વિદુષાં કિં અશોભનમ્ ॥ 25॥
ઉદ્ધવઃ ઉવાચ ।
પ્રકૃતિઃ પુરુષઃ ચ ઉભૌ યદિ અપિ આત્મવિલક્ષણૌ ।
અન્યોન્ય અપાશ્રયાત્ કૃષ્ણ દૃશ્યતે ન ભિદા તયોઃ ।
પ્રકૃતૌ લક્ષ્યતે હિ આત્મા પ્રકૃતિઃ ચ તથા આત્મનિ ॥ 26॥
એવં મે પુણ્ડરીકાક્ષ મહાન્તં સંશયં હૃદિ ।
છેત્તું અર્હસિ સર્વજ્ઞ વચોભિઃ નયનૈપુણૈઃ ॥ 27॥
ત્વત્તઃ જ્ઞાનં હિ જીવાનાં પ્રમોષઃ તે અત્ર શક્તિતઃ ।
ત્વં એવ હિ આત્મ માયાયા ગતિં વેત્થ ન ચ અપરઃ ॥ 28॥
શ્રીભગવાન્ ઉવાચ ।
પ્રકૃતિઃ પુરુષઃ ચ ઇતિ વિકલ્પઃ પુરુષર્ષભ ।
એષઃ વૈકારિકઃ સર્ગઃ ગુણવ્યતિકરાત્મકઃ ॥ 29॥
મમ અઙ્ગ માયા ગુણમયી અનેકધા
વિકલ્પબુદ્ધીઃ ચ ગુણૈઃ વિધત્તે ।
વૈકારિકઃ ત્રિવિધઃ અધ્યાત્મં એકમ્
અથ અધિદૈવં અધિભૂતં અન્યત્ ॥ 30॥
દૃક્ રૂપં આર્કં વપુઃ અત્ર રન્ધ્રે
પરસ્પરં સિધ્યતિ યઃ સ્વતઃ ખે ।
આત્મા યત્ એષં અપરઃ યઃ આદ્યઃ
સ્વયા અનુભૂત્ય અખિલસિદ્ધસિદ્ધિઃ ।
એવં ત્વક્ આદિ શ્રવણાદિ ચક્ષુઃ
જિહ્વ આદિ નાસ આદિ ચ ચિત્તયુક્તમ્ ॥ 31॥
યઃ અસૌ ગુણક્ષોભકૃતૌ વિકારઃ
પ્રધાનમૂલાત્ મહતઃ પ્રસૂતઃ ।
અહં ત્રિવૃત્ મોહવિકલ્પહેતુઃ
વૈકારિકઃ તામસઃ ઐન્દ્રિયઃ ચ ॥ 32॥
આત્માપરિજ્ઞાનમયઃ વિવાદઃ
હિ અસ્તિ ઇતિ ન અસ્તિ ઇતિ ભિદાર્થનિષ્ઠઃ ।
વ્યર્થઃ અપિ ન એવ ઉપરમેત પુંસાં
મત્તઃ પરાવૃત્તધિયાં સ્વલોકાત્ ॥ 33॥
ઉદ્ધવઃ ઉવાચ ।
ત્વત્તઃ પરાવૃત્તધિયઃ સ્વકૃતૈઃ કર્મભિઃ પ્રભો ।
ઉચ્ચ અવચાન્ યથા દેહાન્ ગૃહ્ણન્તિ વિસૃજન્તિ ચ ॥ 34॥
તત્ મમ આખ્યાહિ ગોવિન્દ દુર્વિભાવ્યં અનાત્મભિઃ ।
ન હિ એતત્ પ્રાયશઃ લોકે વિદ્વાંસઃ સન્તિ વઞ્ચિતાઃ ॥ 35॥
શ્રીભગવાન્ ઉવાચ ।
મનઃ કર્મમયં નૃણાં ઇન્દ્રિયૈઃ પઞ્ચભિઃ યુતમ્ ।
લોકાત્ લોકં પ્રયાતિ અન્યઃ આત્મા તત્ અનુવર્તતે ॥ 36॥
ધ્યાયન્ મનઃ અનુવિષયાન્ દૃષ્ટાન્ વા અનુશ્રુતાન્ અથ ।
ઉદ્યત્ સીદત્ કર્મતન્ત્રં સ્મૃતિઃ તત્ અનુશામ્યતિ ॥ 37॥
વિષય અભિનિવેશેન ન આત્માનં યત્ સ્મરેત્ પુનઃ ।
જન્તોઃ વૈ કસ્યચિત્ હેતોઃ મૃત્યુઃ અત્યન્તવિસ્મૃતિઃ ॥ 38॥
જન્મ તુ આત્મતયા પુંસઃ સર્વભાવેન ભૂરિદ ।
વિષય સ્વીકૃતિં પ્રાહુઃ યથા સ્વપ્નમનોરથઃ ॥ 39॥
સ્વપ્નં મનોરથં ચ ઇત્થં પ્રાક્તનં ન સ્મરતિ અસૌ ।
તત્ર પૂર્વં ઇવ આત્માનં અપૂર્વં ચ અનુપશ્યતિ ॥ 40॥
ઇન્દ્રિય આયન સૃષ્ટ્યા ઇદં ત્રૈવિધ્યં ભાતિ વસ્તુનિ ।
બહિઃ અન્તઃ ભિદાહેતુઃ જનઃ અસત્ જનકૃત્ યથા ॥ 41॥
નિત્યદા હિ અઙ્ગઃ ભૂતાનિ ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ ।
કાલેન અલ્ક્ષ્યવેગેન સૂક્ષ્મત્વાત્ તત્ ન દૃશ્યતે ॥ 42॥
યથા અર્ચિષાં સ્રોતસાં ચ ફલાનાં વા વનસ્પતેઃ ।
તથા એવ સર્વભૂતાનાં વયઃ અવસ્થા આદયઃ કૃતાઃ ॥ 43॥
સઃ અયં દીપઃ અર્ચિષાં યદ્વત્ સ્રોતસાં તત્ ઇદં જલમ્ ।
સઃ અયં પુમાન્ ઇતિ નૃણાં મૃષાઃ ગીઃ ધીઃ મૃષા
આયુષામ્ ॥ 44॥
મા સ્વસ્ય કર્મબીજેન જાયતે સઃ અપિ અયં પુમાન્ ।
મ્રિયતે વામરઃ ભ્રાન્ત્યા યથા અગ્નિઃ દારુ સંયુતઃ ॥ 45॥
નિષેકગર્ભજન્માનિ બાલ્યકૌમારયૌવનમ્ ।
વયોમધ્યં જરા મૃત્યુઃ ઇતિ અવસ્થાઃ તનોઃ નવ ॥ 46॥
એતાઃ મનોરથમયીઃ હિ અન્યસ્ય ઉચ્ચાવચાઃ તનૂઃ ।
ગુણસઙ્ગાત્ ઉપાદત્તે ક્વચિત્ કશ્ચિત્ જહાતિ ચ ॥ 47॥
આત્મનઃ પિતૃપુત્રાભ્યાં અનુમેયૌ ભવાપ્યયૌ ।
ન ભવાપ્યયવસ્તૂનાં અભિજ્ઞઃ દ્વયલક્ષણઃ ॥ 48॥
તરોઃ બીજવિપાકાભ્યાં યઃ વિદ્વાત્ જન્મસંયમૌ ।
તરોઃ વિલક્ષણઃ દ્રષ્ટા એવં દ્રષ્ટા તનોઃ પૃથક્ ॥ 49॥
પ્રકૃતેઃ એવં આત્માનં અવિવિચ્ય અબુધઃ પુમાન્ ।
તત્ત્વેન સ્પર્શસમ્મૂઢઃ સંસારં પ્રતિપદ્યતે ॥ 50॥
સત્ત્વસઙ્ગાત્ ઋષીન્ દેવાન્ રજસા અસુરમાનુષાન્ ।
તમસા ભૂતતિર્યક્ત્વં ભ્રામિતઃ યાતિ કર્મભિઃ ॥ 51॥
નૃત્યતઃ ગાયતઃ પશ્યન્ યથા એવ અનુકરોતિ તાન્ ।
એવં બુદ્ધિગુણાન્ પશ્યન્ અનીહઃ અપિ અનુકાર્યતે ॥ 52॥
યથા અમ્ભસા પ્રચલતા તરવઃ અપિ ચલાઃ ઇવ ।
ચક્ષુષા ભ્રામ્યમાણેન દૃશ્યતે ભ્રમતિ ઇવ ભૂઃ ॥ 53॥
યથા મનોરથધિયઃ વિષયાનુભવઃ મૃષા ।
સ્વપ્નદૃષ્ટાઃ ચ દાશાર્હ તથા સંસારઃ આત્મનઃ ॥ 54॥
અર્થે હિ અવિદ્યમાને અપિ સંસૃતિઃ ન નિવર્તતે ।
ધ્યાયતઃ વિષયાન્ અસ્ય સ્વપ્ને અનર્થ આગમઃ યથા ॥ 55॥
તસ્માત્ ઉદ્ધવ મા ભુઙ્ક્ષ્વ વિષયાન્ અસત્ ઇન્દ્રિયૈઃ ।
આત્મા અગ્રહણનિર્ભાતં પશ્ય વૈકલ્પિકં ભ્રમમ્ ॥ 56॥
ક્ષિપ્તઃ અવમાનિતઃ અસદ્ભિઃ પ્રલબ્ધઃ અસૂયિતઃ અથવા ।
તાડિતઃ સન્નિબદ્ધઃ વા વૃત્ત્યા વા પરિહાપિતઃ ॥ 57॥
નિષ્ઠિતઃ મૂત્રિતઃ બહુધા એવં પ્રકમ્પિતઃ ।
શ્રેયસ્કામઃ કૃચ્છ્રગતઃ આત્મના આત્માનં ઉદ્ધરેત્ ॥ 58॥
ઉદ્ધવઃ ઉવાચ ।
યથા એવં અનુબુદ્ધ્યેયં વદ નઃ વદતાં વર ।
સુદુઃસહં ઇમં મન્યઃ આત્મનિ અસત્ અતિક્રમમ્ ॥ 59॥
વિદુષં અપિ વિશ્વાત્મન્ પ્રકૃતિઃ હિ બલીયસી ।
ઋતે ત્વત્ ધર્મનિરતાન્ શાન્તાઃ તે ચરણાલયાન્ ॥ 60॥
ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં
સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે ભગવદુદ્ધવસંવાદે
દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ ॥ 22॥
અથ ત્રયોવિંશઃ અધ્યાયઃ ।
બાદરાયણિઃ ઉવાચ ।
સઃ એવં આશંસિતઃ ઉદ્ધવેન
ભાગવતમુખ્યેન દાશાર્હમુખ્યઃ ।
સભાજયન્ બૃત્યવચઃ મુકુન્દઃ
તં આબભાષે શ્રવણીયવીર્યઃ ॥ 1॥
શ્રીભગવાન્ ઉવાચ ।
બર્હસ્પત્ય સઃ વૈ ન અત્ર સાધુઃ વૈ દુર્જન્ ઈરિતૈઃ ।
દુરુક્તૈઃ ભિન્નં આત્માનં યઃ સમાધાતું ઈશ્વરઃ ॥ 2॥
ન તથા તપ્યતે વિદ્ધઃ પુમાન્ બાણૈઃ સુમર્મગૈઃ ।
યથા તુદન્તિ મર્મસ્થાઃ હિ અસતાં પરુષેષવઃ ॥ 3॥
કથયન્તિ મહત્પુણ્યં ઇતિહાસં ઇહ ઉદ્ધવ ।
તં અહં વર્ણયિષ્યામિ નિબોધ સુસમાહિતઃ ॥ 4॥
કેનચિત્ ભિક્ષુણા ગીતં પરિભૂતેન દુર્જનૈઃ ।
સ્મરતાઃ ધૃતિયુક્તેન વિપાકં નિજકર્મણામ્ ॥ 5॥
અવનિષુ દ્વિજઃ કશ્ચિત્ આસીત્ આઢ્યતમઃ શ્રિયા ।
વાર્તાવૃત્તિઃ કદર્યઃ તુ કામી લુબ્ધઃ અતિકોપનઃ ॥ 6॥
જ્ઞાતયઃ અતિથયઃ તસ્ય વાઙ્માત્રેણ અપિ ન અર્ચિતાઃ ।
શૂન્ય અવસથઃ આત્મા અપિ કાલે કામૈઃ અનર્ચિતઃ ॥ 7॥
દુઃશીલસ્ય કદર્યસ્ય દ્રુહ્યન્તે પુત્રબાન્ધવાઃ ।
દારા દુહિતરઃ ભૃત્યાઃ વિષણ્ણાઃ ન આચરન્ પ્રિયમ્ ॥ 8॥
તસ્ય એવં યક્ષવિત્તસ્ય ચ્યુતસ્ય ઉભયલોકતઃ ।
ધર્મકામવિહીનસ્ય ચુક્રુધુઃ પઞ્ચભાગિનઃ ॥ 9॥
તત્ અવધ્યાન વિસ્રસ્ત પુણ્ય સ્કન્ધસ્ય ભૂરિદ ।
અર્થઃ અપિ અગચ્છન્ નિધનં બહુ આયાસ પરિશ્રમઃ ॥ 10॥
જ્ઞાતયઃ જગૃહુઃ કિઞ્ચિત્ કિઞ્ચિત્ અસ્યવઃ ઉદ્ધવ ।
દૈવતઃ કાલતઃ કિઞ્ચિત્ બ્રહ્મબન્ધોઃ નૃપાર્થિવાત્ ॥ 11॥
સઃ એવં દ્રવિણે નષ્ટે ધર્મકામવિવર્જિતઃ ।
ઉપેક્ષિતઃ ચ સ્વજનૈઃ ચિન્તાં આપ દુરત્યયામ્ ॥ 12॥
તસ્ય એવં ધ્યાયતઃ દીર્ઘં નષ્ટરાયઃ તપસ્વિનઃ ।
ખિદ્યતઃ બાષ્પકણ્ઠસ્ય નિર્વેદઃ સુમહાન્ અભૂત્ ॥ 13॥
સઃ ચ આહ ઇદં અહો કષ્ટં વૃથા આત્મા મે અનુતાપિતઃ ।
ન ધર્માય ન કામાય યસ્ય અર્થ આયાસઃ ઈદૃશઃ ॥ 14॥
પ્રાયેણ અર્થાઃ કદર્યાણાં ન સુખાય કદાચન ।
ઇહ ચ આત્મોપતાપાય મૃતસ્ય નરકાય ચ ॥ 15॥
યશઃ યશસ્વિનાં શુદ્ધં શ્લાઘ્યાઃ યે ગુણિનાં ગુણાઃ ।
લોભઃ સ્વલ્પઃ અપિ તાન્ હન્તિ શ્વિત્રઃ રૂપં ઇવ ઇપ્સિતમ્ ॥ 16॥
અર્થસ્ય સાધને સિદ્ધઃ ઉત્કર્ષે રક્ષણે વ્યયે ।
નાશ ઉપભોગઃ આયાસઃ ત્રાસઃ ચિન્તા ભ્રમઃ નૃણામ્ ॥ 17॥
સ્તેયં હિંસા અનૃતં દમ્ભઃ કામઃ ક્રોધઃ સ્મયઃ મદઃ ।
ભેદઃ વૈરં અવિશ્વાસઃ સંસ્પર્ધા વ્યસનાનિ ચ ॥ 18॥
એતે પઞ્ચદશાન્ અર્થાઃ હિ અર્થમૂલાઃ મતાઃ નૃણામ્ ।
તસ્માત્ અનર્થં અર્થાખ્યં શ્રેયઃ અર્થી દૂરતઃ ત્યજેત્ ॥ 19॥
ભિદ્યન્તે ભ્રાતરઃ દારાઃ પિતરઃ સુહૃદઃ તથા ।
એકાસ્નિગ્ધાઃ કાકિણિના સદ્યઃ સર્વે અરયઃ કૃતાઃ ॥ 20॥
અર્થેન અલ્પીયસા હિ એતે સંરબ્ધા દીપ્તં અન્યવઃ ।
ત્યજન્તિ આશુ સ્પૃધઃ ઘ્નન્તિ સહસા ઉત્સૃજ્ય સૌહૃદમ્ ॥
21॥
લબ્ધ્વા જન્મ અમરપ્રાર્થ્યં માનુષ્યં તત્ દ્વિજ અગ્ર્યતામ્ ।
તત્ અનાદૃત્ય યે સ્વાર્થં ઘ્નન્તિ યાન્તિ અશુભાં ગતિમ્ ॥
22॥
સ્વર્ગ અપવર્ગયોઃ દ્વારં પ્રાપ્ય લોકં ઇમં પુમાન્ ।
દ્રવિણે કઃ અનૂષજ્જેત મર્ત્યઃ અનર્થસ્ય ધામનિ ॥ 23॥
દેવર્ષિ પિતૃ ભૂતાનિ જ્ઞાતીન્ બન્ધૂન્ ચ ભાગિનઃ ।
અસંવિભજ્ય ચ આત્માનં યક્ષવિત્તઃ પતતિ અધઃ ॥ 24॥
વ્યર્થયા અર્થેહયા વિત્તં પ્રમત્તસ્ય વયઃ બલમ્ ।
કુશલાઃ યેન સિધ્યન્તિ જરઠઃ કિં નુ સાધયે ॥ 25॥
કસ્માત્ સઙ્ક્લિશ્યતે વિદ્વાન્ વ્યર્થયા અર્થેહયા અસકૃત્ ।
કસ્યચિત્ માયયા નૂનં લોકઃ અયં સુવિમોહિતઃ ॥ 26॥
કિં ધનૈઃ ધનદૈઃ વા કિં કામૈઃ વા કામદૈઃ ઉત ।
મૃત્યુના ગ્રસ્યમાનસ્ય કર્મભિઃ વા ઉત જન્મદૈઃ ॥ 27॥
નૂનં મે ભગવાન્ તુષ્ટઃ સર્વદેવમયઃ હરિઃ ।
યેન નીતઃ દશાં એતાં નિર્વેદઃ ચ આત્મનઃ પ્લવઃ ॥ 28॥
સઃ અહં કલૌ અશેષેણ શોષયિહ્હ્યે અઙ્ગં આત્મનઃ ।
અપ્રમત્તઃ અખિલસ્વાર્થે યદિ સ્યાત્ સિદ્ધઃ આત્મનિ ॥ 29॥
તત્ર માં અનુમોદેરન્ દેવાઃ ત્રિભુવનેશ્વરાઃ ।
મુહૂર્તેન બ્રહ્મલોકં ખટ્વાઙ્ગઃ સમસાધયત્ ॥ 30॥
શ્રીભગવાન્ ઉવાચ ।
ઇતિ અભિપ્રેત્ય મનસા હિ આવન્ત્યઃ દ્વિજસત્તમઃ ।
ઉન્મુચ્ય હૃદયગ્રન્થીન્ શાન્તઃ ભિક્ષુઃ અભૂત્ મુનિઃ ॥ 31॥
સઃ ચચાર મહીં એતાં સંયત આત્મેન્દ્રિય અનિલઃ ।
ભિક્ષાર્થં નગર ગ્રામાન્ અસઙ્ગઃ અલક્ષિતઃ અવિશત્ ॥ 32॥
તં વૈ પ્રવયસં ભિક્ષું અવધૂતં અસજ્જનાઃ ।
દૃષ્ટ્વા પર્યભવન્ ભદ્રઃ બહ્વીભિઃ પરિભૂતિભિઃ ॥ 33॥
કેચિત્ ત્રિવેણું જગૃહુઃ એકે પાત્રં કમણ્ડલુમ્ ।
પીઠં ચ એકે અક્ષસૂત્રં ચ કન્થાં ચીરાણિ કેચન ॥ 34॥
પ્રદાય ચ પુનઃ તાનિ દર્શિતાનિ આદદુઃ મુનેઃ ।
અન્નં ચ ભૈક્ષ્યસમ્પન્નં ભુઞ્જાનસ્ય સરિત્ તટે ॥ 35॥
મૂત્રયન્તિ ચ પાપિષ્ઠાઃ ષ્ઠીવન્તિ અસ્ય ચ મૂર્ધનિ ।
યતવાચં વાચયન્તિ તાડયન્તિ ન વક્તિ ચેત્ ॥ 36॥
તર્જયન્તિ અપરે વાગ્ભિઃ સ્તેનઃ અયં ઇતિ વાદિનઃ ।
બધ્નન્તિ રજ્જ્વા તં કેચિત્ બધ્યતાં બધ્યતાં ઇતિ ॥ 37॥
ક્ષિપન્તિ એકે અવજાનન્તઃ એષઃ ધર્મધ્વજઃ શઠઃ ।
ક્ષીણવિત્તઃ ઇમાં વૃત્તિં અગ્રહીત્ સ્વજન ઉજ્ઝિતઃ ॥ 38॥
અહો એષઃ મહાસારઃ ધૃતિમાન્ ગિરિઃ આડિવ ।
મૌનેન સાધયતિ અર્થં બકવત્ દૃઢનિશ્ચયઃ ॥ 39॥
ઇતિ એકે વિહસન્તિ એનં એકે દુર્વાતયન્તિ ચ ।
તં બબન્ધુઃ નિરુરુધુઃ યથા ક્રીડનકં દ્વિજમ્ ॥ 40॥
એવં સઃ ભૌતિકં દુઃખં દૈવિકં દૈહિકં ચ યત્ ।
ભોક્તવ્યં આત્મનઃ દિષ્ટં પ્રાપ્તં પ્રાપ્તં અબુધ્યત ॥ 41॥
પરિભૂતઃ ઇમાં ગાથાં અગાયત નરાધમૈઃ ।
પાતયદ્ભિઃ સ્વધર્મસ્થઃ ધૃતિં આસ્થાય સાત્વિકીમ્ ॥ 42॥
દ્વિજઃ ઉવાચ ।
ન અયં જનઃ મે સુખદુઃખહેતુઃ
ન દેવતાત્મા ગ્રહકર્મકાલાઃ ।
મનઃ પરં કારણં આમનન્તિ
સંસારચક્રં પરિવર્તયેત્ યત્ ॥ 43॥
મનઃ ગુણાન્ વૈ સૃજતે બલીયઃ
તતઃ ચ કર્માણિ વિલક્ષણાનિ ।
શુક્લાનિ કૃષ્ણાનિ અથ લોહિતાનિ
તેભ્યઃ સવર્ણાઃ સૃતયઃ ભવન્તિ ॥ 44॥
અનીહઃ આત્મા મનસા સમીહતા
હિરણ્મયઃ મત્સખઃ ઉદ્વિચષ્ટે ।
મનઃ સ્વલિઙ્ગં પરિગૃહ્ય કામાન્
જુષન્ નિબદ્ધઃ ગુણસઙ્ગતઃ અસૌ ॥ 45॥
દાનં સ્વધર્મઃ નિયમઃ યમઃ ચ
શ્રુતં ચ કર્માણિ ચ સદ્વ્રતાનિ ।
સર્વે મનોનિગ્રહલક્ષણાન્તાઃ
પરઃ હિ યોગઃ મનસઃ સમાધિ ॥ 46॥
સમાહિતં યસ્ય મનઃ પ્રશાન્તમ્
દાનાદિભિઃ કિં વદ તસ્ય કૃત્યમ્ ।
અસંયતં યસ્ય મનઃ વિનશ્યત્
દાનાદિભિઃ ચેત્ અપરં કિમેભિઃ ॥ 47॥
મનોવશે અન્યે હિ અભવન્ સ્મ દેવાઃ
મનઃ ચ ન અન્યસ્ય વશં સમેતિ ।
ભીષ્મઃ હિ દેવઃ સહસઃ સહીયાન્
યુઞ્જ્યાત્ વશે તં સઃ હિ દેવદેવઃ ॥ 48॥
તં દુર્જયં શત્રું અસહ્યવેગં
મરુન્તુદં તત્ ન વિજિત્ય કેચિત્ ।
કુર્વન્તિ અસત્ વિગ્રહં અત્ર મર્ત્યૈઃ
મિત્રાણિ ઉદાસીન રિપૂન્ વિમૂઢાઃ ॥ 49॥
દેહં મનોમાત્રં ઇમં ગૃહીત્વા
મમ અહં ઇતિ અન્ધ ધિયઃ મનુષ્યાઃ ।
એષઃ અહં અન્યઃ અયં ઇતિ ભ્રમેણ
દુરન્તપારે તમસિ ભ્રમન્તિ ॥ 50॥
જનઃ તુ હેતુઃ સુખદુઃખયોઃ ચેત્
કિં આત્મનઃ ચ અત્ર હ ભૌમયોઃ તત્ ।
જિહ્વાં ક્વચિત્ સન્દશતિ સ્વદદ્ભિઃ
તત્ વેદનાયાં કતમાય કુપ્યેત્ ॥ 51॥
દુઃખસ્ય હેતુઃ યદિ દેવતાઃ તુ
કિં આત્મનઃ તત્ર વિકારયોઃ તત્ ।
યત્ અઙ્ગં અઙ્ગેન નિહન્યતે ક્વચિત્
ક્રુધ્યેત કસ્મૈ પુરુષઃ સ્વદેહે ॥ 52॥
આત્મા યદિ સ્યાત્ સુખદુઃખહેતુઃ
કિં અન્યતઃ તત્ર નિજસ્વભાવઃ ।
ન હિ આત્મનઃ અન્યત્ યદિ તત્ મૃષા સ્યાત્
ક્રુધ્યેત કસ્માત્ ન સુખં ન દુઃખમ્ ॥ 53॥
ગ્રહાઃ નિમિત્તં સુખદુઃખયોઃ ચેત્
કિં આત્મનઃ અજસ્ય જનસ્ય તે વૈ ।
ગ્રહૈઃ ગ્રહસ્ય એવ વદન્તિ પીડામ્
ક્રુધ્યેત કસ્મૈ પુરુષઃ તતઃ અન્યઃ ॥ 54॥
કર્માઃ તુ હેતુઃ સુખદુઃખયોઃ ચેત્
કિં આત્મનઃ તત્ હિ જડાજડત્વે ।
દેહઃ તુ અચિત્પુરુષઃ અયં સુપર્ણઃ
ક્રુધ્યેત કસ્મૈ ન હિ કર્મમૂલમ્ ॥ 55॥
કાલઃ તુ હેતુઃ સુખદુઃખયોઃ ચેત્
કિં આત્મનઃ તત્ર તત્ આત્મકઃ અસૌ ।
ન અગ્નેઃ હિ તાપઃ ન હિમસ્ય તત્ સ્યાત્
ક્રુધ્યેત કસ્મૈ ન પરસ્ય દ્વન્દ્વમ્ ॥ 56॥
ન કેનચિત્ ક્વ અપિ કથઞ્ચન અસ્ય
દ્વન્દ્વ ઉપરાગઃ પરતઃ પરસ્ય ।
યથાહમઃ સંસૃતિરૂપિણઃ સ્યાત્
એવં પ્રબુદ્ધઃ ન બિભેતિ ભૂતૈઃ ॥ 57॥
એતાં સઃ આસ્થાય પરાત્મનિષ્ઠામ્
અધ્યાસિતાં પૂર્વતમૈઃ મહર્ષિભિઃ ।
અહં તરિષ્યામિ દુરન્તપારમ્
તમઃ મુકુન્દ અઙ્ઘ્રિનિષેવયા એવ ॥ 58॥
શ્રીભગવાન્ ઉવાચ ।
નિર્વિદ્ય નષ્ટદ્રવિણઃ ગતક્લમઃ
પ્રવ્રજ્ય ગાં પર્યટમાનઃ ઇત્થમ્ ।
નિરાકૃતઃ અસદ્ભિઃ અપિ સ્વધર્માત્
અકમ્પિતઃ અમું મુનિઃ આહ ગાથામ્ ॥ 59॥
સુખદુઃખપ્રદઃ ન અન્યઃ પુરુષસ્ય આત્મવિભ્રમઃ ।
મિત્ર ઉદાસીનરિપવઃ સંસારઃ તમસઃ કૃતઃ ॥ 60॥
તસ્માત્ સર્વાત્મના તાત નિગૃહાણ મનો ધિયા ।
મયિ આવેશિતયા યુક્તઃ એતાવાન્ યોગસઙ્ગ્રહઃ ॥ 61॥
યઃ એતાં ભિક્ષુણા ગીતાં બ્રહ્મનિષ્ઠાં સમાહિતઃ ।
ધારયન્ શ્રાવયન્ શ્રુણ્વન્ દ્વન્દ્વૈઃ ન એવ અભિભૂયતે ॥ 62॥
ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં
સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે ભગવદુદ્ધવસંવાદે
બિક્ષુગીતનિરૂપણં નામ ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ ॥ 23॥
અથ ચતુર્વિંશોઽધ્યાઃ ।
શ્રીભગવાન્ ઉવાચ ।
અથ તે સમ્પ્રવક્ષ્યામિ સાઙ્ખ્યં પૂર્વૈઃ વિનિશ્ચિતમ્ ।
યત્ વિજ્ઞાય પુમાન્ સદ્યઃ જહ્યાત્ વૈકલ્પિકં ભ્રમમ્ ॥ 1॥
આસીત્ જ્ઞાનં અથઃ હિ અર્થઃ એકં એવ અવિકલ્પિતમ્ ।
યદા વિવેકનિપુણાઃ આદૌ કૃતયુગે અયુગે ॥ 2॥
તત્ માયાફલરૂપેણ કેવલં નિર્વિકલ્પિતમ્ ।
વાઙ્મનઃ અગોચરં સત્યં દ્વિધા સમભવત્ બૃહત્ ॥ 3॥
તયોઃ એકતરઃ હિ અર્થઃ પ્રકૃતિઃ સોભયાત્મિકા ।
જ્ઞાનં તુ અન્યતરઃ ભાવઃ પુરુષઃ સઃ અભિધીયતે ॥ 4॥
તમઃ રજઃ સત્ત્વં ઇતિ પ્રકૃતેઃ અભવન્ ગુણાઃ ।
મયા પ્રક્ષોભ્યમાણાયાઃ પુરુષ અનુમતેન ચ ॥ 5॥
તેભ્યઃ સમભવત્ સૂત્રં મહાન્ સૂત્રેણ સંયુતઃ ।
તતઃ વિકુર્વતઃ જાતઃ યઃ અહઙ્કારઃ વિમોહનઃ ॥ 6॥
વૈકારિકઃ તૈજસઃ ચ તામસઃ ચ ઇતિ અહં ત્રિવૃત્ ।
તન્માત્ર ઇન્દ્રિય મનસાં કારણં ચિત્ અચિત્ મયઃ ॥ 7॥
અર્થઃ તન્માત્રિકાત્ જજ્ઞે તામસાત્ ઇન્દ્રિયાણિ ચ ।
તૈજસાત્ દેવતાઃ આસન્ એકાદશ ચ વૈકૃતાત્ ॥ 8॥
મયા સઞ્ચોદિતાઃ ભાવાઃ સર્વે સંહતિ અકારિણઃ ।
અણ્ડં ઉત્પાદયામાસુઃ મમ આયતનં ઉત્તમમ્ ॥ 9॥
તસ્મિન્ અહં સમભવં અણ્ડે સલિલસંસ્થિતૌ ।
મમ નાભ્યાં અભૂત્ પદ્મં વિશ્વાખ્યં તત્ર ચ આત્મભૂઃ ॥
10॥
સઃ અસૃજત્ તપસા યુક્તઃ રજસા મત્ અનુગ્રહાત્ ।
લોકાન્ સપાલાન્ વિશ્વાત્મા ભૂઃ ભુવઃ સ્વઃ ઇતિ ત્રિધા ॥ 11॥
દેવાનાં ઓકઃ આસીત્ સ્વઃ ભૂતાનાં ચ ભુવઃ પદમ્ ।
મર્ત્ય આદીનાં ચ ભૂઃ લોકઃ સિદ્ધાનાં ત્રિતયાત્ પરમ્ ॥
12॥
અધઃ અસુરાણાં નાગાનાં ભૂમેઃ ઓકઃ અસૃજત્ પ્રભુઃ ।
ત્રિલોક્યાં ગતયઃ સર્વાઃ કર્મણાં ત્રિગુણ આત્મનામ્ ॥ 13॥
યોગસ્ય તપસઃ ચ એવ ન્યાસસ્ય ગતયઃ અમલાઃ ।
મહઃ જનઃ તપઃ સત્યં ભક્તિયોગસ્ય મદ્ગતિઃ ॥ 14॥
મયા કાલાત્મના ધાત્રા કર્મયુક્તં ઇદં જગત્ ।
ગુણપ્રવાહઃ એતસ્મિન્ ઉન્મજ્જતિ નિમજ્જતિ ॥ 15॥
અણુઃ બૃહત્ કૃશઃ સ્થૂલઃ યઃ યઃ ભાવઃ પ્રસિધ્યતિ ।
સર્વઃ અપિ ઉભયસંયુક્તઃ પ્રકૃત્યા પુરુષેણ ચ ॥ 16॥
યઃ તુ યસ્ય આદિઃ અન્તઃ ચ સઃ વૈ મધ્યં ચ તસ્ય સન્ ।
વિકારઃ વ્યવહારાર્થઃ યથા તૈજસ પાર્થિવાઃ ॥ 17॥
યત્ ઉપાદાય પૂર્વઃ તુ ભાવઃ વિકુરુતે અપરમ્ ।
આદિઃ અન્તઃ યદા યસ્ય તત્ સત્યં અભિધીયતે ॥ 18॥
પ્રકૃતિઃ હિ અસ્ય ઉપાદાનં આધારઃ પુરુષઃ પરઃ ।
સતઃ અભિવ્યઞ્જકઃ કાલઃ બ્રહ્મ તત્ ત્રિતયં તુ અહમ્ ॥ 19॥
સર્ગઃ પ્રવર્તતે તાવત્ પૌર્વ અપર્યેણ નિત્યશઃ ।
મહાન્ ગુણવિસર્ગ અર્થઃ સ્થિતિ અન્તઃ યાવત્ ઈક્ષણમ્ ॥ 20॥
વિરાટ્ મયા આસાદ્યમાનઃ લોકકલ્પવિકલ્પકઃ ।
પઞ્ચત્વાય વિશેષાય કલ્પતે ભુવનૈઃ સહ ॥ 21॥
અન્ને પ્રલીયતે મર્ત્યં અન્નં ધાનાસુ લીયતે ।
ધાનાઃ ભૂમૌ પ્રલીયન્તે ભૂમિઃ ગન્ધે પ્રલીયતે ॥ 22॥
અપ્સુ પ્રલીયન્તે ગન્ધઃ આપઃ ચ સ્વગુણે રસે ।
લીયતે જ્યોતિષિ રસઃ જ્યોતી રૂપે પ્રલીયતે ॥ 23॥
રૂપં વાયૌ સઃ ચ સ્પર્શે લીયતે સઃ અપિ ચ અમ્બરે ।
અમ્બરં શબ્દતન્માત્રઃ ઇન્દ્રિયાણિ સ્વયોનિષુ ॥ 24॥
યોનિઃ વૈકારિકે સૌમ્ય લીયતે મનસિ ઈશ્વરે ।
શબ્દઃ ભૂતાદિં અપિ એતિ ભૂતાદિઃ મહતિ પ્રભુઃ ॥ 25॥
સઃ લીયતે મહાન્ સ્વેષુ ગુણેષુ ગુણવત્તમઃ ।
તે અવ્યક્તે સમ્પ્રલીયન્તે તત્કલે લીયતે અવ્યયે ॥ 26॥
કાલઃ માયામયે જીવે જીવઃ આત્મનિ મયિ અજે ।
આત્મા કેવલઃ આત્મસ્થઃ વિકલ્પ અપાય લક્ષણઃ ॥ 27॥
એવં અન્વીક્ષમાણસ્ય કથં વૈકલ્પિકઃ ભ્રમઃ ।
મનસઃ હૃદિ તિષ્ઠેત વ્યોમ્નિ ઇવ અર્ક ઉદયે તમઃ ॥ 28॥
એષઃ સાઙ્ખ્યવિધિઃ પ્રોક્તઃ સંશયગ્રન્થિભેદનઃ ।
પ્રતિલોમ અનુલોમાભ્યાં પરાવરદૃશા મયા ॥ 29॥
ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં
સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે શ્રીકૃષ્ણોદ્ધવસંવાદે
પ્રકૃતિપુરુષસાઙ્ખ્યયોગો નામ ચતુર્વિંશોઽધ્યાયઃ ॥ 24॥
અથ પઞ્ચવિંશોઽધ્યાયઃ ।
શ્રીભગવાનુવાચ ।
ગુણાનાં અસમિશ્રાણાં પુમાન્યેન યથા ભવેત્ ।
તન્મે પુરુષવર્ય ઇઅદં ઉપધારય શંસતઃ ॥ 1॥
સમઃ દમઃ તિતિક્ષા ઈક્ષા તપઃ સત્યં દયા સ્મૃતિઃ ।
તુષ્ટિઃ ત્યાગઃ અસ્પૃહા શ્રદ્ધા હ્રીઃ દયા આદિઃ સ્વનિર્વૃતિઃ ॥ 2॥
કામઃ ઈહા મદઃ તૃષ્ણા સ્તમ્ભઃ આશીઃ ભિદા સુખમ્ ।
મદ ઉત્સાહઃ યશઃ પ્રીતિઃ હાસ્યં વીર્યં બલ ઉદ્યમઃ ॥ 3॥
ક્રોધઃ લોભઃ અનૃતં હિંસા યાઞ્ચા દમ્ભઃ ક્લમઃ કલિઃ ।
શોકમોહૌ વિષાદાર્તી નિદ્રા આશા ભીઃ અનુદ્યમઃ ॥ 4॥
સત્ત્વસ્ય રજસઃ ચ એતાઃ તમસઃ ચ અનુમૂર્વશઃ ।
વૃત્તયઃ વર્ણિતપ્રાયાઃ સન્નિપાતં અથઃ શ્રુણુ ॥ 5॥
સન્નિપાતઃ તુ અહં ઇતિ મમ ઇતિ ઉદ્ધવ યા મતિઃ ।
વ્યવહારઃ સન્નિપાતઃ મનોમાત્ર ઇન્દ્રિયાસુભિઃ ॥ 6॥
ધર્મે ચ અર્થે ચ કામે ચ યદા અસૌ પરિનિષ્ઠિતઃ ।
ગુણાનાં સન્નિકર્ષઃ અયં શ્રદ્ધાઃ અતિધનાવહઃ ॥ 7॥
પ્રવૃત્તિલક્ષણે નિષ્ઠા પુમાન્ યઃ હિ ગૃહાશ્રમે ।
સ્વધર્મે ચ અનુતિષ્ઠેત ગુણાનાં સમિતિઃ હિ સા ॥ 8॥
પુરુષં સત્ત્વસંયુક્તં અનુમીયાત્ શમ આદિભિઃ ।
કામાદિભી રજોયુક્તં ક્રોધાદ્યૈઃ તમસા યુતમ્ ॥ 9॥
યદા ભજતિ માં ભક્ત્યા નિરપેક્ષઃ સ્વકર્મભિઃ ।
તં સત્ત્વપ્રકૃતિં વિદ્યાત્ પુરુષં સ્ત્રિયં એવ વા ॥ 10॥
યદા આશિષઃ આશાસ્ય માં ભજેત સ્વકર્મભિઃ ।
તં રજઃપ્રકૃતિં વિદ્યાત્ હિંસાં આશાસ્ય તામસમ્ ॥ 11॥
સત્ત્વં રજઃ તમઃ ઇતિ ગુણાઃ જીવસ્ય ન એવ મે ।
ચિત્તજા યૈઃ તુ ભૂતાનાં સજ્જમાનઃ નિબધ્યતે ॥ 12॥
યદેતરૌ જયેત્ સત્ત્વં ભાસ્વરં વિશદં શિવમ્ ।
તદા સુખેન યુજ્યેત ધર્મજ્ઞાન આદિભિઃ પુમાન્ ॥ 13॥
યદા જયેત્ તમઃ સત્ત્વં રજઃ સઙ્ગં ભિદા ચલમ્ ।
તદા દુઃખેન યુજ્યેત કર્મણા યશસા શ્રિયા ॥ 14॥
યદા જયેત્ રજઃ સત્ત્વં તમઃ મૂઢઃ લયં જડમ્ ।
યુજ્યેત શોકમોહાભ્યાં નિદ્રયા હિંસયા આશયા ॥ 15॥
યદા ચિત્તં પ્રસીદેત ઇન્દ્રિયાણાં ચ નિર્વૃતિઃ ।
દેહે અભયં મનોસઙ્ગં તત્ સત્ત્વં વિદ્ધિ મત્પદમ્ ॥ 16॥
વિકુર્વન્ ક્રિયયા ચ અધીર નિર્વૃતિઃ ચ ચેતસામ્ ।
ગાત્રાસ્વાસ્થ્યં મનઃ ભ્રાન્તં રજઃ એતૈઃ નિશામય ॥ 17॥
સીદત્ ચિત્તં વિલીયેત ચેતસઃ ગ્રહણે અક્ષમમ્ ।
મનઃ નષ્ટં તમઃ ગ્લાનિઃ તમઃ તત્ ઉપધારય ॥ 18॥
એધમાને ગુણે સત્ત્વે દેવાનાં બલં એધતે ।
અસુરાણાં ચ રજસિ તમસિ ઉદ્ધવ રક્ષસામ્ ॥ 19॥
સત્ત્વાત્ જગરણં વિદ્યાત્ રજસા સ્વપ્નં આદિશેત્ ।
પ્રસ્વાપં તમસા જન્તોઃ તુરીયં ત્રિષુ સન્તતમ્ ॥ 20॥
ઉપર્યુપરિ ગચ્છન્તિ સત્ત્વેન આબ્રહ્મણઃ જનાઃ ।
તમસા અધઃ અધઃ આમુખ્યાત્ રજસા અન્તરચારિણઃ ॥ 21॥
સત્ત્વે પ્રલીનાઃ સ્વઃ યાન્તિ નરલોકં રજોલયાઃ ।
તમોલયાઃ તુ નિરયં યાન્તિ માં એવ નિર્ગુણાઃ ॥ 22॥
મદર્પણં નિષ્ફલં વા સાત્વિકં નિજકર્મ તત્ ।
રાજસં ફલસઙ્કલ્પં હિંસાપ્રાયાદિ તામસમ્ ॥ 23॥
કૈવલ્યં સાત્વિકં જ્ઞાનં રજઃ વૈકલ્પિકં ચ યત્ ।
પ્રાકૃતં તામસં જ્ઞાનં મન્નિષ્ઠં નિર્ગુણં સ્મૃતમ્ ॥ 24॥
વનં તુ સાત્વિકઃ વાસઃ ગ્રામઃ રાજસઃ ઉચ્યતે ।
તામસં દ્યૂતસદનં મન્નિકેતનં તુ નિર્ગુણમ્ ॥ 25॥
સાત્વિકઃ કારકઃ અસઙ્ગી રાગાન્ધઃ રાજસઃ સ્મૃતઃ ।
તામસઃ સ્મૃતિવિભ્રષ્ટઃ નિર્ગુણઃ મદપાશ્રયઃ ॥ 26॥
સાત્ત્વિકી આધ્યાત્મિકી શ્રદ્ધા કર્મશ્રદ્ધા તુ રાજસી ।
તામસ્યધર્મે યા શ્રદ્ધા મત્સેવાયાં તુ નિર્ગુણા ॥ 27॥
પથ્યં પૂતં અનાયઃ તં આહાર્યં સાત્ત્વિકં સ્મૃતમ્ ।
રાજસં ચ ઇન્દ્રિયપ્રેષ્ઠં તામસં ચ આર્તિદ અશુચિ ॥ 28॥
સાત્ત્વિકં સુખં આત્મોત્થં વિષયોત્થં તુ રાજસમ્ ।
તામસં મોહદૈનોત્થં નિર્ગુણં મદપાશ્રયમ્ ॥ 29॥
દ્રવ્યં દેશઃ ફલં કાલઃ જ્ઞાનં કર્મ ચ કારકાઃ ।
શ્રદ્ધા અવસ્થા આકૃતિઃ નિષ્ઠા ત્રૈગુણ્યઃ સર્વઃ એવ હિ ॥
30॥
સર્વે ગુણમયાઃ ભાવાઃ પુરુષ અવ્યક્ત ધિષ્ઠિતાઃ ॥ 31॥
એતાઃ સંસૃતયઃ પુંસઃ ગુણકર્મનિબન્ધનાઃ ।
યેન ઇમે નિર્જિતાઃ સૌમ્ય ગુણાઃ જીવેન ચિત્તજાઃ ।
ભક્તિયોગેન મન્નિષ્ઠઃ મદ્ભાવાય પ્રપદ્યતે ॥ 32॥
તસ્માત્ અહં ઇમં લબ્ધ્વા જ્ઞાનવિજ્ઞાનસમ્ભવમ્ ।
ગુણસઙ્ગં વિનિર્ધૂય માં ભજન્તુ વિચક્ષણાઃ ॥ 33॥
નિઃસઙ્ગઃ માં ભજેત્ વિદ્વાન્ અપ્રમત્તઃ જિતેન્દ્રિયઃ ।
રજઃ તમઃ ચ અભિજયેત્ સત્ત્વસંસેવયા મુનિઃ ॥ 34॥
સત્ત્વં ચ અભિજયેત્ યુક્તઃ નૈરપેક્ષ્યેણ શાન્તધીઃ ।
સમ્પદ્યતે ગુણૈઃ મુક્તઃ જીવઃ જીવં વિહાય મામ્ ॥ 35॥
જીવઃ જીવવિનિર્મુક્તઃ ગુણૈઃ ચ આશયસમ્ભવૈઃ ।
મયા એવ બ્રહ્મણા પૂર્ણઃ ન બહિઃ ન અન્તરઃ ચરેત્ ॥ 36॥
ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં
સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે શ્રીકૃષ્ણોદ્ધવસંવાદે
ગુણનિર્ગુણનિરૂપણં નામ પઞ્ચવિંશોઽધ્યાયઃ ॥ 25॥
અથ ષડ્વિંશોઽધ્યાયઃ ।
શ્રીભગવાન્ ઉવાચ ।
મત્ લક્ષણં ઇમં કાયં લબ્ધ્વા મદ્ધર્મઃ આસ્થિતઃ ।
આનન્દં પરમાત્માનં આત્મસ્થં સમુપૈતિ મામ્ ॥1॥
ગુણમય્યાઃ જીવયોન્યાઃ વિમુક્તઃ જ્ઞાનનિષ્ઠયા ।
ગુણેષુ માયામાત્રેષુ દૃશ્યમાનેષુ અવસ્તુતઃ ।
વર્તમાનઃ અપિ ન પુમાન્ યુજ્યતે અવસ્તુભિઃ ગુણૈઃ ॥ 2॥
સઙ્ગં ન કુર્યાત્ અસતાં શિશ્ન ઉદર તૃપાં ક્વચિત્ ।
તસ્ય અનુગતઃ તમસિ અન્ધે પતતિ અન્ધ અનુગાન્ધવત્ ॥ 3॥
ઐલઃ સમ્રાટ્ ઇમાં ગાથાં અગાયત બૃહચ્છ્રવાઃ ।
ઉર્વશી વિરહાત્ મુહ્યન્ નિર્વિણ્ણઃ શોકસંયમે ॥ 4॥
ત્યક્ત્વા આત્માનં વ્રજન્તીં તાં નગ્નઃ ઉન્મત્તવત્ નૃપઃ ।
વિલપન્ અન્વગાત્ જાયે ઘોરે તિષ્ઠ ઇતિ વિક્લવઃ ॥ 5॥
કામાન્ અતૃપ્તઃ અનુજુષન્ ક્ષુલ્લકાન્ વર્ષયામિનીઃ ।
ન વેદ યાન્તીઃ ન અયાન્તીઃ ઉર્વશી આકૃષ્ટચેઅતનઃ ॥ 6॥
ઐલઃ ઉવાચ ।
અહો મે મોહવિસ્તારઃ કામકષ્મલચેતસઃ ।
દેવ્યાઃ ગૃહીતકણ્ઠસ્ય ન આયુઃખણ્ડાઃ ઇમે સ્મૃતાઃ ॥ 7॥
ન અહં વેદ અભિનિર્મુક્તઃ સૂર્યઃ વા અભ્યુદિતઃ અમુયા ।
મુષિતઃ વર્ષપૂગાનાં બત અહાનિ ગતાનિ ઉત ॥ 8॥
અહો મે આત્મસમ્મોહઃ યેન આત્મા યોષિતાં કૃતઃ ।
ક્રીડામૃગઃ ચક્રવર્તી નરદેવશિખામણિઃ ॥ 9॥
સપરિચ્છદં આત્માનં હિત્વા તૃણં ઇવ ઈશ્વરમ્ ।
યાન્તીં સ્ત્રિયં ચ અન્વગમં નગ્નઃ ઉન્મત્તવત્ રુદન્ ॥ 10॥
કુતઃ તસ્ય અનુભાવઃ સ્યાત્ તેજઃ ઈશત્વં એવ વા ।
યઃ અન્વગચ્છં સ્ત્રિયં યાન્તીં ખરવત્ પાદતાડિતઃ ॥ 11॥
કિં વિદ્યયા કિં તપસા કિં ત્યાગેન શ્રુતેન વા ।
કિં વિવિક્તેન મૌનેન સ્ત્રીભિઃ યસ્ય મનઃ હૃતમ્ ॥ 12॥
સ્વાર્થસ્ય અકોવિદં ધિઙ્ માં મૂર્ખં પણ્ડિત માનિનમ્ ।
યઃ અહં ઈશ્વરતાં પ્રાપ્ય સ્ત્રીભિઃ ગો ખરવત્ જિતઃ ॥ 13॥
સેવતઃ વર્ષપૂગાત્ મે ઉર્વશ્યઃ અધરાસવમ્ ।
ન તૃપ્યતિ આત્મભૂઃ કામઃ વહ્નિઃ આહુતિભિઃ યથા ॥ 14॥
પુંશ્ચલ્યા અપહૃતં ચિત્તં કોન્વન્યઃ મોચિતું પ્રભુઃ ।
આત્મારામેશ્વરં ઋતે ભગવન્તં અધોક્ષજમ્ ॥ 15॥
બોધિતસ્ય અપિ દેવ્યા મે સૂક્તવાક્યેન દુર્મતેઃ ।
મનોગતઃ મહામોહઃ ન અપયાતિ અજિતાત્મનઃ ॥ 16॥
કિં એતયા નઃ અપકૃતં રજ્જ્વા વા સર્પચેતસઃ ।
રજ્જુસ્વરૂપ અવિદુષઃ યઃ અહં યત્ અજિતેન્દ્રિયઃ ॥ 17॥
ક્વ અયં મલોમસઃ કાયઃ દૌર્ગન્ધિ આદિ આત્મકઃ અશુચિઃ ।
ક્વ ગુણાઃ સૌમનસ્ય આદ્યાઃ હિ અધ્યાસઃ અવિદ્યયા કૃતઃ ॥ 18॥
પિત્રોઃ કિં સ્વં નુ ભાર્યાયાઃ સ્વામિનઃ અગ્નેઃ શ્વગૃધ્રયોઃ ।
કિં આત્મનઃ કિં સુહૃદાં ઇતિ યઃ ન અવસીયતે ॥ 19॥
તસ્મિન્ કલેવરે અમેધ્યે તુચ્છનિષ્ઠે વિષજ્જતે ।
અહો સુભદ્રં સુનસં સુસ્મિતં ચ મુખં સ્ત્રિયઃ ॥ 20॥
ત્વઙ્ માંસ રુધિર સ્નાયુ મેદો મજ્જા અસ્થિ સંહતૌ ।
વિણ્મૂત્રપૂયે રમતાં કૃમીણાં કિયત્ અન્તરમ્ ॥ 21॥
અથ અપિ ન ઉપસજ્જેત સ્ત્રીષુ સ્ત્રૈણેષુ ચ અર્થવિત્ ।
વિષય ઇન્દ્રિય સંયોગાત્ મનઃ ક્ષુભ્યતિ ન અન્યથા ॥ 22॥
અદૃષ્ટાત્ અશ્રુતાત્ ભાવાત્ ન ભાવઃ ઉપજાયતે ।
અસમ્પ્રયુઞ્જતઃ પ્રાણાન્ શામ્યતિ સ્તિમિતં મનઃ ॥ 23॥
તસ્માત્ સઙ્ગઃ ન કર્તવ્યઃ સ્ત્રીષુ સ્ત્રૈણેષુ ચ ઇન્દ્રિયૈઃ ।
વિદુષાં ચ અપિ અવિશ્રબ્ધઃ ષડ્વર્ગઃ કિમુ માદૃશામ્ ॥
24॥
શ્રીભગવાન્ ઉવાચ ।
એવં પ્રગાયન્ નૃપદેવદેવઃ
સઃ ઉર્વશીલોકં અથઃ વિહાય ।
આત્માનં આત્મનિ અવગમ્ય માં વૈ
ઉપારમત્ જ્ઞાનવિધૂતમોહઃ ॥ 25॥
તતઃ દુઃસઙ્ગં ઉત્સૃજ્ય સત્સુ સજ્જેત બુદ્ધિમાન્ ।
સન્તઃ એતસ્ય છિન્દન્તિ મનોવ્યાસઙ્ગમુક્તિભિઃ ॥ 26॥
સન્તઃ અનપેક્ષાઃ મચ્ચિત્તાઃ પ્રશાન્તાઃ સમદર્શિનઃ ।
નિર્મમાઃ નિરહઙ્કારાઃ નિર્દ્વન્દ્વાઃ નિષ્પરિગ્રહાઃ ॥ 27॥
તેષુ નિત્યં મહાભાગઃ મહાભાગેષુ મત્કથાઃ ।
સમ્ભવન્તિ હિતા નૄણાં જુષતાં પ્રપુનન્તિ અઘમ્ ॥ 28॥
તાઃ યે શ્રુણ્વન્તિ ગાયન્તિ હિ અનુમોદન્તિ ચ અદૃતાઃ ।
મત્પરાઃ શ્રદ્દધાનાઃ ચ ભક્તિં વિન્દન્તિ તે મયિ ॥ 29॥
ભક્તિં લબ્ધવતઃ સાધોઃ કિં અન્યત્ અવશિષ્યતે ।
મયિ અનન્તગુણે બ્રહ્મણિ આનન્દ અનુભવ આત્મનિ ॥ 30॥
યથા ઉપશ્રયમાણસ્ય ભગવન્તં વિભાવસુમ્ ।
શીતં ભયં તમઃ અપિ એતિ સાધૂન્ સંસેવતઃ તથા ॥ 31॥
નિમજ્જ્ય ઉન્મજ્જ્યતાં ઘોરે ભવાબ્ધૌ પરમ અયનમ્ ।
સન્તઃ બ્રહ્મવિદઃ શાન્તાઃ નૌઃ દૃઢ ઇવ અપ્સુ મજ્જતામ્ ॥ 32॥
અન્નં હિ પ્રાણિનાં પ્રાણઃ આર્તાનાં શરણં તુ અહમ્ ।
ધર્મઃ વિત્તં નૃણાં પ્રેત્ય સન્તઃ અર્વાક્ બિભ્યતઃ અરણમ્ ॥
33॥
સન્તઃ દિશન્તિ ચક્ષૂંષિ બહિઃ અર્કઃ સમુત્થિતઃ ।
દેવતાઃ બાન્ધવાઃ સન્તઃ સન્તઃ આત્મા અહં એવ ચ ॥ 34॥
વૈતસેનઃ તતઃ અપિ એવં ઉર્વશ્યા લોકનિઃસ્પૃહઃ ।
મુક્તસઙ્ગઃ મહીં એતાં આત્મારામઃ ચચાર હ ॥ 35॥
ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં
સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે શ્રીકૃષ્ણોદ્ધવસંવાદે
ઐલગીતં નામ ષડ્વિંશોઽધ્યાયઃ ॥ 26॥
અથ સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ ।
ઉદ્ધવઃ ઉવાચ ।
ક્રિયાયોગં સમાચક્ષ્વ ભવત્ આરાધનં પ્રભો ।
યસ્માત્ ત્વાં યે યથા અર્ચન્તિ સાત્વતાઃ સાત્વતર્ષભ ॥ 1॥
એતત્ વદન્તિ મુનયઃ મુહુઃ નિઃશ્રેયસં નૃણામ્ ।
નારદઃ ભગવાન્ વ્યાસઃ આચાર્યઃ અઙ્ગિરસઃ સુતઃ ॥ 2॥
નિઃસૃતં તે મુખામ્ભોજાદ્યત્ આહ ભગવાન્ અજઃ ।
પુત્રેભ્યઃ ભૃગુમુખ્યેભ્યઃ દેવ્યૈ ચ ભગવાન્ ભવઃ ॥ 3॥
એતત્ વૈ સર્વવર્ણાનાં આશ્રમાણાં ચ સમ્મતમ્ ।
શ્રેયસાં ઉત્તમં મન્યે સ્ત્રીશૂદ્રાણાં ચ માનદ ॥ 4॥
એતત્ કમલપત્રાક્ષ કર્મબન્ધવિમોચનમ્ ।
ભક્તાય ચ અનુરક્તાય બ્રૂહિ વિશ્વેશ્વર ઈશ્વર ॥ 5॥
શ્રીભગવાન્ ઉવાચ ।
નહિ અન્તઃ અનન્તપારસ્ય કર્મકાણ્ડસ્ય ચ ઉદ્ધવ ।
સઙ્ક્ષિપ્તં વર્ણયિષ્યામિ યથાવત્ અનુપૂર્વશઃ ॥ 6॥
વૈદિકઃ તાન્ત્રિકઃ મિશ્રઃ ઇતિ મે ત્રિવિધઃ મખઃ ।
ત્રયાણાં ઈપ્સિતેન એવ વિધિના માં સમર્ચયેત્ ॥ 7॥
યદા સ્વનિગમેન ઉક્તં દ્વિજત્વં પ્રાપ્ય પૂરુષઃ ।
યથા યજેત માં ભક્ત્યા શ્રદ્ધયા તત્ નિબોધ મે ॥ 8॥
અર્ચાયાં સ્થણ્ડિલે અગ્નૌ વા સૂર્યે વા અપ્સુ હૃદિ દ્વિજઃ ।
દ્રવ્યેણ ભક્તિયુક્તઃ અર્ચેત્ સ્વગુરું માં અમાયયા ॥ 9॥
પૂર્વં સ્નાનં પ્રકુર્વીત ધૌતદન્તઃ અઙ્ગશુદ્ધયે ।
ઉભયૈઃ અપિ ચ સ્નાનં મન્ત્રૈઃ મૃદ્ગ્રહણાદિના ॥ 10॥
સન્ધ્યા ઉપાસ્તિ આદિ કર્માણિ વેદેન અચોદિતાનિ મે ।
પૂજાં તૈઃ કલ્પયેત્ સમ્યક્ સઙ્કલ્પઃ કર્મપાવનીમ્ ॥ 11॥
શૈલી દારુમયી લૌહી લેપ્યા લેખ્યા ચ સૈકતી ।
મનોમયી મણિમયી પ્રતિમા અષ્ટવિધા સ્મૃતા ॥ 12॥
ચલ અચલ ઇતિ દ્વિવિધા પ્રતિષ્ઠા જીવમન્દિરમ્ ।
ઉદ્વાસ આવાહને ન સ્તઃ સ્થિરાયાં ઉદ્ધવ અર્ચને ॥ 13॥
અસ્થિરાયાં વિકલ્પઃ સ્યાત્ સ્થણ્ડિલે તુ ભવેત્ દ્વયમ્ ।
સ્નપનં તુ અવિલેપ્યાયાં અન્યત્ર પરિમાર્જનમ્ ॥ 14॥
દ્રવ્યૈઃ પ્રસિદ્ધ્યૈઃ મત્ યાગઃ પ્રતિમાદિષુ અમાયિનઃ ।
ભક્તસ્ય ચ યથાલબ્ધૈઃ હૃદિ ભાવેન ચ એવ હિ ॥ 15॥
સ્નાન અલઙ્કરણં પ્રેષ્ઠં અર્ચાયાં એવ તુ ઉદ્ધવ ।
સ્થણ્ડિલે તત્ત્વવિન્યાસઃ વહ્નૌ આજ્યપ્લુતં હવિઃ ॥ 16॥
સૂર્યે ચ અભ્યર્હણં પ્રેષ્ઠં સલિલે સલિલ આદિભિઃ ।
શ્રદ્ધયા ઉપાહૃતં પ્રેષ્ઠં ભક્તેન મમ વારિ અપિ ॥ 17॥
ભૂર્યપિ અભક્ત ઉપહૃતં ન મે તોષાય કલ્પતે ।
ગન્ધઃ ધૂપઃ સુમનસઃ દીપઃ અન્ન આદ્ય ચ કિં પુનઃ ॥ 18॥
શુચિઃ સમ્ભૃતસમ્ભારઃ પ્રાક્ દર્ભૈઃ કલ્પિત આસનઃ ।
આસીનઃ પ્રાક્ ઉદક્ વા અર્ચેત્ અર્ચાયાં અથ સમ્મુખઃ ॥ 19॥
કૃતન્યાસઃ કૃતન્યાસાં મદર્ચાં પાણિના મૃજેત્ ।
કલશં પ્રોક્ષણીયં ચ યથાવત્ ઉપસાધયેત્ ॥ 20॥
તત્ અદ્ભિઃ દેવયજનં દ્રવ્યાણિ આત્માનં એવ ચ ।
પ્રોક્ષ્ય પાત્રાણિ ત્રીણિ અદ્ભિઃ તૈઃ તૈઃ દ્રવ્યૈઃ ચ સાધયેત્ ॥ 21॥
પાદ્ય અર્ઘ આચમનીયાર્થં ત્રીણિ પાત્રાણિ દૈશિકઃ ।
હૃદા શીર્ષ્ણા અથ શિખયા ગાયત્ર્યા ચ અભિમન્ત્રયેત્ ॥
22॥
પિણ્ડે વાયુ અગ્નિ સંશુદ્ધે હૃત્પદ્મસ્થાં પરાં મમ ।
અણ્વીં જીવકલાં ધ્યાયેત્ નાદ અન્તે સિદ્ધભાવિતામ્ ॥ 23॥
તયા આત્મભૂતયા પિણ્ડે વ્યાપ્તે સમ્પૂજ્ય તન્મયઃ ।
આવાહ્ય અર્ચ આદિષુ સ્થાપ્ય ન્યસ્ત અઙ્ગં માં પ્રપૂજયેત્ ॥
24॥
પાદ્ય ઉપસ્પર્શ અર્હણ આદીન્ ઉપચારાન્ પ્રકલ્પયેત્ ।
ધર્માદિભિઃ ચ નવભિઃ કલ્પયિત્વા આસનં મમ ॥ 25॥
પદ્મં અષ્ટદલં તત્ર કર્ણિકાકેસર ઉજ્જ્વલમ્ ।
ઉભાભ્યાં વેદતન્ત્રાભ્યાં મહ્યં તુ ઉભયસિદ્ધયે ॥ 26॥
સુદર્શનં પાઞ્ચજન્યં ગદાસીષુધનુઃ હલાન્ ।
મુસલં કૌસ્તુભં માલાં શ્રીવત્સં ચ અનુપૂજયેત્ ॥ 27॥
નન્દં સુનન્દં ગરુડં પ્રચણ્ડં ચણ્ડં એવ ચ ।
મહાબલં બલં ચ એવ કુમુદં કુમુદેક્ષણમ્ ॥ 28॥
દુર્ગાં વિનાયકં વ્યાસં વિષ્વક્સેનં ગુરૂન્ સુરાન્ ।
સ્વે સ્વે સ્થાને તુ અભિમુખાન્ પૂજયેત્ પ્રોક્ષણ આદિભિઃ ॥ 29॥
ચન્દન ઉશીર કર્પૂર કુઙ્કુમ અગરુ વાસિતૈઃ ।
સલિલૈઃ સ્નાપયેત્ મન્ત્રૈઃ નિત્યદા વિભવે સતિ ॥ 30॥
સ્વર્ણઘર્મ અનુવાકેન મહાપુરુષવિદ્યયા ।
પૌરુષેણ અપિ સૂક્તેન સામભીઃ રાજનાદિભિઃ ॥ 31॥
વસ્ત્ર ઉપવીત આભરણ પત્ર સ્રક્ ગન્ધ લેપનૈઃ ।
અલઙ્કુર્વીત સપ્રેમ મદ્ભક્તઃ માં યથા ઉચિતમ્ ॥ 32॥
પાદ્યં આચમનીયં ચ ગન્ધં સુમનસઃ અક્ષતાન્ ।
ધૂપ દીપ ઉપહાર્યાણિ દદ્યાત્ મે શ્રદ્ધયા અર્ચકઃ ॥ 33॥
ગુડપાયસસર્પીંષિ શષ્કુલિ આપૂપ મોદકાન્ ।
સંયાવ દધિ સૂપાં ચ નૈવેદ્યં સતિ કલ્પયેત્ ॥ 34॥
અભ્યઙ્ગ ઉન્મર્દન આદર્શ દન્તધૌ અભિષેચનમ્ ।
અન્નદ્ય ગીત નૃત્યાદિ પર્વણિ સ્યુઃ ઉતાન્વહમ્ ॥ 35॥
વિધિના વિહિતે કુણ્ડે મેખલાગર્તવેદિભિઃ ।
અગ્નિં આધાય પરિતઃ સમૂહેત્ પાણિના ઉદિતમ્ ॥ 36॥
પરિસ્તીર્ય અથ પર્યુક્ષેત્ અન્વાધાય યથાવિધિ ।
પ્રોક્ષણ્યા આસાદ્ય દ્રવ્યાણિ પ્રોક્ષ્યાગ્નૌ ભાવયેત મામ્ ॥ 37॥
તપ્તજામ્બૂનદપ્રખ્યં શઙ્ખચક્રગદામ્બુજૈઃ ।
લસત્ ચતુર્ભુજં શાન્તં પદ્મકિઞ્જલ્કવાસસમ્ ॥ 38॥
સ્ફુરત્ કિરીટ કટક કટિસૂત્રવર અઙ્ગદમ્ ।
શ્રીવત્સવક્ષસં ભ્રાજત્ કૌસ્તુભં વનમાલિનમ્ ॥ 39॥
ધ્યાયન્ અભ્યર્ચ્ય દારૂણિ હવિષા અભિઘૃતાનિ ચ ।
પ્રાસ્ય આજ્યભાગૌ આઘારૌ દત્ત્વા ચ આજ્યપ્લુતં હવિઃ ॥ 40॥
જુહુયાત્ મૂલમન્ત્રેણ ષોડશર્ચ અવદાનતઃ ।
ધર્માદિભ્યઃ યથાન્યાયં મન્ત્રૈઃ સ્વિષ્ટિકૃતં બુધઃ ॥ 41॥
અભ્યર્ચ્ય અથ નમસ્કૃત્ય પાર્ષદેભ્યઃ બલિં હરેત્ ।
મૂલમન્ત્રં જપેત્ બ્રહ્મ સ્મરન્ નારાયણ આત્મકમ્ ॥ 42॥
દત્ત્વા આચમનં ઉચ્છેષં વિષ્વક્સેનાય કલ્પયેત્ ।
મુખવાસં સુરભિમત્ તામ્બૂલાદ્યં અથ અર્હયેત્ ॥ 42॥
ઉપગાયન્ ગૃણન્ નૃત્યન્ કર્માણિ અભિનયન્ મમ ।
મત્કથાઃ શ્રાવયન્ શ્રુણ્વન્ મુહૂર્તં ક્ષણિકઃ ભવેત્ ॥ 44।
સ્તવૈઃ ઉચ્ચાવચૈઃ સ્તોત્રૈઃ પૌરાણૈઃ પ્રકૃતૈઃ અપિ ।
સ્તુત્વા પ્રસીદ ભગવન્ ઇતિ વન્દેત દણ્ડવત્ ॥ 45॥
શિરઃ મત્ પાદયોઃ કૃત્વા બાહુભ્યાં ચ પરસ્પરમ્ ।
પ્રપન્નં પાહિ માં ઈશ ભીતં મૃત્યુગ્રહ અર્ણવાત્ ॥ 46॥
ઇતિ શેષાં મયા દત્તાં શિરસિ આધાય સાદરમ્ ।
ઉદ્વાસયેત્ ચેત્ ઉદ્વાસ્યં જ્યોતિઃ જ્યોતિષિ તત્ પુનઃ ॥ 47॥
અર્ચાદિષુ યદા યત્ર શ્રદ્ધા માં તત્ર ચ અર્ચયેત્ ।
સર્વભૂતેષુ આત્મનિ ચ સર્વ આત્મા અહં અવસ્થિતઃ ॥ 48॥
એવં ક્રિયાયોગપથૈઃ પુમાન્ વૈદિકતાન્ત્રિકૈઃ ।
અર્ચન્ ઉભયતઃ સિદ્ધિં મત્તઃ વિન્દતિ અભીપ્સિતામ્ ॥ 49॥
મદર્ચાં સમ્પ્રતિષ્ઠાપ્ય મન્દિરં કારયેત્ દૃઢમ્ ।
પુષ્પ ઉદ્યાનાનિ રમ્યાણિ પૂજા યાત્રા ઉત્સવ આશ્રિતાન્ ॥ 50॥
પૂજાદીનાં પ્રવાહાર્થં મહાપર્વસુ અથ અન્વહમ્ ।
ક્ષેત્રાપણપુરગ્રામાન્ દત્ત્વા મત્ સાર્ષ્ટિતાં ઇયાત્ ॥ 51॥
પ્રતિષ્ઠયા સાર્વભૌમંસદ્મના ભુવનત્રયમ્ ।
પૂજાદિના બ્રહ્મલોકં ત્રિભિઃ મત્ સામ્યતાં ઇયાત્ ॥ 52॥
માં એવ નૈરપેક્ષ્યેણ ભક્તિયોગેન વિન્દતિ ।
ભક્તિયોગં સઃ લભતે એવં યઃ પૂજયેત મામ્ ॥ 53॥
યઃ સ્વદત્તાં પરૈઃ દત્તં હરેત સુરવિપ્રયોઃ ।
વૃત્તિં સઃ જાયતે વિડ્ભુક્ વર્ષાણાં અયુતાયુતમ્ ॥ 54॥
કર્તુઃ ચ સારથેઃ હેતોઃ અનુમોદિતુઃ એવ ચ ।
કર્મણાં ભાગિનઃ પ્રેત્ય ભૂયઃ ભૂયસિ તત્ફલમ્ ॥ 55॥
ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં
સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે શ્રીકૃષ્ણોદ્ધવસંવાદે
સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ ॥ 27॥
અથ અષ્ટવિંશઃ અધ્યાયઃ ।
શ્રીભગવાન્ ઉવાચ ।
પરસ્વભાવકર્માણિ ન પ્રશંસેત્ ન ગર્હયેત્ ।
વિશ્વં એકાત્મકં પશ્યન્ પ્રકૃત્યા પુરુષેણ ચ ॥ 1॥
પરસ્વભાવકર્માણિ યઃ પ્રશંસતિ નિન્દતિ ।
સઃ આશુ ભ્રશ્યતે સ્વાર્થાત્ અસત્ય અભિનિવેશતઃ ॥ 2॥
તૈજસે નિદ્રયા આપન્ને પિણ્ડસ્થઃ નષ્ટચેતનઃ ।
માયાં પ્રાપ્નોતિ મૃત્યું વા તદ્વત્ નાનાર્થદૃક્ પુમાન્ ॥ 3॥
કિં ભદ્રં કિં અભદ્રં વા દ્વૈતસ્ય અવસ્તુનઃ કિયત્ ।
વાચા ઉદિતં તત્ અનૃતં મનસા ધ્યાતં એવ ચ ॥ 4॥
છાયાપ્રત્યાહ્વયાભાસા હિ અસન્તઃ અપિ અર્થકારિણઃ ।
એવં દેહાદયઃ ભાવાઃ યચ્છન્તિ આમૃત્યુતઃ ભયમ્ ॥ 5॥
આત્મા એવ તત્ ઇદં વિશ્વં સૃજ્યતે સૃજતિ પ્રભુઃ ।
ત્રાયતે ત્રાતિ વિશ્વાત્મા હ્રિયતે હરતિ ઈશ્વરઃ ॥ 6॥
તસ્માત્ નહિ આત્મનઃ અન્યસ્માત્ અન્યઃ ભાવઃ નિરૂપિતઃ ।
નિરૂપિતેયં ત્રિવિધા નિર્મૂલા ભાતિઃ આત્મનિ ।
ઇદં ગુણમયં વિદ્ધિ ત્રિવિધં માયયા કૃતમ્ ॥ 7॥
એતત્ વિદ્વાન્ મદુદિતં જ્ઞાનવિજ્ઞાનનૈપુણમ્ ।
ન નિન્દતિ ન ચ સ્તૌતિ લોકે ચરતિ સૂર્યવત્ ॥ 8॥
પ્રત્યક્ષેણ અનુમાનેન નિગમેન આત્મસંવિદા ।
આદિ અન્તવત્ અસત્ જ્ઞાત્વા નિઃસઙ્ગઃ વિચરેત્ ઇહ ॥ 9॥
ઉદ્ધવઃ ઉવાચ ।
ન એવ આત્મનઃ ન દેહસ્ય સંસૃતિઃ દ્રષ્ટૃદૃશ્યયોઃ ।
અનાત્મસ્વદૃશોઃ ઈશ કસ્ય સ્યાત્ ઉપલભ્યતે ॥ 10॥
આત્મા અવ્યયઃ અગુણઃ શુદ્ધઃ સ્વયઞ્જ્યોતિઃ અનાવૃતઃ ।
અગ્નિવત્ દારુવત્ દેહઃ કસ્ય ઇહ સંસૃતિઃ ॥ 11॥
શ્રીભગવાન્ ઉવાચ ।
યાવત્ દેહ ઇન્દ્રિય પ્રાણૈઃ આત્મનઃ સન્નિકર્ષણમ્ ।
સંસારઃ ફલવાન્ તાવત્ અપાર્થઃ અપિ અવિવેકિનઃ ॥ 12॥
અર્થે હિ અવિદ્યમાને અપિ સંસૃતિઃ ન નિવર્તતે ।
ધ્યાયતઃ વિષયાન્ અસ્ય સ્વપ્ને અનર્થ આગમઃ યથા ॥ 13॥
યથા હિ અપ્રતિબુદ્ધસ્ય પ્રસ્વાપઃ બહુ અનર્થભૃત્ ।
સઃ એવ પ્રતિબુદ્ધસ્ય ન વૈ મોહાય કલ્પતે ॥ 14॥
શોક હર્ષ ભય ક્રોધ લોભ મોહ સ્પૃહાદયઃ ।
અહઙ્કારસ્ય દૃશ્યન્તે જન્મ મૃત્યુઃ ચ ન આત્મનઃ ॥ 15॥
દેહ ઇન્દ્રિય પ્રાણ મનઃ અભિમાનઃ
જીવઃ અન્તરાત્મા ગુણકર્મ મૂર્તિઃ ।
સૂત્રં મહાન્ ઇતિ ઉરુધા ઇવ ગીતઃ
સંસારઃ આધાવતિ કાલતન્ત્રઃ ॥ 16॥
અમૂલં એતત્ બહુરૂપ રૂપિતં
મનોવચઃપ્રાણશરીરકર્મ ।
જ્ઞાનાસિના ઉપાસનયા શિતેન
છિત્ત્વા મુનિઃ ગાં વિચરતિ અતૃષ્ણઃ ॥ 17॥
જ્ઞાનં વિવેકઃ નિગમઃ તપઃ ચ
પ્રત્યક્ષં ઐતિહ્યં અથ અનુમાનમ્ ।
આદિ અન્તયોઃ અસ્ય યત્ એવ કેવલમ્
કાલઃ ચ હેતુઃ ચ તત્ એવ મધ્યે ॥ 18॥
યથા હિરણ્યં સ્વકૃતં પુરસ્તાત્
પશ્ચાત્ ચ સર્વસ્ય હિરણ્મયસ્ય ।
તત્ એવ મધ્યે વ્યવહાર્યમાણમ્
નાનાપદેશૈઃ અહં અસ્ય તદ્વત્ ॥ 19॥
વિજ્ઞાનં એતત્ ત્રિયવસ્તં અઙ્ગ
ગુણત્રયં કારણ કાર્ય કર્તૃ ।
સમન્વયેન વ્યતિરેકતઃ ચ
યેન એવ તુર્યેણ તત્ એવ સત્યમ્ ॥ 20॥
ન યત્ પુરસ્તાત્ ઉત યત્ ન પશ્ચાત્
મધ્યે ચ તત્ ન વ્યપદેશમાત્રમ્ ।
ભૂતં પ્રસિદ્ધં ચ પરેણ યદ્યત્
તત્ એવ તત્ સ્યાત્ ઇતિ મે મનીષા ॥ 21॥
અવિદ્યમાનઃ અપિ અવભાસતે યઃ
વૈકારિકઃ રાજસસર્ગઃ એષઃ ।
બ્રહ્મ સ્વયઞ્જ્યોતિઃ અતઃ વિભાતિ
બ્રહ્મ ઇન્દ્રિય અર્થ આત્મ વિકાર ચિત્રમ્ ॥ 22॥
એવં સ્ફુટં બ્રહ્મવિવેકહેતુભિઃ
પરાપવાદેન વિશારદેન ।
છિત્ત્વા આત્મસન્દેહં ઉપારમેત
સ્વાનન્દતુષ્ટઃ અખિલ કામુકેભ્યઃ ॥ 23॥
ન આત્મા વપુઃ પાર્થિવં ઇન્દ્રિયાણિ
દેવાઃ હિ અસુઃ વાયુજલં હુતાશઃ ।
મનઃ અન્નમાત્રં ધિષણા ચ સત્ત્વમ્
અહઙ્કૃતિઃ ખં ક્ષિતિઃ અર્થસામ્યમ્ ॥ 24॥
સમાહિતૈઃ કઃ કરણૈઃ ગુણાત્મભિઃ
ગુણઃ ભવેત્ મત્સુવિવિક્તધામ્નઃ ।
વિક્ષિપ્યમાણૈઃ ઉત કિં ન દૂષણમ્
ઘનૈઃ ઉપેતૈઃ વિગતૈઃ રવેઃ કિમ્ ॥ 25॥
યથા નભઃ વાયુ અનલ અમ્બુ ભૂ ગુણૈઃ
ગતાગતૈઃ વર્તુગુણૈઃ ન સજ્જતે ।
તથા અક્ષરં સત્ત્વ રજઃ તમઃ મલૈઃ
અહમ્મતેઃ સંસૃતિહેતુભિઃ પરમ્ ॥ 26॥
તથાપિ સઙ્ગઃ પરિવર્જનીયઃ
ગુણેષુ માયારચિતેષુ તાવત્ ।
મદ્ભક્તિયોગેન દૃઢેન યાવત્
રજઃ નિરસ્યેત મનઃકષાયઃ ॥ 27॥
યથા આમયઃ અસાધુ ચિકિત્સિતઃ નૃણામ્
પુનઃ પુનઃ સન્તુદતિ પ્રરોહન્ ।
એવં મનઃ અપક્વ કષય કર્મ
કુયોગિનં વિધ્યતિ સર્વસઙ્ગમ્ ॥ 28॥
કુયોગિનઃ યે વિહિત અન્તરાયૈઃ
મનુષ્યભૂતૈઃ ત્રિદશ ઉપસૃષ્ટૈઃ ।
તે પ્રાક્તન અભ્યાસબલેન ભૂયઃ
યુઞ્જન્તિ યોગં ન તુ કર્મતન્ત્રમ્ ॥ 29॥
કરોતિ કર્મ ક્રિયતે ચ જન્તુઃ
કેનાપિ અસૌ ચોદિતઃ આનિપાતાત્ ।
ન તત્ર વિદ્વાન્પ્રકૃતૌ સ્થિતઃ અપિ
નિવૃત્ત તૃષ્ણઃ સ્વસુખ અનુભૂત્યા ॥ 30॥
તિષ્ઠન્તં આસીનં ઉત વ્રજન્તમ્
શયાનં ઉક્ષન્તં અદન્તં અન્નમ્ ।
સ્વભાવં અન્યત્ કિં અપિ ઇહમાનમ્
આત્માનં આત્મસ્થમતિઃ ન વેદ ॥ 31॥
યદિ સ્મ પશ્યતિ અસત્ ઇન્દ્રિય અથ
નાના અનુમાનેન વિરુદ્ધં અન્યત્ ।
ન મન્યતે વસ્તુતયા મનીષી
સ્વાપ્નં યથા ઉત્થાય તિરોદધાનમ્ ॥ 32॥
પૂર્વં ગૃહીતં ગુણકર્મચિત્રમ્
અજ્ઞાનં આત્મનિ અવિવિક્તં અઙ્ગ ।
નિવર્તતે તત્ પુનઃ ઈક્ષયા એવ
ન ગૃહ્યતે ન અપિ વિસૃજ્ય આત્મા ॥ 33॥
યથા હિ ભાનોઃ ઉદયઃ નૃચક્ષુષામ્
તમઃ નિહન્યાત્ ન તુ સદ્વિધત્તે ।
એવં સમીક્ષા નિપુણા સતી મે
હન્યાત્ તમિસ્રં પુરુષસ્ય બુદ્ધેઃ ॥ 34॥
એષઃ સ્વયઞ્જ્યોતિઃ અજઃ અપ્રમેયઃ
મહાનુભૂતિઃ સકલાનુભૂતિઃ ।
એકઃ અદ્વિતીયઃ વચસાં વિરામે
યેન ઈશિતા વાક્ અસવઃ ચરન્તિ ॥ 35॥
એતાવાન્ આત્મસમ્મોહઃ યત્ વિકલ્પઃ તુ કેવલે ।
આત્મન્ નૃતે સ્વમાત્માનં અવલમ્બઃ ન યસ્ય હિ ॥36॥
યત્ નામ આકૃતિભિઃ ગ્રાહ્યં પઞ્ચવર્ણં અબાધિતમ્ ।
વ્યર્થેન અપિ અર્થવાદઃ અયં દ્વયં પણ્ડિતમાનિનામ્ ॥ 37॥
યોગિનઃ અપક્વયોગસ્ય યુઞ્જતઃ કાયઃ ઉત્થિતૈઃ ।
ઉપસર્ગૈઃ વિહન્યેત તત્ર અયં વિહિતઃ વિધિઃ ॥ 38॥
યોગધારણયા કાંશ્ચિત્ આસનૈઃ ધારણ અન્વિતૈઃ ।
તપોમન્ત્રૌષધૈઃ કાંશ્ચિત્ ઉપસર્ગાન્ વિનિર્દહેત્ ॥ 39॥
કાંશ્ચિત્ મમ અનુધ્યાનેન નામસઙ્કીર્તન આદિભિઃ ।
યોગેશ્વર અનુવૃત્ત્યા વા હન્યાત્ અશુભદાન્ શનૈઃ ॥ 40॥
કેચિત્ દેહં ઇમં ધીરાઃ સુકલ્પં વયસિ સ્થિરમ્ ।
વિધાય વિવિધ ઉપાયૈઃ અથ યુઞ્જન્તિ સિદ્ધયે ॥ 41॥
ન હિ તત્ કુશલાત્ દૃત્યં તત્ આયાસઃ હિ અપાર્થકઃ ।
અન્તવત્ત્વાત્ શરીરસ્ય ફલસ્ય ઇવ વનસ્પતેઃ ॥ 42॥
યોગં નિષેવતઃ નિત્યં કાયઃ ચેત્ કલ્પતાં ઇયાત્ ।
તત્ શ્રદ્દધ્યાત્ ન મતિમાન્ યોગં ઉત્સૃજ્ય મત્પરઃ ॥ 43॥
યોગચર્યાં ઇમાં યોગી વિચરન્ મત્ વ્યપાશ્રયઃ ।
ન અન્તરાયૈઃ વિહન્યેત નિઃસ્પૃહઃ સ્વસુખાનુભૂઃ ॥ 44॥
ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં
સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે ભગવદુદ્ધવસંવાદે
પરમાર્થનિર્ણયો નામ અષ્ટાવિંશોઽધ્યાયઃ ॥ 28॥
અથ એકોનત્રિંશઃ અધ્યાયઃ ।
સુદુસ્તરાં ઇમાં મન્યે યોગચર્યાં અનાત્મનઃ ।
યથા અઞ્જસા પુમાન્ સિહ્યેત્ તત્ મે બ્રૂહિ અઞ્જસા અચ્યુત ॥ 1॥
પ્રાયશઃ પુણ્ડરીકાક્ષ યુઞ્જન્તઃ યોગિનઃ મનઃ ।
વિષીદન્તિ અસમાધાનાત્ મનોનિગ્રહકર્શિતાઃ ॥ 2॥
અથ અતઃ આનન્દદુઘં પદામ્બુજમ્
હંસાઃ શ્રયેરન્ અરવિન્દલોચન ।
સુખં નુ વિશ્વેશ્વર યોગકર્મભિઃ
ત્વત્ માયયા અમી વિહતાઃ ન માનિનઃ ॥ 3॥
કિં ચિત્રં અચ્યુત તવ એતત્ અશેષબન્ધઃ
દાસેષુ અનન્યશરણેષુ યત્ આત્મ સાત્ત્વમ્ ।
યઃ અરોચયત્સહ મૃગૈઃ સ્વયં ઈશ્વરાણામ્
શ્રીમત્ કિરીટ તટ પીડિત પાદ પીઠઃ ॥ 4॥
તં ત્વા અખિલ આત્મદયિત ઈશ્વરં આશ્રિતાનામ્
સર્વ અર્થદં સ્વકૃતવિત્ વિસૃજેત કઃ નુ ।
કઃ વા ભજેત્ કિં અપિ વિસ્મૃતયે અનુ ભૂત્યૈ
કિં વા ભવેત્ ન તવ પાદરજોજુષાં નઃ ॥ 5॥
ન એવ ઉપયન્તિ અપચિતિં કવયઃ તવ ઈશ
બ્રહ્માયુષા અપિ કૃતં ઋધમુદઃ સ્મરન્તઃ ।
યઃ અન્તર્બહિઃ તનુભૃતાં અશુભં વિધુન્વન્
આચાર્યચૈત્યવપુષા સ્વગતં વ્યનક્તિ ॥ 6॥
શ્રીશુકઃ ઉવાચ ।
ઇતિ ઉદ્ધવેન અતિ અનુરક્ત ચેતસા
પૃષ્ટઃ જગત્ક્રીડનકઃ સ્વશક્તિભિઃ ।
ગૃહીત મૂર્તિત્રયઃ ઈશ્વર ઈશ્વરઃ
જગાદ સપ્રેમ મનોહરસ્મિતઃ ॥ 7॥
શ્રીભગવાન્ ઉવાચ ।
હન્ત તે કથયિષ્યામિ મમ ધર્માન્ સુમઙ્ગલામ્ ।
યાન્ શ્રદ્ધયા આચરન્ મર્ત્યઃ મૃત્યું જયતિ દુર્જયમ્ ॥ 8॥
કુર્યાત્ સર્વાણિ કર્માણિ મદર્થં શનકૈઃ સ્મરન્ ।
મયિ અર્પિત મનઃ ચિત્તઃ મત્ ધર્મ આત્મમનોરતિઃ ॥ 9॥
દેશાન્ પુણ્યાન્ આશ્રયેત મદ્ભક્તૈઃ સાધુભિઃ શ્રિતાન્ ।
દેવ આસુર મનુષ્યેષુ મદ્ભક્ત આચરિતાનિ ચ ॥ 10॥
પૃથક્ સત્રેણ વા મહ્યં પર્વયાત્રા મહોત્સવાન્ ।
કારયેત્ ગીતનૃત્ય આદ્યૈઃ મહારાજ વિભૂતિભિઃ ॥ 11॥
માં એવ સર્વભૂતેષુ બહિઃ અન્તઃ અપાવૃતમ્ ।
ઈક્ષેત આત્મનિ ચ આત્માનં યથા ખં અમલ આશયઃ ॥ 12॥
ઇતિ સર્વાણિ ભૂતાનિ મદ્ભાવેન મહાદ્યુતે ।
સભાજયન્ મન્યમાનઃ જ્ઞાનં કેવલં આશ્રિતઃ ॥ 13॥
બ્રાહ્મણે પુલ્કસે સ્તેને બ્રહ્મણ્યે અર્કે સ્ફુલિઙ્ગકે ।
અક્રૂરે ક્રૂરકે ચ એવ સમદૃક્ પણ્ડિતઃ મતઃ ॥ 14॥
નરેષુ અભીક્ષ્ણં મદ્ભાવં પુંસઃ ભાવયતઃ અચિરાત્ ।
સ્પર્ધા અસૂયા તિરસ્કારાઃ સાહઙ્કારાઃ વિયન્તિ હિ ॥ 15॥
વિસૃજ્ય સ્મયમાનાન્ સ્વાન્ દૃશં વ્રીડાં ચ દૈહિકીમ્ ।
પ્રણમેત્ દણ્ડવત્ ભૂમૌ આશ્વ ચાણ્ડાલ ગો ખરમ્ ॥ 16॥
યાવત્ સર્વેષુ ભૂતેષુ મદ્ભાવઃ ન ઉપજાયતે ।
તાવત્ એવં ઉપાસીત વાઙ્ મન કાય વૃત્તિભિઃ ॥ 17॥
સર્વં બ્રહ્માત્મકં તસ્ય વિદ્યયા આત્મ મનીષયા ।
પરિપશ્યન્ ઉપરમેત્ સર્વતઃ મુક્ત સંશયઃ ॥ 18॥
અયં હિ સર્વકલ્પાનાં સધ્રીચીનઃ મતઃ મમ ।
મદ્ભાવઃ સર્વભૂતેષુ મનોવાક્કાયવૃત્તિભિઃ ॥ 19॥
ન હિ અઙ્ગ ઉપક્રમે ધ્વંસઃ મદ્ધર્મસ્ય ઉદ્ધવ અણુ અપિ ।
મયા વ્યવસિતઃ સમ્યક્ નિર્ગુણત્વાત્ અનાશિષઃ ॥ 20॥
યઃ યઃ મયિ પરે ધર્મઃ કલ્પ્યતે નિષ્ફલાય ચેત્ ।
તત્ આયાસઃ નિરર્થઃ સ્યાત્ ભયાદેઃ ઇવ સત્ત્મ ॥ 21॥
એષા બુદ્ધિમતાં બુદ્ધિઃ મનીષા ચ મનીષિણામ્ ।
યત્ સત્યં અનૃતેન ઇહ મર્ત્યેન આપ્નોતિ મા અમૃતમ્ ॥ 22॥
એષ તે અભિહિતઃ કૃત્સ્નઃ બ્રહ્મવાદસ્ય સઙ્ગ્રહઃ ।
સમાસવ્યાસવિધિના દેવાનાં અપિ દુર્ગમઃ ॥ 23॥
અભીક્ષ્ણશઃ તે ગદિતં જ્ઞાનં વિસ્પષ્ટયુક્તિમત્ ।
એતત્ વિજ્ઞાય મુચ્યેત પુરુષઃ નષ્ટસંશયઃ ॥ 24॥
સુવિવિક્તં તવ પ્રશ્નં મયા એતત્ અપિ ધારયેત્ ।
સનાતનં બ્રહ્મગુહ્યં પરં બ્રહ્મ અધિગચ્છતિ ॥ 25॥
યઃ એતત્ મમ ભક્તેષુ સમ્પ્રદદ્યાત્ સુપુષ્કલમ્ ।
તસ્ય અહં બ્રહ્મદાયસ્ય દદામિ આત્માનં આત્મના ॥ 26॥
યઃ એતત્ સમધીયીત પવિત્રં પરમં શુચિ ।
સઃ પૂયેત અહઃ અહઃ માં જ્ઞાનદીપેન દર્શયન્ ॥ 27॥
યઃ એતત્ શ્રદ્ધયા નિત્યં અવ્યગ્રઃ શ્રુણુયાત્ નરઃ ।
મયિ ભક્તિં પરાં કુર્વન્ કર્મભિઃ ન સઃ બધ્યતે ॥ 28॥
અપિ ઉદ્ધવ ત્વયા બ્રહ્મ સખે સમવધારિતમ્ ।
અપિ તે વિગતઃ મોહઃ શોકઃ ચ અસૌ મનોભવઃ ॥ 29॥
ન એતત્ ત્વયા દામ્ભિકાય નાસ્તિકાય શઠાય ચ ।
અશુશ્રૂષોઃ અભક્તાય દુર્વિનીતાય દીયતામ્ ॥ 30॥
એતૈઃ દોષૈઃ વિહીનાય બ્રહ્મણ્યાય પ્રિયાય ચ ।
સાધવે શુચયે બ્રૂયાત્ ભક્તિઃ સ્યાત્ શૂદ્ર યોષિતામ્ ॥ 31॥
ન એતત્ વિજ્ઞાય જિજ્ઞાસોઃ જ્ઞાતવ્યં અવશિષ્યતે ।
પીત્વા પીયૂષં અમૃતં પાતવ્યં ન અવશિષ્યતે ॥ 32॥
જ્ઞાને કર્મણિ યોગે ચ વાર્તાયાં દણ્ડધારણે ।
યાવાન્ અર્થઃ નૃણાં તાત તાવાન્ તે અહં ચતુર્વિધઃ ॥ 33॥
મર્ત્યઃ યદા ત્યક્ત સમસ્તકર્મા
નિવેદિતાત્મા વિચિકીર્ષિતઃ મે ।
તદા અમૃતત્વં પ્રતિપદ્યમાનઃ
મયા આત્મભૂયાય ચ કલ્પતે વૈ ॥ 34॥
શ્રીશુકઃ ઉવાચ ।
સઃ એવં આદર્શિત યોગમાર્ગઃ
તદા ઉત્તમ શ્લોકવચઃ નિશમ્ય ।
બદ્ધ અઞ્જલિઃ પ્રીતિ ઉપરુદ્ધ કણ્ઠઃ
ન કિઞ્ચિત્ ઊચેઃ અશ્રુ પરિપ્લુત અક્ષઃ ॥ 35॥
વિષ્ટભ્ય ચિત્તં પ્રણય અવઘૂર્ણમ્
ધૈર્યેણ રાજન્ બહુ મન્યમાનઃ ।
કૃતાઞ્જલિઃ પ્રાહ યદુપ્રવીરમ્
શીર્ષ્ણા સ્પૃશન્ તત્ ચરણ અરવિન્દમ્ ॥ 36॥
ઉદ્ધવઃ ઉવાચ ।
વિદ્રાવિતઃ મોહ મહા અન્ધકારઃ
યઃ આશ્રિતઃ મે તવ સન્નિધાનાત્ ।
વિભાવસોઃ કિં નુ સમીપગસ્ય
શીતં તમઃ ભીઃ પ્રભવન્તિ અજ અદ્ય ॥ 37॥
પ્રત્યર્પિતઃ મે ભવતા અનુકમ્પિના
ભૃત્યાય વિજ્ઞાનમયઃ પ્રદીપઃ ।
હિત્વા કૃતજ્ઞઃ તવ પાદમૂલમ્
કઃ અન્યત્ સમીયાત્ શરણં ત્વદીયમ્ ॥ 38॥
વૃક્ણઃ ચ મે સુદૃઢઃ સ્નેહપાશઃ
દાશાર્હ વૃષ્ણિ અન્ધક સાત્વતેષુ ।
પ્રસારિતઃ સૃષ્ટિવિવૃદ્ધયે ત્વયા
સ્વમાયયા હિ આત્મ સુબોધ હેતિના ॥ 39॥
નમઃ અસ્તુ તે મહાયોગિન્ પ્રપન્નં અનુશાધિ મામ્ ।
યથા ત્વત્ ચરણ અમ્ભોજે રતિઃ સ્યાત્ અનપાયિની ॥ 40॥
શ્રીભગવાન્ ઉવાચ ।
ગચ્છ ઉદ્ધવ મયા આદિષ્ટઃ બદરિ આખ્યં મમ આશ્રમમ્ ।
તત્ર મત્ પાદ તીર્થોદે સ્નાન ઉપસ્પર્શનૈઃ શુચિઃ ॥ 41॥
ઈક્ષયા અલકનન્દાયા વિધૂત અશેષ કલ્મષઃ ।
વસાનઃ વલ્કલાનિ અઙ્ગ વન્યભુક્ સુખ નિઃસ્પૃહઃ ॥ 42॥
તિતિક્ષૌઃ દ્વન્દ્વમાત્રાણાં સુશીલઃ સંયતેન્દ્રિયઃ ।
શાન્તઃ સમાહિતધિયા જ્ઞાનવિજ્ઞાનસંયુતઃ ॥ 43॥
મત્તઃ અનુશિક્ષિતં યત્ તે વિવિક્તમનુભાવયન્ ।
મયિ આવેશિત વાક્ ચિત્તઃ મદ્ધર્મ નિરતઃ ભવ ।
અતિવ્રજ્ય ગતીઃ તિસ્રઃ માં એષ્યસિ તતઃ પરમ્ ॥ 44॥
શ્રીશુકઃ ઉવાચ ।
સઃ એવં ઉક્તઃ હરિમેધસા ઉદ્ધવઃ
પ્રદક્ષિણં તં પરિસૃત્ય પાદયોઃ ।
શિરઃ નિધાય અશ્રુકલાભિઃ આર્દ્રધીઃ
ન્યષિઞ્ચત્ અદ્વન્દ્વપરઃ અપિ ઉપક્રમે ॥ 45॥
સુદુસ્ત્યજ સ્નેહ વિયોગ કાતરઃ
ન શક્નુવન્ તં પરિહાતું આતુરઃ ।
કૃચ્છ્રં યયૌ મૂર્ધનિ ભર્તૃપાદુકે
બિભ્રન્ નમસ્કૃત્ય યયૌ પુનઃ પુનઃ ॥ 46॥
તતઃ તં અન્તર્હૃદિ સન્નિવેશ્ય
ગતઃ મહાભાગવતઃ વિશાલામ્ ।
યથા ઉપદિષ્ટાં જગત્ એકબન્ધુના
તતઃ સમાસ્થાય હરેઃ અગાત્ ગતિમ્ ॥ 47॥
યઃ એઅતત્ આનન્દ સમુદ્ર સમ્ભૃતમ્
જ્ઞાનામૃતં ભાગવતાય ભાષિતમ્ ।
કૃષ્ણેણ યોગેશ્વર સેવિતાઙ્ઘ્રિણા
સચ્છ્રદ્ધયા આસેવ્ય જગત્ વિમુચ્યતે ॥ 48॥
ભવભય અપહન્તું જ્ઞાનવિજ્ઞાનસારમ્
નિગમકૃત્ ઉપજહે ભૃઙ્ગવત્ વેદસારમ્ ।
અમૃતં ઉદધિતઃ ચ અપાયયત્ ભૃત્યવર્ગાન્
પુરુષં ઋષભં આદ્યં કૃષ્ણસઞ્જ્ઞં નતઃ અસ્મિ ॥ 49॥
ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં
સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે ભગવદુદ્ધવસંવાદે
પરમાર્થપ્રાપ્તિસુગમોપાયકથનોદ્ધવબદરિકાશ્રમપ્રવેશો
નામ એકોનત્રિંશોઽધ્યાયઃ ॥ 29॥
અથ ત્રિંશઃ અધ્યાયઃ ।
રાજા ઉવાચ ।
તતઃ મહાભાગવતે ઉદ્ધવે નિર્ગતે વનમ્ ।
દ્વારવત્યાં કિં અકરોત્ ભગવાન્ ભૂતભાવનઃ ॥ 1॥
બ્રહ્મશાપ ઉપસંસૃષ્ટે સ્વકુલે યાદવર્ષભઃ ।
પ્રેયસીં સર્વનેત્રાણાં તનું સઃ કથં અત્યજત્ ॥ 2॥
પ્રત્યાક્રષ્ટું નયનં અબલા યત્ર લગ્નં ન શેકુઃ
કર્ણાવિષ્ટં ન સરતિ તતઃ યત્ સતાં આત્મલગ્નમ્ ।
યત્ શ્રીઃ વાચાં જનયતિ રતિં કિં નુ માનં કવીનામ્
દૃષ્ટ્વા જિષ્ણોઃ યુધિ રથગતં યત્ ચ તત્ સામ્યમ્
ઈયુઃ ॥ 3॥
ઋષિઃ ઉવાચ ।
દિવિ ભુવિ અન્તરિક્ષે ચ મહોત્પાતાન્ સમુત્થિતાન્ ।
દૃષ્ટ્વા આસીનાન્ સુધર્માયાં કૃષ્ણઃ પ્રાહ યદૂન્ ઇદમ્ ॥ 4॥
શ્રીભગવાન્ ઉવાચ ।
એતે ઘોરાઃ મહોત્પાતાઃ દ્વાર્વત્યાં યમકેતવઃ ।
મુહૂર્તં અપિ ન સ્થેયં અત્ર નઃ યદુપુઙ્ગવાઃ ॥ 5॥
સ્ત્રિયઃ બાલાઃ ચ વૃદ્ધાઃ ચ શઙ્ખોદ્ધારં વ્રજન્ત્વિતઃ ।
વયં પ્રભાસં યાસ્યામઃ યત્ર પ્રત્યક્ સરસ્વતી ॥ 6॥
તત્ર અભિષિચ્ય શુચય ઉપોષ્ય સુસમાહિતાઃ ।
દેવતાઃ પૂજયિષ્યામઃ સ્નપન આલેપન અર્હણૈઃ ॥7॥
બ્રાહ્મણાન્ તુ મહાભાગાન્ કૃતસ્વસ્ત્યયના વયમ્ ।
ગો ભૂ હિરણ્ય વાસોભિઃ ગજ અશ્વરથ વેશ્મભિઃ ॥ 8॥
વિધિઃ એષઃ હિ અરિષ્ટઘ્નઃ મઙ્ગલ આયનં ઉત્તમમ્ ।
દેવ દ્વિજ ગવાં પૂજા ભૂતેષુ પરમઃ ભવઃ ॥ 9॥
ઇતિ સર્વે સમાકર્ણ્ય યદુવૃદ્ધાઃ મધુદ્વિષઃ ।
તથા ઇતિ નૌભિઃ ઉત્તીર્ય પ્રભાસં પ્રયયૂ રથૈઃ ॥ 10॥
તસ્મિન્ ભગવતા આદિષ્ટં યદુદેવેન યાદવા ।
ચક્રુઃ પરભયા ભક્ત્યા સર્વશ્રેય ઉપબૃંહિતમ્ ॥ 11॥
તતઃ તસ્મિન્ મહાપાનં પપુઃ મૈરેયકં મધુ ।
દિષ્ટ વિભ્રંશિત ધિયઃ યત્ દ્રવૈઃ ભ્રશ્યતે મતિઃ ॥ 12॥
મહાપાન અભિમત્તાનાં વીરાણાં દૃપ્તચેતસામ્ ।
કૃષ્ણમાયા વિમૂઢાનાં સઙ્ઘર્ષઃ સુમહાન્ અભૂત્ ॥ 13॥
યુયુધુઃ ક્રોધસંરબ્ધા વેલાયાં આતતાયિનઃ ।
ધનુભિઃ અસિભિઃ મલ્લૈઃ ગદાભિઃ તાં અરર્ષ્ટિભિઃ ॥ 14॥
પતત્પતાકૈ રથકુઞ્જરાદિભિઃ
ખર ઉષ્ટ્ર ગોભિઃ મહિષૈઃ નરૈઃ અપિ ।
મિથઃ સમેત્ય અશ્વતરૈઃ સુદુર્મદા
ન્યહન્ શરર્દદ્ભિઃ ઇવ દ્વિપા વને ॥ 15॥
પ્રદ્યુમ્ન સામ્બૌ યુધિ રૂઢમત્સરૌ
અક્રૂર ભોજૌ અનિરુદ્ધ સાત્યકી ।
સુભદ્ર સઙ્ગ્રામજિતૌ સુદારુણૌ
ગદૌ સુમિત્રા સુરથૌ સમીયતુઃ ॥ 16॥
અન્યે ચ યે વૈ નિશઠ ઉલ્મુક આદયઃ
સહસ્રજિત્ શતજિત્ ભાનુ મુખ્યાઃ ।
અન્યોન્યં આસાદ્ય મદાન્ધકારિતા
જઘ્નુઃ મુકુન્દેન વિમોહિતા ભૃશમ્ ॥ 17॥
દાશાર્હ વૃષ્ણિ અન્ધક ભોજ સાત્વતા
મધુ અર્બુદા માથુરશૂરસેનાઃ ।
વિસર્જનાઃ કુકુરાઃ કુન્તયઃ ચ
મિથઃ તતઃ તે અથ વિસૃજ્ય સૌહૃદમ્ ॥ 18॥
પુત્રાઃ અયુધ્યન્ પિતૃભિઃ ભ્રાતૃભિઃ ચ
સ્વસ્ત્રીય દૌહિત્ર પિતૃવ્યમાતુલૈઃ ।
મિત્રાણિ મિત્રૈઃ સુહૃદઃ સુહૃદ્ભિઃ
જ્ઞાતીંસ્ત્વહન્ જ્ઞાતયઃ એવ મૂઢાઃ ॥ 19॥
શરેષુ ક્ષીયમાણેષુ ભજ્યમાનેષુ ધન્વસુ ।
શસ્ત્રેષુ ક્ષીયમાણેષુ મુષ્ટિભિઃ જહ્રુઃ એરકાઃ ॥ 20॥
તાઃ વજ્રકલ્પાઃ હિ અભવન્ પરિઘાઃ મુષ્ટિનાઃ ભૃતાઃ ।
જઘ્નુઃ દ્વિષઃ તૈઃ કૃષ્ણેન વાર્યમાણાઃ તુ તં ચ તે ॥ 21॥
પ્રત્યનીકં મન્યમાનાઃ બલભદ્રં ચ મોહિતાઃ ।
હન્તું કૃતધિયઃ રાજન્ આપન્નાઃ આતતાયિનઃ ॥ 22॥
અથ તૌ અપિ સઙ્ક્રુદ્ધૌ ઉદ્યમ્ય કુરુનન્દન ।
એરકા મુષ્ટિ પરિઘૌ જરન્તૌ જઘ્નતુઃ યુધિ ॥ 23॥
બ્રહ્મશાપ ઉપસૃષ્ટાનાં કૃષ્ણમાયાવૃત આત્મનામ્ ।
સ્પર્ધાક્રોધઃ ક્ષયં નિન્યે વૈણવઃ અગ્નિઃ યથા વનમ્ ॥ 24॥
એવં નષ્ટેષુ સર્વેષુ કુલેષુ સ્વેષુ કેશવઃ ।
અવતારિતઃ ભુવઃ ભારઃ ઇતિ મેને અવશેષિતઃ ॥ 25॥
રામઃ સમુદ્રવેલાયાં યોગં આસ્થાય પૌરુષમ્ ।
તત્ ત્યાજ લોકં માનુષ્યં સંયોજ્ય આત્માનં આત્મનિ ॥ 26॥
રામનિર્યાણં આલોક્ય ભગવાન્ દેવકીસુતઃ ।
નિષસાદ ધરોપસ્થે તૂષ્ણીં આસાદ્ય પિપ્પલમ્ ॥ 27॥
બિભ્રત્ ચતુર્ભુજં રૂપં ભ્રાજિષ્ણુ પ્રભયા સ્વયા ।
દિશઃ વિતિમારાઃ કુર્વન્ વિધૂમઃ ઇવ પાવકઃ ॥ 28॥
શ્રીવત્સાઙ્કં ઘનશ્યામં તપ્ત હાટક વર્ચસમ્ ।
કૌશેય અમ્બર યુગ્મેન પરિવીતં સુમઙ્ગલમ્ ॥ 29॥
સુન્દર સ્મિત વક્ત્ર અબ્જં નીલ કુન્તલ મણ્ડિતમ્ ।
પુણ્ડરીક અભિરામાક્ષં સ્ફુરન્ મકર કુણ્ડલમ્ ॥ 30॥
કટિસૂત્ર બ્રહ્મસૂત્ર કિરીટ કટક અઙ્ગદૈઃ ।
હાર નૂપુર મુદ્રાભિઃ કૌસ્તુભેન વિરાજિતમ્ ॥ 31॥
વનમાલા પરીતાઙ્ગં મૂર્તિમદ્ભિઃ નિજ આયુધૈઃ ।
કૃત્વા ઉરૌ દક્ષિણે પાદં આસીનં પઙ્કજ અરુણમ્ ॥ 32॥
મુસલૌ અશેષાયઃ ખણ્ડકૃતેષુઃ લુબ્ધકઃ જરાઃ ।
મૃગાસ્ય આકારં તત્ ચરણં વિવ્યાધ મૃગશઙ્કયા ॥ 33॥
ચતુર્ભુજં તં પુરુષં દૃષ્ટ્વા સઃ કૃત કિલ્બિષઃ ।
ભીતઃ પપાત શિરસા પાદયોઃ અસુરદ્વિષઃ ॥ 34॥
અજાનતા કૃતં ઇદં પાપેન મધુસૂદન ।
ક્ષન્તું અર્હસિ પાપસ્ય ઉત્તમશ્લોકઃ મે અનઘ ॥ 35॥
યસ્ય અનુસ્મરણં નૄણાં અજ્ઞાન ધ્વાન્ત નાશનમ્ ।
વદન્તિ તસ્ય તે વિષ્ણો મયા અસાધુ કૃતં પ્રભો ॥ 36॥
તત્ મા આશુ જહિ વૈકુણ્ઠ પાપ્માનં મૃગ લુબ્ધકમ્ ।
યથા પુનઃ અહં તુ એવં ન કુર્યાં સત્ અતિક્રમમ્ ॥ 37॥
યસ્ય આત્મ યોગ રચિતં ન વિદુઃ વિરિઞ્ચઃ
રુદ્ર આદયઃ અસ્ય તનયાઃ પતયઃ ગિરાં યે ।
ત્વત્ માયયા પિહિત દૃષ્ટયઃ એતત્ અઞ્જઃ
કિં તસ્ય તે વયં અસત્ ગતયઃ ગૃણીમઃ ॥ 38॥
શ્રીભગવાન્ ઉવાચ ।
મા ભૈઃ જરે ત્વં ઉત્તિષ્ઠ કામઃ એષઃ કૃતઃ હિ મે ।
યાહિ ત્વં મત્ અનુજ્ઞાતઃ સ્વર્ગં સુકૃતિનાં પદમ્ ॥ 39॥
ઇતિ આદિષ્ટઃ ભગવતા કૃષ્ણેન ઇચ્છા શરીરિણા ।
ત્રિઃ પરિક્રમ્ય તં નત્વા વિમાનેન દિવં યયૌ ॥ 40॥
દારુકઃ કૃષ્ણપદવીં અન્વિચ્છન્ અધિગમ્યતામ્ ।
વાયું તુલસિકામોદં આઘ્રાય અભિમુખં યયૌ ॥ 41॥
તં તત્ર તિગ્મદ્યુભિઃ આયુધૈઃ વૃતમ્
હિ અશ્વત્થમૂલે કૃતકેતનં પતિમ્ ।
સ્નેહપ્લુતાત્મા નિપપાત પાદયો
રથાત્ અવપ્લુત્ય સબાષ્પલોચનઃ ॥ 42॥
અપશ્યતઃ ત્વત્ ચરણ અમ્બુજં પ્રભો
દૃષ્ટિઃ પ્રણષ્ટા તમસિ પ્રવિષ્ટા ।
દિશઃ ન જાને ન લભે ચ શાન્તિમ્
યથા નિશાયં ઉડુપે પ્રણષ્ટે ॥ 43॥
ઇતિ બ્રુવતે સૂતે વૈ રથઃ ગરુડલાઞ્છનઃ ।
ખં ઉત્પપાત રાજેન્દ્ર સાશ્વધ્વજઃ ઉદીક્ષતઃ ॥ 44॥
તં અન્વગચ્છન્ દિવ્યાનિ વિષ્ણુપ્રહરણાનિ ચ ।
તેન અતિ વિસ્મિત આત્માનં સૂતં આહ જનાર્દનઃ ॥ 45॥
ગચ્છ દ્વારવતીં સૂત જ્ઞાતીનાં નિધનં મિથઃ ।
સઙ્કર્ષણસ્ય નિર્યાણં બન્ધુભ્યઃ બ્રૂહિ મત્ દશામ્ ॥ 46॥
દ્વારકાયાં ચ ન સ્થેયં ભવદ્ભિઃ ચ સ્વબન્ધુભિઃ ।
મયા ત્યક્તાં યદુપુરીં સમુદ્રઃ પ્લાવયિષ્યતિ ॥ 47॥
સ્વં સ્વં પરિગ્રહં સર્વે આદાય પિતરૌ ચ નઃ ।
અર્જુનેન આવિતાઃ સર્વ ઇન્દ્રપ્રસ્થં ગમિષ્યથ ॥ 48॥
ત્વં તુ મત્ ધર્મં આસ્થાય જ્ઞાનનિષ્ઠઃ ઉપેક્ષકઃ ।
મન્માયા રચનાં એતાં વિજ્ઞાય ઉપશમં વ્રજ ॥ 49॥
ઇતિ ઉક્તઃ તં પરિક્રમ્ય નમસ્કૃત્ય પુનઃ પુનઃ ।
તત્ પાદૌ શીર્ષ્ણિ ઉપાધાય દુર્મનાઃ પ્રયયૌ પુરીમ્ ॥ 50॥
ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં
સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે યદુકુલસઙ્ક્ષયો નામ
ત્રિંશોઽધ્યાયઃ ॥ 30॥
અથ એકત્રિંશઃ અધ્યાયઃ ।
શ્રીશુકઃ ઉવાચ ।
અથ તત્ર આગમત્ બ્રહ્મા ભવાન્યા ચ સમં ભવઃ ।
મહેન્દ્રપ્રમુખાઃ દેવાઃ મુનયઃ સપ્રજેશ્વરાઃ ॥ 1॥
પિતરઃ સિદ્ધગન્ધર્વાઃ વિદ્યાધર મહોરગાઃ ।
ચારણાઃ યક્ષરક્ષાંસિ કિન્નર અપ્સરસઃ દ્વિજાઃ ॥ 2॥
દ્રષ્ટુકામાઃ ભગવતઃ નિર્વાણં પરમ ઉત્સુકાઃ ।
ગાયન્તઃ ચ ગૃણન્તઃ ચ શૌરેઃ કર્માણિ જન્મ ચ ॥ 3॥
વવર્ષુઃ પુષ્પવર્ષાણિ વિમાન આવલિભિઃ નભઃ ।
કુર્વન્તઃ સઙ્કુલં રાજન્ ભક્ત્યા પરમયા યુતાઃ ॥ 4॥
ભગવાન્ પિતામહં વીક્ષ્ય વિભૂતિઃ આત્મનઃ વિભુઃ ।
સંયોજ્ય આત્મનિ ચ આત્માનં પદ્મનેત્રે ન્યમીલયત્ ॥ 5॥
લોકાભિરામાં સ્વતનું ધારણા ધ્યાન મઙ્ગલમ્ ।
યોગધારણયા આગ્નેય્યા અદગ્ધ્વા ધામ આવિશત્ સ્વકમ્ ॥ 6॥
દિવિ દુન્દુભયઃ નેદુઃ પેતુઃ સુમનઃ ચ ખાત્ ।
સત્યં ધર્મઃ ધૃતિઃ ભૂમેઃ કીર્તિઃ શ્રીઃ ચ અનુ તં વયુઃ ॥ 7॥
દેવ આદયઃ બ્રહ્મમુખ્યાઃ ન વિશન્તં સ્વધામનિ ।
અવિજ્ઞાતગતિં કૃષ્ણં દદૃશુઃ ચ અતિવિસ્મિતાઃ ॥ 8॥
સૌદામન્યાઃ યથા આકાશે યાન્ત્યાઃ હિત્વા અભ્રમણ્ડલમ્ ।
ગતિઃ ન લક્ષ્યતે મર્ત્યૈઃ તથા કૃષ્ણસ્ય દૈવતૈઃ ॥ 9॥
બ્રહ્મ રુદ્ર આદયઃ તે તુ દૃષ્ટ્વા યોગગતિં હરેઃ ।
વિસ્મિતાઃ તાં પ્રશંસન્તઃ સ્વં સ્વં લોકં યયુઃ તદા ॥ 10॥
રાજન્ પરસ્ય તનુભૃત્ જનનાપ્યયેહા
માયાવિડમ્બનં અવેહિ યથા નટસ્ય ।
સૃષ્ટ્વા આત્મના ઇદં અનુવિશ્ય વિહૃત્ય ચ અન્તે
સંહૃત્ય ચ આત્મ મહિના ઉપરતઃ સઃ આસ્તે ॥ 11॥
મર્ત્યેન યઃ ગુરુસુતં યમલોકનીતમ્
ત્વાં ચ આનયત્ શરણદઃ પરમ અસ્ત્ર દગ્ધમ્ ।
જિગ્યે અન્તક અન્તકં અપિ ઈશં અસૌ અવનીશઃ
કિં સ્વાવને સ્વરનયન્ મૃગયું સદેહમ્ ॥ 12॥
તથા અપિ અશેશા સ્થિતિ સમ્ભવ અપિ
અયેષુ અનન્ય હેતુઃ યત્ અશેષ શક્તિધૃક્ ।
ન ઇચ્છત્ પ્રણેતું વપુઃ અત્ર શેષિતમ્
મર્ત્યેન કિં સ્વસ્થગતિં પ્રદર્શયન્ ॥ 13॥
યઃ એતાં પ્રાતઃ ઉત્થાય કૃષ્ણસ્ય પદવીં પરામ્ ।
પ્રયતઃ કીર્તયેત્ ભક્ત્યા તાં એવ આપ્નોતિ અનુત્તમામ્ ॥ 14॥
દારુકઃ દ્વારકાં એત્ય વસુદેવ ઉગ્રસેનયોઃ ।
પતિત્વા ચરણાવસ્રૈઃ ન્યષિઞ્ચત્ કૃષ્ણવિચ્યુતઃ ॥ 15॥
કથયામાસ નિધનં વૃષ્ણીનાં કૃત્સ્નશઃ નૃપ ।
તત્ શ્રુત્વા ઉદ્વિગ્ન હૃદયાઃ જનાઃ શોક વિમૂર્ચ્છિતાઃ ॥ 16॥
તત્ર સ્મ ત્વરિતા જગ્મુઃ કૃષ્ણ વિશ્લેષ વિહ્વલાઃ ।
વ્યસવાઃ શેરતે યત્ર જ્ઞાતયઃ ઘ્નન્તઃ આનનમ્ ॥ 17॥
દેવકી રોહિણી ચ એવ વસુદેવઃ તથા સુતૌ ।
કૃષ્ણ રામ અવપશ્યન્તઃ શોક આર્તાઃ વિજહુઃ સ્મૃતિમ્ ॥ 18॥
પ્રાણાન્ ચ વિજહુઃ તત્ર ભગવત્ વિરહ આતુરાઃ ।
ઉપગુહ્ય પતીન્ તાત ચિતાં આરુરુહુઃ સ્ત્રિયઃ ॥ 19॥
રામપત્ન્યઃ ચ તત્ દેહં ઉપગુહ્ય અગ્નિં આવિશન્ ।
વસુદેવપત્ન્યઃ તત્ ગાત્રં પ્રદ્યુમ્ન આદીન્ હરેઃ સ્નુષાઃ ।
કૃષ્ણપત્ન્યઃ આવિશન્ અગ્નિં રુક્મિણિ આદ્યાઃ તદાત્મિકાઃ ॥ 20॥
અર્જુનઃ પ્રેયસઃ સખ્યુઃ કૃષ્ણસ્ય વિરહ આતુરઃ ।
આત્માનં સાન્ત્વયામાસ કૃષ્ણગીતૈઃ સદુક્તિભિઃ ॥ 21॥
બન્ધૂનાં નષ્ટગોત્રાણાં અર્જુનઃ સામ્પરાયિકમ્ ।
હતાનાં કારયામાસ યથાવત્ અનુપૂર્વશઃ ॥ 22॥
દ્વારકાં હરિણા ત્યક્તા સમુદ્રઃ અપ્લાવયત્ ક્ષણાત્ ।
વર્જયિત્વા મહારાજ શ્રીમત્ ભગવત્ આલયમ્ ॥ 23॥
નિત્યં સન્નિહિતઃ તત્ર ભગવાન્ મધુસૂદનઃ ।
સ્મૃત્યા અશેષા અશુભહરં સર્વ મઙ્ગલં અમઙ્ગલમ્ ॥ 24॥
સ્ત્રી બાલ વૃદ્ધાન્ આદાય હતશેષાન્ ધનઞ્જયઃ ।
ઇન્દ્રપ્રસ્થં સમાવેશ્ય વજ્ર તત્ર અભ્યષેચયત્ ॥ 25॥
શ્રુત્વા સુહૃત્ વધં રાજન્ અર્જુનાત્ તે પિતામહાઃ ।
ત્વાં તુ વંશધરં કૃત્વા જગ્મુઃ સર્વે મહાપથમ્ ॥ 26॥
યઃ એતત્ દેવદેવસ્ય વિષ્ણોઃ કર્માણિ જન્મ ચ ।
કીર્તયેત્ શ્રદ્ધયા મર્ત્યઃ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥ 27॥
ઇત્થં હરેઃ ભગવતઃ રુચિર અવતાર
વીર્યાણિ બાલચરિતાનિ ચ શન્તમાનિ ।
અન્યત્ર ચ ઇહ ચ શ્રુતાનિ ગૃણન્ મનુષ્યઃ
ભક્તિં પરાં પરમહંસગતૌ લભેત ॥ 28॥
ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં
સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે મૌસલોપાખ્યાનં નામ
એકત્રિંશોઽધ્યાયઃ ॥ 31॥
॥ ઇતિ ઉદ્ધવગીતા નામ એકાદશસ્કન્ધઃ સમાપ્તઃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
atha ekādaśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
baddhaḥ muktaḥ iti vyākhyā guṇataḥ me na vastutaḥ |
guṇasya māyāmūlatvāt na me mokṣaḥ na bandhanam || 1||
śokamohau sukhaṃ duḥkhaṃ dehāpattiḥ ca māyayā |
svapnaḥ yathā ātmanaḥ khyātiḥ saṃsṛtiḥ na tu vāstavī || 2||
vidyā avidye mama tanū viddhi uddhava śarīriṇām |
mokṣabandhakarī ādye māyayā me vinirmite || 3||
ekasya eva mama aṃśasya jīvasya eva mahāmate |
bandhaḥ asya avidyayā anādiḥ vidyayā ca tathā itaraḥ || 4||
atha baddhasya muktasya vailakṣaṇyaṃ vadāmi te |
viruddhadharmiṇoḥ tāta sthitayoḥ ekadharmiṇi || 5||
suparṇau etau sadṛśau sakhāyau
yadṛcchayā etau kṛtanīḍau ca vṛkṣe |
ekaḥ tayoḥ khādati pippalānnam
anyaḥ nirannaḥ api balena bhūyān || 6||
ātmānaṃ anyaṃ ca saḥ veda vidvān
apippalādaḥ na tu pippalādaḥ |
yaḥ avidyayā yuk sa tu nityabaddhaḥ
vidyāmayaḥ yaḥ sa tu nityamuktaḥ || 7||
dehasthaḥ api na dehasthaḥ vidvān svapnāt yathā utthitaḥ |
adehasthaḥ api dehasthaḥ kumatiḥ svapnadṛk yathā || 8||
indriyaiḥ indriyārtheṣu guṇaiḥ api guṇeṣu ca |
gṛhyamāṇeṣu ahaṅkuryāt na vidvān yaḥ tu avikriyaḥ || 9||
daivādhīne śarīre asmin guṇabhāvyena karmaṇā |
vartamānaḥ abudhaḥ tatra kartā asmi iti nibadhyate || 10||
evaṃ viraktaḥ śayanaḥ āsanāṭanamajjane |
darśanasparśanaghrāṇabhojanaśravaṇādiṣu || 11||
na tathā badhyate vidvān tatra tatra ādayan guṇān |
prakṛtisthaḥ api asaṃsaktaḥ yathā khaṃ savitā anilaḥ || 12||
vaiśāradyekṣayā asaṅgaśitayā chinnasaṃśayaḥ |
pratibuddhaḥ iva svapnāt nānātvāt vinivartate || 13||
yasya syuḥ vītasaṅkalpāḥ prāṇendriyamanodhiyām |
vṛttayaḥ saḥ vinirmuktaḥ dehasthaḥ api hi tat guṇaiḥ || 14||
yasya ātmā hiṃsyate hiṃsryaiḥ yena kiñcit yadṛcchayā |
arcyate vā kvacit tatra na vyatikriyate budhaḥ || 15||
na stuvīta na nindeta kurvataḥ sādhu asādhu vā |
vadataḥ guṇadoṣābhyāṃ varjitaḥ samadṛk muniḥ || 16||
na kuryāt na vadet kiñcit na dhyāyet sādhu asādhu vā |
ātmārāmaḥ anayā vṛttyā vicaret jaḍavat muniḥ || 17||
śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ na niṣṇāyāt pare yadi |
śramaḥ tasya śramaphalaḥ hi adhenuṃ iva rakṣataḥ || 18||
gāṃ dugdhadohāṃ asatīṃ ca bhāryām
dehaṃ parādhīnaṃ asatprajāṃ ca |
vittaṃ tu atīrthīkṛtaṃ aṅga vācam
hīnāṃ mayā rakṣati duḥkhaduḥkhī || 19||
yasyāṃ na me pāvanaṃ aṅga karma
sthitiudbhavaprāṇa nirodhanaṃ asya |
līlāvatārīpsitajanma vā syāt
bandhyāṃ giraṃ tāṃ bibhṛyāt na dhīraḥ || 20||
evaṃ jijñāsayā apohya nānātvabhramaṃ ātmani |
upārameta virajaṃ manaḥ mayi arpya sarvage || 21||
yadi anīśaḥ dhārayituṃ manaḥ brahmaṇi niścalam |
mayi sarvāṇi karmāṇi nirapekṣaḥ samācara || 22||
śraddhāluḥ me kathāḥ śa‍ṛṇvan subhadrā lokapāvanīḥ |
gāyan anusmaran karma janma ca abhinayan muhuḥ || 23||
madarthe dharmakāmārthān ācaran madapāśrayaḥ |
labhate niścalāṃ bhaktiṃ mayi uddhava sanātane || 24||
satsaṅgalabdhayā bhaktyā mayi māṃ saḥ upāsitā |
saḥ vai me darśitaṃ sadbhiḥ añjasā vindate padam || 25||
uddhava uvāca |
sādhuḥ tava uttamaśloka mataḥ kīdṛgvidhaḥ prabho |
bhaktiḥ tvayi upayujyeta kīdṛśī sadbhiḥ ādṛtā || 26||
etat me puruṣādhyakṣa lokādhyakṣa jagat prabho |
praṇatāya anuraktāya prapannāya ca kathyatām || 27||
tvaṃ brahma paramaṃ vyoma puruṣaḥ prakṛteḥ paraḥ |
avatīrṇaḥ asi bhagavan svecchāupāttapṛthak vapuḥ || 28||
śrībhagavān uvāca |
kṛpāluḥ akṛtadrohaḥ titikṣuḥ sarvadehinām |
satyasāraḥ anavadyātmā samaḥ sarvopakārakaḥ || 29||
kāmaiḥ ahatadhīḥ dāntaḥ mṛduḥ śuciḥ akiñcanaḥ |
anīhaḥ mitabhuk śāntaḥ sthiraḥ mat śaraṇaḥ muniḥ || 30||
apramattaḥ gabhīrātmā dhṛtimāñjitaṣaḍguṇaḥ |
amānī mānadaḥ kalpaḥ maitraḥ kāruṇikaḥ kaviḥ || 31||
ājñāya evaṃ guṇān doṣānmayādiṣṭān api svakān |
dharmān santyajya yaḥ sarvān māṃ bhajeta saḥ sattamaḥ || 32||
jñātvā ajñātvā atha ye vai māṃ yāvān yaḥ ca asmi
yādṛśaḥ |
bhajanti ananyabhāvena te me bhaktatamāḥ matāḥ || 33||
malliṅgamadbhaktajanadarśanasparśanārcanam |
paricaryā stutiḥ prahvaguṇakarma anukīrtanam || 34||
matkathāśravaṇe śraddhā mat anudhyānaṃ uddhava |
sarvalābha upaharaṇaṃ dāsyena ātmanivedanam || 35||
majjanmakarmakathanaṃ mama parvānumodanam |
gītatāṇḍavavāditragoṣṭhībhiḥ madgṛha utsavaḥ || 36||
yātrā balividhānaṃ ca sarvavārṣikaparvasu |
vaidikī tāntrikī dīkṣā madīyavratadhāraṇam || 37||
mama arcāsthāpane śraddhā svataḥ saṃhatya ca udyamaḥ |
udyāna upavanākrīḍapuramandirakarmaṇi || 38||
sammārjana upalepābhyāṃ sekamaṇḍalavartanaiḥ |
gṛhaśuśrūṣaṇaṃ mahyaṃ dāsavadyadamāyayā || 39||
amānitvaṃ adambhitvaṃ kṛtasya aparikīrtanam |
api dīpāvalokaṃ me na upayuñjyāt niveditam || 40||
yat yat iṣṭatamaṃ loke yat ca atipriyaṃ ātmanaḥ |
tat tat nivedayet mahyaṃ tat ānantyāya kalpate || 41||
sūryaḥ agniḥ brāhmaṇaḥ gāvaḥ vaiṣṇavaḥ khaṃ marut jalam |
bhūḥ ātmā sarvabhūtāni bhadra pūjāpadāni me || 42||
sūrye tu vidyayā trayyā haviṣāgnau yajeta mām |
ātithyena tu viprāgryaḥ goṣvaṅga yavasādinā || 43||
vaiṣṇave bandhusatkṛtyā hṛdi khe dhyānaniṣṭhayā |
vāyau mukhyadhiyā toye dravyaiḥ toyapuraskṛtaiḥ || 44||
sthaṇḍile mantrahṛdayaiḥ bhogaiḥ ātmānaṃ ātmani |
kṣetrajñaṃ sarvabhūteṣu samatvena yajeta mām || 45||
dhiṣṇyeṣu eṣu iti madrūpaṃ śaṅkhacakragadāmbujaiḥ |
yuktaṃ caturbhujaṃ śāntaṃ dhyāyan arcet samāhitaḥ || 46||
iṣṭāpūrtena māṃ evaṃ yaḥ yajeta samāhitaḥ |
labhate mayi sadbhaktiṃ matsmṛtiḥ sādhusevayā || 47||
prāyeṇa bhaktiyogena satsaṅgena vinā uddhava |
na upāyaḥ vidyate sadhryaṅ prāyaṇaṃ hi satāṃ aham || 48||
atha etat paramaṃ guhyaṃ śruṇvataḥ yadunandana |
sugopyaṃ api vakṣyāmi tvaṃ me bhṛtyaḥ suhṛt sakhā || 49||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
ekādaśapūjāvidhānayogo nāma ekādaśo'dhyāyaḥ || 11||
atha dvādaśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
na rodhayati māṃ yogaḥ na ssāṅkhyaṃ dharmaḥ eva ca |
na svādhyāyaḥ tapaḥ tyāgaḥ na iṣṭāpūrtaṃ na dakṣiṇā || 1||
vratāni yajñaḥ chandāṃsi tīrthāni niyamāḥ yamāḥ |
yathā avarundhe satsaṅgaḥ sarvasaṅga apahaḥ hi mām || 2||
satsaṅgena hi daiteyā yātudhānaḥ mṛgāḥ khagāḥ |
gandharva apsarasaḥ nāgāḥ siddhāḥ cāraṇaguhyakāḥ || 3||
vidyādharāḥ manuṣyeṣu vaiśyāḥ śūdrāḥ striyaḥ antyajāḥ |
rajaḥ tamaḥ prakṛtayaḥ tasmin tasmin yuge anagha || 4||
bahavaḥ matpadaṃ prāptāḥ tvāṣṭrakāyādhavādayaḥ |
vṛṣaparvā baliḥ vāṇaḥ mayaḥ ca atha vibhīṣaṇaḥ || 5||
sugrīvaḥ hanumān ṛkṣaḥ gajaḥ gṛdhraḥ vaṇikpathaḥ |
vyādhaḥ kubjā vraje gopyaḥ yajñapatnyaḥ tathā apare || 6||
te na adhitaśrutigaṇāḥ na upāsitamahattamāḥ |
avratātaptatapasaḥ matsaṅgāt māṃ upāgatāḥ || 7||
kevalena hi bhāvena gopyaḥ gāvaḥ nagāḥ mṛgāḥ |
ye anye mūḍhadhiyaḥ nāgāḥ siddhāḥ māṃ īyuḥ añjasā || 8||
yaṃ na yogena sāṅkhyena dānavratatapaḥ adhvaraiḥ |
vyākhyāḥ svādhyāyasannyāsaiḥ prāpnuyāt yatnavān api || 9||
rāmeṇa sārdhaṃ mathurāṃ praṇīte
śvāphalkinā mayi anuraktacittāḥ |
vigāḍhabhāvena na me viyoga
tīvrādhayaḥ anyaṃ dadṛśuḥ sukhāya || 10||
tāḥ tāḥ kṣapāḥ preṣṭhatamena nītāḥ
mayā eva vṛndāvanagocareṇa |
kṣaṇārdhavat tāḥ punaraṅga tāsāṃ
hīnā māyā kalpasamā babhūvuḥ || 11||
tāḥ na avidan mayi anuṣaṅgabaddha
dhiyaḥ svamātmānaṃ adaḥ tathā idam |
yathā samādhau munayaḥ abdhitoye
nadyaḥ praviṣṭāḥ iva nāmarūpe || 12||
matkāmā ramaṇaṃ jāraṃ asvarūpavidaḥ abalāḥ |
brahma māṃ paramaṃ prāpuḥ saṅgāt śatasahasraśaḥ || 13||
tasmāt tvaṃ uddhava utsṛjya codanāṃ praticodanām |
pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca śrotavyaṃ śrutaṃ eva ca || 14||
māṃ ekaṃ eva śaraṇaṃ ātmānaṃ sarvadehinām |
yāhi sarvātmabhāvena mayā syāḥ hi akutobhayaḥ || 15||
uddhavaḥ uvāca |
saṃśayaḥ śruṇvataḥ vācaṃ tava yogeśvara īśvara |
na nivartataḥ ātmasthaḥ yena bhrāmyati me manaḥ || 16||
śrībhagavān uvāca |
saḥ eṣa jīvaḥ vivaraprasūtiḥ
prāṇena ghoṣeṇa guhāṃ praviṣṭaḥ |
manomayaṃ sūkṣmaṃ upetya rūpaṃ
mātrā svaraḥ varṇaḥ iti sthaviṣṭhaḥ || 17||
yathā analaḥ khe anilabandhuḥ ūṣmā
balena dāruṇyadhimathyamānaḥ |
aṇuḥ prajātaḥ haviṣā samidhyate
tathā eva me vyaktiḥ iyaṃ hi vāṇī || 18||
evaṃ gadiḥ karmagatiḥ visargaḥ
ghrāṇaḥ rasaḥ dṛk sparśaḥ śrutiḥ ca |
saṅkalpavijñānaṃ atha abhimānaḥ
sūtraṃ rajaḥ sattvatamovikāraḥ || 19||
ayaṃ hi jīvaḥ trivṛt abjayoniḥ
avyaktaḥ ekaḥ vayasā saḥ ādyaḥ |
viśliṣṭaśaktiḥ bahudhā eva bhāti
bījāni yoniṃ pratipadya yadvat || 20||
yasmin idaṃ protaṃ aśeṣaṃ otaṃ
paṭaḥ yathā tantuvitānasaṃsthaḥ |
yaḥ eṣa saṃsārataruḥ purāṇaḥ
karmātmakaḥ puṣpaphale prasūte || 21||
dve asya bīje śatamūlaḥ trinālaḥ
pañcaskandhaḥ pañcarasaprasūtiḥ |
daśa ekaśākhaḥ dvisuparṇanīḍaḥ
trivalkalaḥ dviphalaḥ arkaṃ praviṣṭaḥ || 22||
adanti ca ekaṃ phalaṃ asya gṛdhrā
grāmecarāḥ ekaṃ araṇyavāsāḥ |
haṃsāḥ yaḥ ekaṃ bahurūpaṃ ijyaiḥ
māyāmayaṃ veda saḥ veda vedam || 23||
evaṃ guru upāsanayā ekabhaktyā
vidyākuṭhāreṇa śitena dhīraḥ |
vivṛścya jīvāśayaṃ apramattaḥ
sampadya ca ātmānaṃ atha tyaja astram || 24||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
dvādaśo'dhyāyaḥ || 12||
atha trayodaśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti guṇāḥ buddheḥ na ca ātmanaḥ |
sattvena anyatamau hanyāt sattvaṃ sattvena ca eva hi || 1||
sattvāt dharmaḥ bhavet vṛddhāt puṃsaḥ madbhaktilakṣaṇaḥ |
sātvika upāsayā sattvaṃ tataḥ dharmaḥ pravartate || 2||
dharmaḥ rajaḥ tamaḥ hanyāt sattvavṛddhiḥ anuttamaḥ |
āśu naśyati tat mūlaḥ hi adharmaḥ ubhaye hate || 3||
āgamaḥ apaḥ prajā deśaḥ kālaḥ karma ca janma ca |
dhyānaṃ mantraḥ atha saṃskāraḥ daśa ete guṇahetavaḥ || 4||
tat tat sātvikaṃ eva eṣāṃ yat yat vṛddhāḥ pracakṣate |
nindanti tāmasaṃ tat tat rājasaṃ tat upekṣitam || 5||
sāttvikāni eva seveta pumān sattvavivṛddhaye |
tataḥ dharmaḥ tataḥ jñānaṃ yāvat smṛtiḥ apohanam || 6||
veṇusaṅgharṣajaḥ vahniḥ dagdhvā śāmyati tat vanam |
evaṃ guṇavyatyayajaḥ dehaḥ śāmyati tat kriyaḥ || 7||
uddhavaḥ uvāca |
vidanti martyāḥ prāyeṇa viṣayān padaṃ āpadām |
tathā api bhuñjate kṛṣṇa tat kathaṃ śva khara ajāvat || 8||
śrībhagavān uvāca |
ahaṃ iti anyathābuddhiḥ pramattasya yathā hṛdi |
utsarpati rajaḥ ghoraṃ tataḥ vaikārikaṃ manaḥ || 9||
rajoyuktasya manasaḥ saṅkalpaḥ savikalpakaḥ |
tataḥ kāmaḥ guṇadhyānāt duḥsahaḥ syāt hi durmateḥ || 10||
karoti kāmavaśagaḥ karmāṇi avijitendriyaḥ |
duḥkhodarkāṇi sampaśyan rajovegavimohitaḥ || 11|
rajaḥ tamobhyāṃ yat api vidvān vikṣiptadhīḥ punaḥ |
atandritaḥ manaḥ yuñjan doṣadṛṣṭiḥ na sajjate || 12||
apramattaḥ anuyuñjītaḥ manaḥ mayi arpayan śanaiḥ |
anirviṇṇaḥ yathākālaṃ jitaśvāsaḥ jitāsanaḥ || 13||
etāvān yogaḥ ādiṣṭaḥ mat śiṣyaiḥ sanaka ādibhiḥ |
sarvataḥ manaḥ ākṛṣya mayyaddhā āveśyate yathā || 14||
uddhavaḥ uvāca |
yadā tvaṃ sanaka ādibhyaḥ yena rūpeṇa keśava |
yogaṃ ādiṣṭavān etat rūpaṃ icchāmi veditum || 15||
śrībhagavān uvāca |
putrāḥ hiraṇyagarbhasya mānasāḥ sanaka ādayaḥ |
papracchuḥ pitaraṃ sūkṣmāṃ yogasya aikāntikīṃ gatim ||
16||
sanaka ādayaḥ ūcuḥ |
guṇeṣu āviśate cetaḥ guṇāḥ cetasi ca prabho |
kathaṃ anyonyasantyāgaḥ mumukṣoḥ atititīrṣoḥ || 17||
śrībhagavān uvāca |
evaṃ pṛṣṭaḥ mahādevaḥ svayambhūḥ bhūtabhāvanaḥ |
dhyāyamānaḥ praśnabījaṃ na abhyapadyata karmadhīḥ || 18||
saḥ māṃ acintayat devaḥ praśnapāratitīrṣayā |
tasya ahaṃ haṃsarūpeṇa sakāśaṃ agamaṃ tadā || 19||
dṛṣṭvā māṃ ta upavrajya kṛtvā pāda abhivandanam |
brahmāṇaṃ agrataḥ kṛtvā papracchuḥ kaḥ bhavān iti || 20||
iti ahaṃ munibhiḥ pṛṣṭaḥ tattvajijñāsubhiḥ tadā |
yat avocaṃ ahaṃ tebhyaḥ tat uddhava nibodha me || 21||
vastunaḥ yadi anānātvaṃ ātmanaḥ praśnaḥ īdṛśaḥ |
kathaṃ ghaṭeta vaḥ viprāḥ vaktuḥ vā me kaḥ āśrayaḥ || 22||
pañcātmakeṣu bhūteṣu samāneṣu ca vastutaḥ |
kaḥ bhavān iti vaḥ praśnaḥ vācārambhaḥ hi anarthakaḥ || 23||
manasā vacasā dṛṣṭyā gṛhyate anyaiḥ api indriyaiḥ |
ahaṃ eva na mattaḥ anyat iti budhyadhvaṃ añjasā || 24||
guṇeṣu āviśate cetaḥ guṇāḥ cetasi ca prajāḥ |
jīvasya dehaḥ ubhayaṃ guṇāḥ cetaḥ mat ātmanaḥ || 25||
guṇeṣu ca āviśat cittaṃ abhīkṣṇaṃ guṇasevayā |
guṇāḥ ca cittaprabhavāḥ mat rūpaḥ ubhayaṃ tyajet || 26||
jāgrat svapnaḥ suṣuptaṃ ca guṇataḥ buddhivṛttayaḥ |
tāsāṃ vilakṣaṇaḥ jīvaḥ sākṣitvena viniścitaḥ || 27||
yaḥ hi saṃsṛtibandhaḥ ayaṃ ātmanaḥ guṇavṛttidaḥ |
mayi turye sthitaḥ jahyāt tyāgaḥ tat guṇacetasām || 28||
ahaṅkārakṛtaṃ bandhaṃ ātmanaḥ arthaviparyayam |
vidvān nirvidya saṃsāracintāṃ turye sthitaḥ tyajet || 29||
yāvat nānārthadhīḥ puṃsaḥ na nivarteta yuktibhiḥ |
jāgarti api svapan ajñaḥ svapne jāgaraṇaṃ yathā || 30||
asattvāt ātmanaḥ anyeṣāṃ bhāvānāṃ tat kṛtā bhidā |
gatayaḥ hetavaḥ ca asya mṛṣā svapnadṛśaḥ yathā || 31||
yo jāgare bahiḥ anukṣaṇadharmiṇaḥ arthān
bhuṅkte samastakaraṇaiḥ hṛdi tat sadṛkṣān |
svapne suṣuptaḥ upasaṃharate saḥ ekaḥ
smṛti anvayāt triguṇavṛttidṛk indriya īśaḥ || 32||
evaṃ vimṛśya guṇataḥ manasaḥ tryavasthā
mat māyayā mayi kṛtā iti niścitārthāḥ |
sañchidya hārdaṃ anumānast uktitīkṣṇa
jñānāsinā bhajataḥ mā akhilasaṃśayādhim || 33||
īkṣeta vibhramaṃ idaṃ manasaḥ vilāsam
dṛṣṭaṃ vinaṣṭaṃ atilolaṃ alātacakram |
vijñānaṃ ekaṃ urudhā iva vibhāti māyā
svapnaḥ tridhā guṇavisargakṛtaḥ vikalpaḥ || 34||
dṛṣṭiṃ tataḥ pratinivartya nivṛttatṛṣṇaḥ
tūṣṇīṃ bhavet nijasukha anubhavaḥ nirīhaḥ |
sandṛśyate kva ca yadi idaṃ avastubuddhyā
tyaktaṃ bhramāya na bhavet smṛtiḥ ānipātāt || 35||
dehaṃ ca naśvaraṃ avasthitaṃ utthitaṃ vā
siddhaḥ na paśyati yataḥ adhyagamatsvarūpam |
daivāt apetaṃ uta daivaśāt upetam
vāsaḥ yathā parikṛtaṃ madirāmadāndhaḥ || 36||
dehaḥ api daivavaśagaḥ khalu karma yāvat
svārambhakaṃ pratisamīkṣataḥ eva sāsuḥ |
taṃ aprapañcaṃ adhirūḍhasamādhiyogaḥ
svāpnaṃ punaḥ na bhajate pratibuddhavastuḥ || 37||
mayā etat uktaṃ vaḥ viprāḥ guhyaṃ yat sāṅkhyayogayoḥ |
jānītaṃ āgataṃ yajñaṃ yuṣmat dharmavivakṣayā || 38||
ahaṃ yogasya sāṅkhyasya satyasyartasya tejasaḥ |
parāyaṇaṃ dvijaśreṣṭhāḥ śriyaḥ kīrteḥ damasya ca || 39||
māṃ bhajanti guṇāḥ sarve nirguṇaṃ nirapekṣakam |
suhṛdaṃ priyaṃ ātmānaṃ sāmya asaṅga ādayaḥ guṇāḥ || 40||
iti me chinnasandehāḥ munayaḥ sanaka ādayaḥ |
sabhājayitvā parayā bhaktyā agṛṇata saṃstavaiḥ || 41||
taiḥ ahaṃ pūjitaḥ samyak saṃstutaḥ parama ṛṣibhiḥ |
pratyeyāya svakaṃ dhāma paśyataḥ parameṣṭhinaḥ || 42||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
haṃsagītānirūpaṇaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ || 13||
atha caturdaśo'dhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
vadanti kṛṣṇa śreyāṃsi bahūni brahmavādinaḥ |
teṣāṃ vikalpaprādhānyaṃ uta aho ekamukhyatā || 1||
bhavat udāhṛtaḥ svāmin bhaktiyogaḥ anapekṣitaḥ |
nirasya sarvataḥ saṅgaṃ yena tvayi āviśet manaḥ || 2||
śrībhagavān uvāca |
kālena naṣṭā pralaye vāṇīyaṃ vedasañjñitā |
mayā ādau brahmaṇe proktā dharmaḥ yasyāṃ madātmakaḥ || 3||
tena proktā ca putrāya manave pūrvajāya sā |
tataḥ bhṛgu ādayaḥ agṛhṇan saptabrahmamaharṣayaḥ || 4||
tebhyaḥ pitṛbhyaḥ tat putrāḥ devadānavaguhyakāḥ |
manuṣyāḥ siddhagandharvāḥ savidyādharacāraṇāḥ || 5||
kindevāḥ kinnarāḥ nāgāḥ rakṣaḥ kimpuruṣa ādayaḥ |
bahvyaḥ teṣāṃ prakṛtayaḥ rajaḥsattvatamobhuvaḥ || 6||
yābhiḥ bhūtāni bhidyante bhūtānāṃ matayaḥ tathā |
yathāprakṛti sarveṣāṃ citrāḥ vācaḥ sravanti hi || 7||
evaṃ prakṛtivaicitryāt bhidyante matayaḥ nṛṇām |
pāramparyeṇa keṣāñcit pākhaṇḍamatayaḥ apare || 8||
manmāyāmohitadhiyaḥ puruṣāḥ puruṣarṣabha |
śreyaḥ vadanti anekāntaṃ yathākarma yathāruci || 9||
dharmaṃ eke yaśaḥ ca anye kāmaṃ satyaṃ damaṃ śamam |
anye vadanti svārthaṃ vā aiśvaryaṃ tyāgabhojanam |
kecit yajñatapodānaṃ vratāni niyama anyamān || 10||
ādi antavantaḥ eva eṣāṃ lokāḥ karmavinirmitāḥ |
duḥkha udarkāḥ tamoniṣṭhāḥ kṣudra ānandāḥ śuca arpitāḥ ||
11||
mayi arpita manaḥ sabhya nirapekṣasya sarvataḥ |
mayā ātmanā sukhaṃ yat tat kutaḥ syāt viṣaya ātmanām ||
12||
akiñcanasya dāntasya śāntasya samacetasaḥ |
mayā santuṣṭamanasaḥ sarvāḥ sukhamayāḥ diśaḥ || 13||
na pārameṣṭhyaṃ na mahendradhiṣṇyam
na sārvabhaumaṃ na rasādhipatyam |
na yogasiddhīḥ apunarbhavaṃ vā
mayi arpita ātmā icchati mat vinā anyat || 14||
na tathā me priyatamaḥ ātmayoniḥ na śaṅkaraḥ |
na ca saṅkarṣaṇaḥ na śrīḥ na eva ātmā ca yathā bhavān || 15||
nirapekṣaṃ muniṃ śātaṃ nirvairaṃ samadarśanam |
anuvrajāmi ahaṃ nityaṃ pūyeyeti aṅghrireṇubhiḥ || 16||
niṣkiñcanā mayi anuraktacetasaḥ
śāntāḥ mahāntaḥ akhilajīvavatsalāḥ |
kāmaiḥ anālabdhadhiyaḥ juṣanti yat
tat nairapekṣyaṃ na viduḥ sukhaṃ mama || 17||
bādhyamānaḥ api madbhaktaḥ viṣayaiḥ ajitendriyaḥ |
prāyaḥ pragalbhayā bhaktyā viṣayaiḥ na abhibhūyate || 18||
yathā agniḥ susamṛddha arciḥ karoti edhāṃsi bhasmasāt |
tathā madviṣayā bhaktiḥ uddhava enāṃsi kṛtsnaśaḥ || 19||
na sādhayati māṃ yogaḥ na sāṅkhyaṃ dharmaḥ uddhava |
na svādhyāyaḥ tapaḥ tyāgaḥ yathā bhaktiḥ mama ūrjitā || 20||
bhaktyā ahaṃ ekayā grāhyaḥ śraddhayā ātmā priyaḥ satām |
bhaktiḥ punāti manniṣṭhā śvapākān api sambhavāt || 21||
dharmaḥ satyadayā upetaḥ vidyā vā tapasānvitā |
madbhktyāpetaṃ ātmānaṃ na samyak prapunāti hi || 22||
kathaṃ vinā romaharṣaṃ dravatā cetasā vinā |
vinānanda aśrukalayā śudhyet bhaktyā vināśayaḥ || 23||
vāk gadgadā dravate yasya cittam
rudati abhīkṣṇaṃ hasati kvacit ca |
vilajjaḥ udgāyati nṛtyate ca
madbhaktiyuktaḥ bhuvanaṃ punāti || 24||
yathā agninā hema malaṃ jahāti
dhmātaṃ punaḥ svaṃ bhajate ca rūpam |
ātmā ca karmānuśayaṃ vidhūya
madbhaktiyogena bhajati athaḥ mām || 25||
yathā yathā ātmā parimṛjyate asau
matpuṇyagāthāśravaṇa abhidhānaiḥ |
tathā tathā paśyati vastu sūkṣmam
cakṣuḥ yathā eva añjanasamprayuktam || 26||
viṣayān dhyāyataḥ cittaṃ viṣayeṣu viṣajjate |
māṃ anusmarataḥ cittaṃ mayi eva pravilīyate || 27||
tasmāt asat abhidhyānaṃ yathā svapnamanoratham |
hitvā mayi samādhatsva manaḥ madbhāvabhāvitam || 28||
strīṇāṃ strīsaṅgināṃ saṅgaṃ tyaktvā dūrataḥ ātmavān |
kṣeme viviktaḥ āsīnaḥ cintayet māṃ atandritaḥ || 29||
na tathā asya bhavet kleśaḥ bandhaḥ ca anyaprasaṅgataḥ |
yoṣit saṅgāt yathā puṃsaḥ yathā tat saṅgisaṅgataḥ || 30||
uddhavaḥ uvāca |
yathā tvāṃ aravindākṣa yādṛśaṃ vā yadātmakam |
dhyāyet mumukṣuḥ etat me dhyānaṃ me vaktuṃ arhasi || 31||
śrībhagavān uvāca |
samaḥ āsanaḥ āsīnaḥ samakāyaḥ yathāsukham |
hastau utsaṅgaḥ ādhāya svanāsāgrakṛta īkṣaṇaḥ || 32||
prāṇasya śodhayet mārgaṃ pūrakumbhakarecakaiḥ |
viparyayeṇa api śanaiḥ abhyaset nirjitendriyaḥ || 33||
hṛdi avicchinnaṃ oṅkāraṃ ghaṇṭānādaṃ bisorṇavat |
prāṇena udīrya tatra atha punaḥ saṃveśayet svaram || 34||
evaṃ praṇavasaṃyuktaṃ prāṇaṃ eva samabhyaset |
daśakṛtvaḥ triṣavaṇaṃ māsāt arvāk jita anilaḥ ||35||
hṛtpuṇḍarīkaṃ antasthaṃ ūrdhvanālaṃ adhomukham |
dhyātvā ūrdhvamukhaṃ unnidraṃ aṣṭapatraṃ sakarṇikam || 36||
karṇikāyāṃ nyaset sūryasomāgnīn uttarottaram |
vahnimadhye smaret rūpaṃ mama etat dhyānamaṅgalam || 37||
samaṃ praśāntaṃ sumukhaṃ dīrghacārucaturbhujam |
sucārusundaragrīvaṃ sukapolaṃ śucismitam || 38||
samāna karṇa vinyasta sphuran makara kuṇḍalam |
hema ambaraṃ ghanaśyāmaṃ śrīvatsa śrīniketanam || 39||
śaṅkha cakra gadā padma vanamālā vibhūṣitam |
nūpuraiḥ vilasat pādaṃ kaustubha prabhayā yutam || 40||
dyumat kirīṭa kaṭaka kaṭisūtra aṅgada ayutam |
sarvāṅga sundaraṃ hṛdyaṃ prasāda sumukha īkṣaṇam || 41||
sukumāraṃ abhidhyāyet sarvāṅgeṣu manaḥ dadhat |
indriyāṇi indriyebhyaḥ manasā ākṛṣya tat manaḥ |
buddhyā sārathinā dhīraḥ praṇayet mayi sarvataḥ || 42||
tat sarva vyāpakaṃ cittaṃ ākṛṣya ekatra dhārayet |
na anyāni cintayet bhūyaḥ susmitaṃ bhāvayet mukham || 43||
tatra labdhapadaṃ cittaṃ ākṛṣya vyomni dhārayet |
tat ca tyaktvā madārohaḥ na kiñcit api cintayet || 44||
evaṃ samāhitamatiḥ māṃ eva ātmānaṃ ātmani |
vicaṣṭe mayi sarvātmat jyotiḥ jyotiṣi saṃyutam || 45||
dhyānena itthaṃ sutīvreṇa yuñjataḥ yoginaḥ manaḥ |
saṃyāsyati āśu nirvāṇaṃ dravya jñāna kriyā bhramaḥ || 46||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
bhaktirahasyāvadhāraṇayogo nāma caturdaśo'dhyāyaḥ || 14||
atha pañcadaśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
jitendriyasya yuktasya jitaśvāsasya yoginaḥ
mayi dhārayataḥ cetaḥ upatiṣṭhanti siddhayaḥ || 1||
uddhavaḥ uvāca |
kayā dhāraṇayā kāsvit kathaṃsvit siddhiḥ acyuta |
kati vā siddhayaḥ brūhi yogināṃ siddhidaḥ bhavān || 2||
śrībhagavān uvāca |
siddhayaḥ aṣṭādaśa proktā dhāraṇāyogapāragaiḥ |
tāsāṃ aṣṭau mat pradhānāḥ daśaḥ eva guṇahetavaḥ || 3||
aṇimā mahimā mūrteḥ laghimā prāptiḥ indriyaiḥ |
prākāmyaṃ śrutadṛṣṭeṣu śaktipreraṇaṃ īśitā || 4||
guṇeṣu asaṅgaḥ vaśitā yat kāmaḥ tat avasyati |
etāḥ me siddhayaḥ saumya aṣṭau utpattikāḥ matāḥ || 5||
anūrmimattvaṃ dehe asmin dūraśravaṇadarśanam |
manojavaḥ kāmarūpaṃ parakāyapraveśanam || 6||
svacchandamṛtyuḥ devānāṃ sahakrīḍānudarśanam |
yathāsaṅkalpasaṃsiddhiḥ ājñāpratihatā gatiḥ || 7||
trikālajñatvaṃ advandvaṃ paracittādi abhijñatā |
agni arka ambu viṣa ādīnāṃ pratiṣṭambhaḥ aparājayaḥ || 8||
etāḥ ca uddeśataḥ proktā yogadhāraṇasiddhayaḥ |
yayā dhāraṇayā yā syāt yathā vā syāt nibodha me || 9||
bhūtasūkṣma ātmani mayi tanmātraṃ dhārayet manaḥ |
aṇimānaṃ avāpnoti tanmātra upāsakaḥ mama || 10||
mahati ātman mayi pare yathāsaṃsthaṃ manaḥ dadhat |
mahimānaṃ avāpnoti bhūtānāṃ ca pṛthak pṛthak || 11||
paramāṇumaye cittaṃ bhūtānāṃ mayi rañjayan |
kālasūkṣmātmatāṃ yogī laghimānaṃ avāpnuyāt || 12||
dhārayan mayi ahantattve manaḥ vaikārike akhilam |
sarvendriyāṇāṃ ātmatvaṃ prāptiṃ prāpnoti manmanāḥ || 13||
mahati ātmani yaḥ sūtre dhārayet mayi mānasam |
prākāmyaṃ pārameṣṭhyaṃ me vindate avyaktajanmanaḥ || 14||
viṣṇau tryadhi īśvare cittaṃ dhārayet kālavigrahe |
saḥ īśitvaṃ avāpnoti kṣetrakṣetrajñacodanām || 15||
nārāyaṇe turīyākhye bhagavat śabdaśabdite |
manaḥ mayi ādadhat yogī mat dharmāḥ vahitāṃ iyāt || 16||
nirguṇe brahmaṇi mayi dhārayan viśadaṃ manaḥ |
paramānandaṃ āpnoti yatra kāmaḥ avasīyate || 17||
śvetadīpapatau cittaṃ śuddhe dharmamaye mayi |
dhārayan śvetatāṃ yāti ṣaḍūrmirahitaḥ naraḥ || 18||
mayi ākāśa ātmani prāṇe manasā ghoṣaṃ udvahan |
tatra upalabdhā bhūtānāṃ haṃsaḥ vācaḥ śruṇoti asau || 19||
cakṣuḥ tvaṣṭari saṃyojya tvaṣṭāraṃ api cakṣuṣi |
māṃ tatra manasā dhyāyan viśvaṃ paśyati sūkṣmadṛk || 20||
manaḥ mayi susaṃyojya dehaṃ tadanu vāyunā |
maddhāraṇa anubhāvena tatra ātmā yatra vai manaḥ || 21||
yadā manaḥ upādāya yat yat rūpaṃ bubhūṣati |
tat tat bhavet manorūpaṃ madyogabalaṃ āśrayaḥ || 22||
parakāyaṃ viśan siddhaḥ ātmānaṃ tatra bhāvayet |
piṇḍaṃ hitvā viśet prāṇaḥ vāyubhūtaḥ ṣaḍaṅghrivat || 23||
pārṣṇyā āpīḍya gudaṃ prāṇaṃ hṛt uraḥ kaṇṭha mūrdhasu |
āropya brahmarandhreṇa brahma nītvā utsṛjet tanum || 24||
vihariṣyan surākrīḍe matsthaṃ sattvaṃ vibhāvayet |
vimānena upatiṣṭhanti sattvavṛttīḥ surastriyaḥ || 25||
yathā saṅkalpayet buddhyā yadā vā matparaḥ pumān |
mayi satye manaḥ yuñjan tathā tat samupāśnute || 26||
yaḥ vai madbhāvaṃ āpannaḥ īśituḥ vaśituḥ pumān |
kutaścit na vihanyeta tasya ca ājñā yathā mama || 27||
madbhaktyā śuddhasattvasya yoginaḥ dhāraṇāvidaḥ |
tasya traikālikī buddhiḥ janma mṛtyu upabṛṃhitā || 28||
agni ādibhiḥ na hanyeta muneḥ yogaṃ ayaṃ vapuḥ |
madyogaśrāntacittasya yādasāṃ udakaṃ yathā || 29||
madvibhūtiḥ abhidhyāyan śrīvatsa astrabibhūṣitāḥ |
dhvajātapatravyajanaiḥ saḥ bhavet aparājitaḥ || 30||
upāsakasya māṃ evaṃ yogadhāraṇayā muneḥ |
siddhayaḥ pūrvakathitāḥ upatiṣṭhanti aśeṣataḥ || 31||
jitendriyasya dāntasya jitaśvāsa ātmanaḥ muneḥ |
maddhāraṇāṃ dhārayataḥ kā sā siddhiḥ sudurlabhā || 32||
antarāyān vadanti etāḥ yuñjataḥ yogaṃ uttamam |
mayā sampadyamānasya kālakṣepaṇahetavaḥ || 33||
janma oṣadhi tapo mantraiḥ yāvatīḥ iha siddhayaḥ |
yogena āpnoti tāḥ sarvāḥ na anyaiḥ yogagatiṃ vrajet || 34||
sarvāsāṃ api siddhīnāṃ hetuḥ patiḥ ahaṃ prabhuḥ |
ahaṃ yogasya sāṅkhyasya dharmasya brahmavādinām || 35||
ahaṃ ātmā antaraḥ bāhyaḥ anāvṛtaḥ sarvadehinām |
yathā bhūtāni bhūteṣu bahiḥ antaḥ svayaṃ tathā || 36||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
siddhanirūpaṇayogo nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ || 15||
atha ṣoḍaśo'dhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
tvaṃ brahma paramaṃ sākṣāt anādi anantaṃ apāvṛtam |
sarveṣāṃ api bhāvānāṃ trāṇasthiti apyaya udbhavaḥ || 1||
uccāvaceṣu bhūteṣu durjñeyaṃ akṛta ātmabhiḥ |
upāsate tvāṃ bhagavan yāthātathyena brāhmaṇāḥ || 2||
yeṣu yeṣu ca bhāveṣu bhaktyā tvāṃ paramarṣayaḥ |
upāsīnāḥ prapadyante saṃsiddhiṃ tat vadasva me || 3||
gūḍhaḥ carasi bhūtātmā bhūtānāṃ bhūtabhāvana |
na tvāṃ paśyanti bhūtāni paśyantaṃ mohitāni te || 4||
yāḥ kāḥ ca bhūmau divi vai rasāyām
vibhūtayaḥ dikṣu mahāvibhūte |
tāḥ mahyaṃ ākhyāhi anubhāvitāḥ te
namāmi te tīrtha pada aṅghripadmam || 5||
śrībhagavān uvāca |
evaṃ etat ahaṃ pṛṣṭaḥ praśnaṃ praśnavidāṃ vara |
yuyutsunā vinaśane sapatnaiḥ arjunena vai || 6||
jñātvā jñātivadhaṃ garhyaṃ adharmaṃ rājyahetukam |
tataḥ nivṛttaḥ hantā ahaṃ hataḥ ayaṃ iti laukikaḥ || 7||
saḥ tadā puruṣavyāghraḥ yuktyā me pratibodhitaḥ |
abhyabhāṣata māṃ evaṃ yathā tvaṃ raṇamūrdhani || 8||
ahaṃ ātmā uddhava āmīṣāṃ bhūtānāṃ suhṛt īśvaraḥ |
ahaṃ sarvāṇi bhūtāni teṣāṃ sthiti udbhava apyayaḥ || 9||
ahaṃ gatiḥ gatimatāṃ kālaḥ kalayatāṃ aham |
guṇānāṃ ca api ahaṃ sāmyaṃ guṇinyā utpattikaḥ guṇaḥ || 10||
guṇināṃ api ahaṃ sūtraṃ mahatāṃ ca mahān aham |
sūkṣmāṇāṃ api ahaṃ jīvaḥ durjayānāṃ ahaṃ manaḥ || 11||
hiraṇyagarbhaḥ vedānāṃ mantrāṇāṃ praṇavaḥ trivṛt |
akṣarāṇāṃ akāraḥ asmi padāni chandasāṃ aham || 12||
indraḥ ahaṃ sarvadevānāṃ vasūnāmasmi havyavāṭ |
ādityānāṃ ahaṃ viṣṇū rudrāṇāṃ nīlalohitaḥ || 13||
brahmarṣīṇāṃ bhṛguḥ ahaṃ rājarṣīṇāṃ ahaṃ manuḥ |
devarṣiṇāṃ nāradaḥ ahaṃ havirdhāni asmi dhenuṣu || 14||
siddheśvarāṇāṃ kapilaḥ suparṇaḥ ahaṃ patatriṇām |
prajāpatīnāṃ dakṣaḥ ahaṃ pitṝṇāṃ ahaṃ aryamā || 15||
māṃ viddhi uddhava daityānāṃ prahlādaṃ asureśvaram |
somaṃ nakṣatra oṣadhīnāṃ dhaneśaṃ yakṣarakṣasām || 16||
airāvataṃ gajendrāṇāṃ yādasāṃ varuṇaṃ prabhum |
tapatāṃ dyumatāṃ sūryaṃ manuṣyāṇāṃ ca bhūpatim || 17||
uccaiḥśravāḥ turaṅgāṇāṃ dhātūnāṃ asmi kāñcanam |
yamaḥ saṃyamatāṃ ca ahaṃ sarpāṇāṃ asmi vāsukiḥ || 18||
nāgendrāṇāṃ anantaḥ ahaṃ mṛgendraḥ śa‍ṛṅgidaṃṣṭriṇām |
āśramāṇāṃ ahaṃ turyaḥ varṇānāṃ prathamaḥ anagha || 19||
tīrthānāṃ srotasāṃ gaṅgā samudraḥ sarasāṃ aham |
āyudhānāṃ dhanuḥ ahaṃ tripuraghnaḥ dhanuṣmatām || 20||
dhiṣṇyānāṃ asmi ahaṃ meruḥ gahanānāṃ himālayaḥ |
vanaspatīnāṃ aśvatthaḥ oṣadhīnāṃ ahaṃ yavaḥ || 21||
purodhasāṃ vasiṣṭhaḥ ahaṃ brahmiṣṭhānāṃ bṛhaspatiḥ |
skandaḥ ahaṃ sarvasenānyāṃ agraṇyāṃ bhagavān ajaḥ || 22||
yajñānāṃ brahmayajñaḥ ahaṃ vratānāṃ avihiṃsanam |
vāyu agni arka ambu vāk ātmā śucīnāṃ api ahaṃ śuciḥ || 23||
yogānāṃ ātmasaṃrodhaḥ mantraḥ asmi vijigīṣatām |
ānvīkṣikī kauśalānāṃ vikalpaḥ khyātivādinām || 24||
strīṇāṃ tu śatarūpā ahaṃ puṃsāṃ svāyambhuvaḥ manuḥ |
nārāyaṇaḥ munīnāṃ ca kumāraḥ brahmacāriṇām || 25||
dharmāṇāṃ asmi sannyāsaḥ kṣemāṇāṃ abahiḥ matiḥ |
guhyānāṃ sūnṛtaṃ maunaṃ mithunānāṃ ajaḥ tu aham || 26||
saṃvatsaraḥ asmi animiṣāṃ ṛtūnāṃ madhumādhavau |
māsānāṃ mārgaśīrṣaḥ ahaṃ nakṣatrāṇāṃ tathā abhijit || 27||
ahaṃ yugānāṃ ca kṛtaṃ dhīrāṇāṃ devalaḥ asitaḥ |
dvaipāyanaḥ asmi vyāsānāṃ kavīnāṃ kāvyaḥ ātmavān || 28||
vāsudevaḥ bhagavatāṃ tvaṃ bhāgavateṣu aham |
kimpuruṣāṇāṃ hanumān vidyāghrāṇāṃ sudarśanaḥ || 29||
ratnānāṃ padmarāgaḥ asmi padmakośaḥ supeśasām |
kuśaḥ asmi darbhajātīnāṃ gavyaṃ ājyaṃ haviṣṣu aham ||
30||
vyavasāyināṃ ahaṃ lakṣmīḥ kitavānāṃ chalagrahaḥ |
titikṣā asmi titikṣaṇāṃ sattvaṃ sattvavatāṃ aham || 31||
ojaḥ sahobalavatāṃ karma ahaṃ viddhi sāttvatām |
sāttvatāṃ navamūrtīnāṃ ādimūrtiḥ ahaṃ parā || 32||
viśvāvasuḥ pūrvacittiḥ gandharva apsarasāṃ aham |
bhūdharāṇāṃ ahaṃ sthairyaṃ gandhamātraṃ ahaṃ bhuvaḥ || 33||
apāṃ rasaḥ ca paramaḥ tejiṣṭhānāṃ vibhāvasuḥ |
prabhā sūrya indu tārāṇāṃ śabdaḥ ahaṃ nabhasaḥ paraḥ || 34||
brahmaṇyānāṃ baliḥ ahaṃ virāṇāṃ ahaṃ arjunaḥ |
bhūtānāṃ sthitiḥ utpattiḥ ahaṃ vai pratisaṅkramaḥ || 35||
gati ukti utsarga upādānaṃ ānanda sparśa lakṣaṇam |
āsvāda śruti avaghrāṇaṃ ahaṃ sarvendriya indriyam || 36||
pṛthivī vāyuḥ ākāśaḥ āpaḥ jyotiḥ ahaṃ mahān |
vikāraḥ puruṣaḥ avyaktaṃ rajaḥ sattvaṃ tamaḥ param |
ahaṃ etat prasaṅkhyānaṃ jñānaṃ sattvaviniścayaḥ || 37||
mayā īśvareṇa jīvena guṇena guṇinā vinā |
sarvātmanā api sarveṇa na bhāvaḥ vidyate kvacit || 38||
saṅkhyānaṃ paramāṇūnāṃ kālena kriyate mayā |
na tathā me vibhūtīnāṃ sṛjataḥ aṇḍāni koṭiśaḥ || 39||
tejaḥ śrīḥ kīrtiḥ aiśvaryaṃ hrīḥ tyāgaḥ saubhagaṃ bhagaḥ |
vīryaṃ titikṣā vijñānaṃ yatra yatra sa me aṃśakaḥ || 40||
etāḥ te kīrtitāḥ sarvāḥ saṅkṣepeṇa vibhūtayaḥ |
manovikārāḥ eva ete yathā vācā abhidhīyate || 41||
vācaṃ yaccha manaḥ yaccha prāṇāni yaccha indriyāṇi ca |
ātmānaṃ ātmanā yaccha na bhūyaḥ kalpase adhvane || 42||
yaḥ vai vāk manasi samyak asaṃyacchan dhiyā yatiḥ |
tasya vrataṃ tapaḥ dānaṃ sravatyāmaghaṭāmbuvat || 43||
tasmāt manaḥ vacaḥ prāṇān niyacchet mat parāyaṇaḥ |
mat bhakti yuktayā buddhyā tataḥ parisamāpyate || 44||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
vibhūtiyogo nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ || 16||
atha saptadaśo'dhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
yaḥ tvayā abhitaḥ pūrvaṃ dharmaḥ tvat bhaktilakṣaṇaḥ |
varṇāśrama ācāravatāṃ sarveṣāṃ dvipadāṃ api || 1||
yathā anuṣṭhīyamānena tvayi bhaktiḥ nṛṇāṃ bhavet |
svadharmeṇa aravindākṣa tat samākhyātuṃ arhasi || 2||
purā kila mahābāho dharmaṃ paramakaṃ prabho |
yat tena haṃsarūpeṇa brahmaṇe abhyāttha mādhava || 3||
saḥ idānīṃ sumahatā kālena amitrakarśana |
na prāyaḥ bhavitā martyaloke prāk anuśāsitaḥ || 4||
vaktā kartā avitā na anyaḥ dharmasya acyuta te bhuvi |
sabhāyāṃ api vairiñcyāṃ yatra mūrtidharāḥ kalāḥ || 5||
kartrā avitrā pravaktrā ca bhavatā madhusūdana |
tyakte mahītale deva vinaṣṭaṃ kaḥ pravakṣyati || 6||
tattvaṃ naḥ sarvadharmajña dharmaḥ tvat bhaktilakṣaṇaḥ |
yathā yasya vidhīyeta tathā varṇaya me prabho || 7||
śrīśukaḥ uvāca |
itthaṃ svabhṛtyamukhyena pṛṣṭaḥ saḥ bhagavān hariḥ |
prītaḥ kṣemāya martyānāṃ dharmān āha sanātanān || 8||
śrībhagavān uvāca |
dharmyaḥ eṣa tava praśnaḥ naiḥśreyasakaraḥ nṛṇām |
varṇāśrama ācāravatāṃ taṃ uddhava nibodha me || 9||
ādau kṛtayuge varṇaḥ nṛṇāṃ haṃsaḥ iti smṛtaḥ |
kṛtakṛtyāḥ prajāḥ jātyāḥ tasmāt kṛtayugaṃ viduḥ || 10||
vedaḥ praṇavaḥ eva agre dharmaḥ ahaṃ vṛṣarūpadhṛk |
upāsate taponiṣṭhāṃ haṃsaṃ māṃ muktakilbiṣāḥ || 11||
tretāmukhe mahābhāga prāṇāt me hṛdayāt trayī |
vidyā prāduḥ abhūt tasyāḥ ahaṃ āsaṃ trivṛnmakhaḥ || 12||
vipra kṣatriya viṭ śūdrāḥ mukha bāhu uru pādajāḥ |
vairājāt puruṣāt jātāḥ yaḥ ātmācāralakṣaṇāḥ || 13||
gṛhāśramaḥ jaghanataḥ brahmacaryaṃ hṛdaḥ mama |
vakṣaḥsthānāt vane vāsaḥ nyāsaḥ śīrṣaṇi saṃsthitaḥ || 14||
varṇānāṃ āśramāṇāṃ ca janmabhūmi anusāriṇīḥ |
āsan prakṛtayaḥ nṝṇāṃ nīcaiḥ nīca uttama uttamāḥ || 15||
śamaḥ damaḥ tapaḥ śaucaṃ santoṣaḥ kṣāntiḥ ārjavam |
madbhaktiḥ ca dayā satyaṃ brahmaprakṛtayaḥ tu imāḥ || 16||
tejaḥ balaṃ dhṛtiḥ śauryaṃ titikṣā audāryaṃ udyamaḥ |
sthairyaṃ brahmaṇi ata aiśvaryaṃ kṣatraprakṛtayaḥ tu imāḥ ||
17||
āstikyaṃ dānaniṣṭhā ca adambhaḥ brahmasevanam |
atuṣṭiḥ artha upacayaiḥ vaiśyaprakṛtayaḥ tu imāḥ || 18||
śuśrūṣaṇaṃ dvijagavāṃ devānāṃ ca api amāyayā |
tatra labdhena santoṣaḥ śūdraprakṛtayaḥ tu imāḥ || 19||
aśaucaṃ anṛtaṃ steyaṃ nāstikyaṃ śuṣkavigrahaḥ |
kāmaḥ krodhaḥ ca tarṣaḥ ca svabhāvaḥ antevasāyinām || 20||
ahiṃsā satyaṃ asteyaṃ akāmakrodhalobhatā |
bhūtapriyahitehā ca dharmaḥ ayaṃ sārvavarṇikaḥ || 21||
dvitīyaṃ prāpya anupūrvyāt janma upanayanaṃ dvijaḥ |
vasan gurukule dāntaḥ brahma adhīyīta ca āhutaḥ || 22||
mekhalā ajina daṇḍa akṣa brahmasūtra kamaṇḍalūn |
jaṭilaḥ adhautadadvāsaḥ araktapīṭhaḥ kuśān dadhat || 23||
snāna bhojana homeṣu japa uccāre ca vāgyataḥ |
na cchindyāt nakha romāṇi kakṣa upasthagatāni api || 24||
retaḥ na avariket jātu brahmavratadharaḥ svayam |
avakīrṇe avagāhya apsu yatāsuḥ tripadīṃ japet || 25||
agni arka ācārya go vipra guru vṛddha surān śuciḥ |
samāhitaḥ upāsīta sandhye ca yatavāk japan || 26||
ācāryaṃ māṃ vijānīyāt na avamanyeta karhicit |
na martyabuddhi āsūyeta sarvadevamayaḥ guruḥ || 27||
sāyaṃ prātaḥ upānīya bhaikṣyaṃ tasmai nivedayet |
yat ca anyat api anujñātaṃ upayuñjīta saṃyataḥ || 28||
śuśrūṣamāṇaḥ ācāryaṃ sadā upāsīta nīcavat |
yāna śayyā āsana sthānaiḥ na atidūre kṛtāñjaliḥ || 29||
evaṃvṛttaḥ gurukule vaset bhogavivarjitaḥ |
vidyā samāpyate yāvat bibhrat vrataṃ akhaṇḍitam || 30||
yadi asau chandasāṃ lokaṃ ārokṣyan brahmaviṣṭapam |
gurave vinyaset dehaṃ svādhyāyārthaṃ vṛhat vrataḥ || 31||
agnau gurau ātmani ca sarvabhūteṣu māṃ param |
apṛthak dhīḥ upāsīta brahmavarcasvī akalmaṣaḥ || 32||
strīṇāṃ nirīkṣaṇa sparśa saṃlāpa kṣvelana ādikam |
prāṇinaḥ mithunībhūtān agṛhasthaḥ agrataḥ tyajet || 33||
śaucaṃ ācamanaṃ snānaṃ sandhyā upāsanaṃ ārjavam |
tīrthasevā japaḥ aspṛśya abhakṣya asambhāṣya varjanam ||
34||
sarva āśrama prayuktaḥ ayaṃ niyamaḥ kulanandana|
madbhāvaḥ sarbabhūteṣu manovākkāya saṃyamaḥ || 35||
evaṃ bṛhat vratadharaḥ brāhmaṇaḥ agniḥ iva jvalan |
madbhaktaḥ tīvratapasā dagdhakarma āśayaḥ amalaḥ || 36||
atha anantaraṃ āvekṣyan yathā jijñāsita āgamaḥ |
gurave dakṣiṇāṃ dattvā snāyat guru anumoditaḥ || 37||
gṛhaṃ vanaṃ vā upaviśet pravrajet vā dvija uttamaḥ |
āśramāt āśramaṃ gacchet na anyathā matparaḥ caret || 38||
gṛhārthī sadṛśīṃ bhāryāṃ udvahet ajugupsitām |
yavīyasīṃ tu vayasā yāṃ savarṇāṃ anukramāt || 39||
ijya adhyayana dānāni sarveṣāṃ ca dvijanmanām |
pratigrahaḥ adhyāpanaṃ ca brāhmaṇasya eva yājanam || 40||
pratigrahaṃ manyamānaḥ tapaḥ tejoyaśonudam |
anyābhyāṃ eva jīveta śilaiḥ vā doṣadṛk tayoḥ || 41||
brāhmaṇasya hi dehaḥ ayaṃ kṣudrakāmāya na iṣyate |
kṛcchrāya tapase ca iha pretya anantasukhāya ca || 42||
śiloñchavṛttyā parituṣṭacittaḥ
dharmaṃ mahāntaṃ virajaṃ juṣāṇaḥ |
mayi arpitātmā gṛhaḥ eva tiṣṭhan
na atiprasaktaḥ samupaiti śāntim || 43||
samuddharanti ye vipraṃ sīdantaṃ matparāyaṇam |
tān uddhariṣye na cirāt āpadbhyaḥ nauḥ iva arṇavāt || 44||
sarvāḥ samuddharet rājā pitā iva vyasanāt prajāḥ |
ātmānaṃ ātmanā dhīraḥ yathā gajapatiḥ gajān || 45||
evaṃvidhaḥ narapatiḥ vimānena arkavacasā |
vidhūya iha aśubhaṃ kṛtsnaṃ indreṇa saha modate || 46||
sīdan vipraḥ vaṇik vṛttyā paṇyaiḥ eva āpadaṃ taret |
khaḍgena vā āpadākrāntaḥ na śvavṛttyā kathañcana || 47||
vaiśyavṛttyā tu rājan yaḥ jīvet mṛgayayā āpadi |
caret vā viprarūpeṇa na śvavṛttyā kathañcana || 48||
śūdravṛttiṃ bhajet vaiśyaḥ śūdraḥ kārukaṭapriyām |
kṛcchrāt muktaḥ na garhyeṇa vṛttiṃ lipseta karmaṇā || 49||
veda adhyāya svadhā svāhā bali anna ādyaiḥ yathā udayam |
devarṣi pitṛbhūtāni madrūpāṇi anvahaṃ yajet || 50||
yadṛcchayā upapannena śuklena upārjitena vā |
dhanena apīḍayan bhṛtyān nyāyena eva āharet kratūn || 51||
kuṭumbeṣu na sajjeta na pramādyet kuṭumbi api |
vipaścit naśvaraṃ paśyet adṛṣṭaṃ api dṛṣṭavat || 52||
putra dārā āpta bandhūnāṃ saṅgamaḥ pānthasaṅgamaḥ |
anudehaṃ viyanti ete svapnaḥ nidrānugaḥ yathā || 53||
itthaṃ parimṛśan muktaḥ gṛheṣu atithivat vasan |
na gṛhaiḥ anubadhyeta nirmamaḥ nirahaṅkṛtaḥ || 54||
karmabhiḥ gṛhaṃ edhīyaiḥ iṣṭvā māṃ eva bhaktimān |
tiṣṭhet vanaṃ vā upaviśet prajāvān vā parivrajet || 55||
yaḥ tu āsaktaṃ atiḥ gehe putra vittaiṣaṇa āturaḥ |
straiṇaḥ kṛpaṇadhīḥ mūḍhaḥ mama ahaṃ iti badhyate || 56||
aho me pitarau vṛddhau bhāryā bālātmajā ātmajāḥ |
anāthāḥ māṃ ṛte dīnāḥ kathaṃ jīvanti duḥkhitāḥ || 57||
evaṃ gṛha āśaya ākṣipta hṛdayaḥ mūḍhadhīḥ ayam |
atṛptaḥ tān anudhyāyan mṛtaḥ andhaṃ viśate tamaḥ || 58||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
brahmacaryagṛhasthakarmadharmanirūpaṇe saptadaśo'dhyāyaḥ ||
17||
atha aṣṭādaśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
vanaṃ vivikṣuḥ putreṣu bhāryāṃ nyasya saha eva vā |
vanaḥ eva vaset śāntaḥ tṛtīyaṃ bhāgaṃ āyuṣaḥ || 1||
kandamūlaphalaiḥ vanyaiḥ medhyaiḥ vṛttiṃ prakalpayet |
vasīta valkalaṃ vāsaḥ tṛṇaparṇa ajināni ca || 2||
keśaromanakhaśmaśrumalāni bibhṛyāt ataḥ |
na dhāvet apsu majjeta trikālaṃ sthaṇḍileśayaḥ || 3||
grīṣme tapyeta pañcāgnīn varṣāsvāsāraṣāḍ jale |
ākaṇṭhamagnaḥ śiśiraḥ evaṃvṛttaḥ tapaścaret || 4||
agnipakvaṃ samaśnīyāt kālapakvaṃ atha api vā |
ulūkhala aśmakuṭṭaḥ vā danta ulūkhalaḥ eva vā || 5||
svayaṃ sañcinuyāt sarvaṃ ātmanaḥ vṛttikāraṇam |
deśakālabala abhijñaḥ na ādadīta anyadā āhṛtam || 6||
vanyaiḥ carupuroḍāśaiḥ nirvapet kālacoditān |
na tu śrautena paśunā māṃ yajeta vanāśramī || 7||
agnihotraṃ ca darśaḥ ca pūrṇamāsaḥ ca pūrvavat |
cāturmāsyāni ca muneḥ āmnātāni ca naigamaiḥ || 8||
evaṃ cīrṇena tapasā muniḥ dhamanisantataḥ |
māṃ tapomayaṃ ārādhya ṛṣilokāt upaiti mām || 9||
yaḥ tu etat kṛcchrataḥ cīrṇaṃ tapaḥ niḥśreyasaṃ mahat |
kāmāya alpīyase yuñjyāt vāliśaḥ kaḥ aparaḥ tataḥ || 10||
yadā asau niyame akalpaḥ jarayā jātavepathuḥ |
ātmani agnīn samāropya maccittaḥ agniṃ samāviśet || 11||
yadā karmavipākeṣu lokeṣu niraya ātmasu |
virāgaḥ jāyate samyak nyasta agniḥ pravrajet tataḥ || 12||
iṣṭvā yathā upadeśaṃ māṃ dattvā sarvasvaṃ ṛtvije |
agnīn svaprāṇaḥ āveśya nirapekṣaḥ parivrajet || 13||
viprasya vai sannyasataḥ devāḥ dārādirūpiṇaḥ |
vighnān kurvanti ayaṃ hi asmān ākramya samiyāt param || 14||
bibhṛyāt cet muniḥ vāsaḥ kaupīna ācchādanaṃ param |
tyaktaṃ na daṇḍapātrābhyāṃ anyat kiñcit anāpadi || 15||
dṛṣṭipūtaṃ nyaset pādaṃ vastrapūtaṃ pibet jalam |
satyapūtāṃ vadet vācaṃ manaḥpūtaṃ samācaret || 16||
mauna anīhā anila āyāmāḥ daṇḍāḥ vāk deha cetasām |
nahi ete yasya santi aṅgaḥ veṇubhiḥ na bhavet yatiḥ || 17||
bhikṣāṃ catuṣu varṇeṣu vigarhyān varjayan caret |
saptāgārān asaṅklṛptān tuṣyet labdhena tāvatā || 18||
bahiḥ jalāśayaṃ gatvā tatra upaspṛśya vāgyataḥ |
vibhajya pāvitaṃ śeṣaṃ bhuñjīta aśeṣaṃ āhṛtam || 19||
ekaḥ caret mahīṃ etāṃ niḥsaṅgaḥ saṃyatendriyaḥ |
ātmakrīḍaḥ ātmarataḥ ātmavān samadarśanaḥ || 20||
viviktakṣemaśaraṇaḥ madbhāvavimalāśayaḥ |
ātmānaṃ cintayet ekaṃ abhedena mayā muniḥ || 21||
anvīkṣeta ātmanaḥ bandhaṃ mokṣaṃ ca jñānaniṣṭhayā |
bandhaḥ indriyavikṣepaḥ mokṣaḥ eṣāṃ ca saṃyamaḥ || 22||
tasmāt niyamya ṣaḍvargaṃ madbhāvena caret muniḥ |
viraktaḥ kṣullakāmebhyaḥ labdhvā ātmani sukhaṃ mahat || 23||
puragrāmavrajān sārthān bhikṣārthaṃ praviśan caret |
puṇyadeśasarit śailavana āśramavatīṃ mahīm || 24||
vānaprastha āśrama padeṣu abhīkṣṇaṃ bhaikṣyaṃ ācaret |
saṃsidhyatyāśvasammohaḥ śuddhasattvaḥ śilāndhasā || 25||
na etat vastutayā paśyet dṛśyamānaṃ vinaśyati |
asaktacittaḥ viramet iha amutra cikīrṣitāt || 26||
yat etat ātmani jagat manovākprāṇasaṃhatam |
sarvaṃ māyā iti tarkeṇa svasthaḥ tyaktvā na tat smaret || 27||
jñānaniṣṭhaḥ viraktaḥ vā madbhaktaḥ vā anapekṣakaḥ |
saliṅgān āśramāṃ tyaktvā caret avidhigocaraḥ || 28||
budhaḥ bālakavat krīḍet kuśalaḥ jaḍavat caret |
vadet unmattavat vidvān gocaryāṃ naigamaḥ caret || 29||
vedavādarataḥ na syāt na pākhaṇḍī na haitukaḥ |
śuṣkavādavivāde na kañcit pakṣaṃ samāśrayet || 30||
na udvijeta janāt dhīraḥ janaṃ ca udvejayet na tu |
ativādān titikṣeta na avamanyeta kañcana |
dehaṃ uddiśya paśuvat vairaṃ kuryāt na kenacit || 31||
ekaḥ eva paraḥ hi ātmā bhūteṣu ātmani avasthitaḥ |
yathā induḥ udapātreṣu bhūtāni ekātmakāni ca || 32||
alabdhvā na viṣīdeta kāle kāle aśanaṃ kvacit |
labdhvā na hṛṣyet dhṛtiṃ ānubhayaṃ daivatantritam || 33||
āhārārthaṃ samīheta yuktaṃ tat prāṇadhāraṇam |
tattvaṃ vimṛśyate tena tat vijñāya vimucyate || 34||
yat ṛcchayā upapannāt annaṃ adyāt śreṣṭhaṃ uta aparam |
tathā vāsaḥ tathā śayyāṃ prāptaṃ prāptaṃ bhajet muniḥ || 35||
śaucaṃ ācamanaṃ snānaṃ na tu codanayā caret |
anyān ca niyamān jñānī yathā ahaṃ līlayā īśvaraḥ || 36||
nahi tasya vikalpākhyā yā ca madvīkṣayā hatā |
ādehāntāt kvacit khyātiḥ tataḥ sampadyate mayā || 37||
duḥkha udarkeṣu kāmeṣu jātanirvedaḥ ātmavān |
ajijñāsita maddharmaḥ guruṃ muniṃ upāvrajet || 38||
tāvat paricaret bhaktaḥ śraddhāvān anasūyakaḥ |
yāvat brahma vijānīyāt māṃ eva guruṃ ādṛtaḥ || 39||
yaḥ tu asaṃyata ṣaḍvargaḥ pracaṇḍa indriya sārathiḥ |
jñāna vairāgya rahitaḥ tridaṇḍaṃ upajīvati || 40||
surān ātmānaṃ ātmasthaṃ nihnute māṃ ca dharmahā |
avipakva kaṣāyaḥ asmāt uṣmāt ca vihīyate || 41||
bhikṣoḥ dharmaḥ śamaḥ ahiṃsā tapaḥ īkṣā vanaukasaḥ |
gṛhiṇaḥ bhūtarakṣa ijyāḥ dvijasya ācāryasevanam || 42||
brahmacaryaṃ tapaḥ śaucaṃ santoṣaḥ bhūtasauhṛdam |
gṛhasthasya api ṛtau gantuḥ sarveṣāṃ madupāsanam || 43||
iti māṃ yaḥ svadharmeṇa bhajan nityaṃ ananyabhāk |
sarvabhūteṣu madbhāvaḥ madbhaktiṃ vindate acirāt || 44||
bhaktyā uddhava anapāyinyā sarvalokamaheśvaram |
sarva utpatti api ayaṃ brahma kāraṇaṃ mā upayāti saḥ || 45||
iti svadharma nirṇikta sattvaḥ nirjñāt madgatiḥ |
jñāna vijñāna sampannaḥ na cirāt samupaiti mām || 46||
varṇāśramavatāṃ dharmaḥ eṣaḥ ācāralakṣaṇaḥ |
saḥ eva madbhaktiyutaḥ niḥśreyasakaraḥ paraḥ || 47||
etat te abhihitaṃ sādho bhavān pṛcchati yat ca mām |
yathā svadharmasaṃyuktaḥ bhaktaḥ māṃ samiyāt param || 48||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
vānaprasthasannyāsadharmanirūpaṇaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ || 18||
atha ekonaviṃśaḥ adhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
yaḥ vidyāśrutasampannaḥ ātmavān na anumānikaḥ |
māyāmātraṃ idaṃ jñātvā jñānaṃ ca mayi sannyaset || 1||
jñāninaḥ tu ahaṃ eva iṣṭaḥ svārthaḥ hetuḥ ca sammataḥ |
svargaḥ ca eva apavargaḥ ca na anyaḥ arthaḥ madṛte priyaḥ || 2||
jñānavijñānasaṃsiddhāḥ padaṃ śreṣṭhaṃ viduḥ mama |
jñānī priyatamaḥ ataḥ me jñānena asau bibharti mām || 3||
tapaḥ tīrthaṃ japaḥ dānaṃ pavitrāṇi itarāṇi ca |
na alaṃ kurvanti tāṃ siddhiṃ yā jñānakalayā kṛtā || 4||
tasmāt jñānena sahitaṃ jñātvā svātmānaṃ uddhava |
jñānavijñānasampannaḥ bhaja māṃ bhaktibhāvataḥ || 5||
jñānavijñānayajñena māṃ iṣṭvā ātmānaṃ ātmani |
sarvayajñapatiṃ māṃ vai saṃsiddhiṃ munayaḥ agaman|| 6||
tvayi uddhava āśrayati yaḥ trividhaḥ vikāraḥ
māyāntarā āpatati na ādi apavargayoḥ yat |
janmādayaḥ asya yat amī tava tasya kiṃ syuḥ
ādi antayoḥ yat asataḥ asti tat eva madhye || 7||
uddhavaḥ uvāca |
jñānaṃ viśuddhaṃ vipulaṃ yathā etat
vairāgyavijñānayutaṃ purāṇam |
ākhyāhi viśveśvara viśvamūrte
tvat bhaktiyogaṃ ca mahat vimṛgyam || 8||
tāpatrayeṇa abhihatasya ghore
santapyamānasya bhavādhvanīśa |
paśyāmi na anyat śaraṇaṃ tavāṅghri
dvandva ātapatrāt amṛta abhivarṣāt || 9||
daṣṭaṃ janaṃ sampatitaṃ bile asmin
kālāhinā kṣudrasukhoḥ utarṣam |
samuddhara enaṃ kṛpayā apavargyaiḥ
vacobhiḥ āsiñca mahānubhāva || 10||
śrībhagavān uvāca |
itthaṃ etat purā rājā bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varam |
ajātaśatruḥ papraccha sarveṣāṃ naḥ anuśruṇvatām || 11||
nivṛtte bhārate yuddhe suhṛt nidhanavihvalaḥ |
śrutvā dharmān bahūn paścāt mokṣadharmān apṛcchata ||
12||
tān ahaṃ te abhidhāsyāmi devavratamukhāt śrutān |
jñānavairāgyavijñānaśraddhābhakti upabṛṃhitān || 13||
nava ekādaśa pañca trīn bhāvān bhūteṣu yena vai |
īkṣeta atha ekaṃ api eṣu tat jñānaṃ mama niścitam || 14||
etat eva hi vijñānaṃ na tathā ekena yena yat |
sthiti utpatti api ayān paśyet bhāvānāṃ triguṇa ātmanām ||
15||
ādau ante ca madhye ca sṛjyāt sṛjyaṃ yat anviyāt |
punaḥ tat pratisaṅkrāme yat śiṣyeta tat eva sat || 16||
śrutiḥ pratyakṣaṃ aitihyaṃ anumānaṃ catuṣṭayam |
pramāṇeṣu anavasthānāt vikalpāt saḥ virajyate || 17||
karmaṇāṃ pariṇāmitvāt āviriñcāt amaṅgalam |
vipaścit naśvaraṃ paśyet adṛṣṭaṃ api dṛṣṭavat || 18||
bhaktiyogaḥ purā eva uktaḥ prīyamāṇāya te anagha |
punaḥ ca kathayiṣyāmi madbhakteḥ kāraṇaṃ param || 19||
śraddhā amṛtakathāyāṃ me śaśvat mat anukīrtanam |
pariniṣṭhā ca pūjāyāṃ stutibhiḥ stavanaṃ mama || 20||
ādaraḥ paricaryāyāṃ sarvāṅgaiḥ abhivandanam |
madbhaktapūjābhyadhikā sarvabhūteṣu manmatiḥ || 21||
madartheṣu aṅgaceṣṭā ca vacasā madguṇeraṇam |
mayyarpaṇaṃ ca manasaḥ sarvakāmavivarjanam || 22||
madarthe artha parityāgaḥ bhogasya ca sukhasya ca |
iṣṭaṃ dattaṃ hutaṃ japtaṃ madarthaṃ yat vrataṃ tapaḥ || 23||
evaṃ dharmaiḥ manuṣyāṇāṃ uddhava ātmanivedinām |
mayi sañjāyate bhaktiḥ kaḥ anyaḥ arthaḥ asya avaśiṣyate || 24||
yadā ātmani arpitaṃ cittaṃ śāntaṃ sattva upabṛṃhitam |
dharmaṃ jñānaṃ savairāgyaṃ aiśvaryaṃ ca abhipadyate || 25||
yat arpitaṃ tat vikalpe indriyaiḥ paridhāvati |
rajasvalaṃ ca āsan niṣṭhaṃ cittaṃ viddhi viparyayam || 26||
dharmaḥ madbhaktikṛt proktaḥ jñānaṃ ca ekātmyadarśanam |
guṇeṣu asaṅgaḥ vairāgyaṃ aiśvaryaṃ ca aṇiṃ ādayaḥ || 27||
uddhavaḥ uvāca |
yamaḥ katividhaḥ proktaḥ niyamaḥ vā arikarśana |
kaḥ śamaḥ kaḥ damaḥ kṛṣṇa kā titikṣā dhṛtiḥ prabho || 28||
kiṃ dānaṃ kiṃ tapaḥ śauryaṃ kiṃ satyaṃ ṛtaṃ ucyate |
kaḥ tyāgaḥ kiṃ dhanaṃ ceṣṭaṃ kaḥ yajñaḥ kā ca dakṣiṇā ||
29||
puṃsaḥ kiṃsvit balaṃ śrīman bhagaḥ lābhaḥ ca keśava |
kā vidyā hrīḥ parā kā śrīḥ kiṃ sukhaṃ duḥkhaṃ eva ca ||
30||
kaḥ paṇḍitaḥ kaḥ ca mūrkhaḥ kaḥ panthāḥ utpathaḥ ca kaḥ |
kaḥ svargaḥ narakaḥ kaḥ svit kaḥ bandhuḥ uta kiṃ gṛham || 31||
kaḥ āḍhyaḥ kaḥ daridraḥ vā kṛpaṇaḥ kaḥ īśvaraḥ |
etān praśnān mama brūhi viparītān ca satpate || 32||
śrībhagavān uvāca |
ahiṃsā satyaṃ asteyaṃ asaṅgaḥ hrīḥ asañcayaḥ |
āstikyaṃ brahmacaryaṃ ca maunaṃ sthairyaṃ kṣamā abhayam ||
33|
śaucaṃ japaḥ tapaḥ homaḥ śraddhā ātithyaṃ mat arcanam |
tīrthāṭanaṃ parārthehā tuṣṭiḥ ācāryasevanam || 34||
ete yamāḥ saniyamāḥ ubhayoḥ dvādaśa smṛtāḥ |
puṃsāṃ upāsitāḥ tāta yathākāmaṃ duhanti hi || 35||
śamaḥ mat niṣṭhatā buddheḥ damaḥ indriyasaṃyamaḥ |
titikṣā duḥkhasammarṣaḥ jihvā upasthajayaḥ dhṛtiḥ || 36||
daṇḍanyāsaḥ paraṃ dānaṃ kāmatyāgaḥ tapaḥ smṛtam |
svabhāvavijayaḥ śauryaṃ satyaṃ ca samadarśanam || 37||
ṛtaṃ ca sūnṛtā vāṇī kavibhiḥ parikīrtitā |
karmasvasaṅgamaḥ śaucaṃ tyāgaḥ sannyāsaḥ ucyate || 38||
dharmaḥ iṣṭaṃ dhanaṃ nṝṇāṃ yajñaḥ ahaṃ bhagavattamaḥ |
dakṣiṇā jñānasandeśaḥ prāṇāyāmaḥ paraṃ balam || 39||
bhagaḥ me aiśvaraḥ bhāvaḥ lābhaḥ madbhaktiḥ uttamaḥ |
vidyā ātmani bhida abādhaḥ jugupsā hrīḥ akarmasu || 40||
śrīḥ guṇāḥ nairapekṣya ādyāḥ sukhaṃ duḥkhasukha atyayaḥ |
duḥkhaṃ kāmasukha apekṣā paṇḍitaḥ bandhamokṣavit || 41||
mūrkhaḥ deha ādi ahaṃ buddhiḥ panthāḥ mat nigamaḥ smṛtaḥ |
utpathaḥ cittavikṣepaḥ svargaḥ sattvaguṇa uadayaḥ || 42||
narakaḥ tamaḥ unnahaḥ bandhuḥ guruḥ ahaṃ sakhe |
gṛhaṃ śarīraṃ mānuṣyaṃ guṇāḍhyaḥ hi āḍhyaḥ ucyate || 43||
daridraḥ yaḥ tu asantuṣṭaḥ kṛpaṇaḥ yaḥ ajitendriyaḥ |
guṇeṣu asaktadhīḥ īśaḥ guṇasaṅgaḥ viparyayaḥ || 44||
etaḥ uddhava te praśnāḥ sarve sādhu nirūpitāḥ |
kiṃ varṇitena bahunā lakṣaṇaṃ guṇadoṣayoḥ |
guṇadoṣa dṛśiḥ doṣaḥ guṇaḥ tu ubhayavarjitaḥ || 45||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavadudhavasaṃvāde
ekonaviṃśo'dhyāyaḥ || 19||
atha viṃśaḥ adhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
vidhiḥ ca pratiṣedhaḥ ca nigamaḥ hi īśvarasya te |
avekṣate aravindākṣa guṇaṃ doṣaṃ ca karmaṇām || 1||
varṇāśrama vikalpaṃ ca pratiloma anulomajam |
dravya deśa vayaḥ kālān svargaṃ narakaṃ eva ca || 2||
guṇa doṣa bhidā dṛṣṭiṃ antareṇa vacaḥ tava |
niḥśreyasaṃ kathaṃ nṝṇāṃ niṣedha vidhi lakṣaṇam || 3||
pitṛdevamanuṣyāṇāṃ vedaḥ cakṣuḥ tava īśvara |
śreyaḥ tu anupalabdhe arthe sādhyasādhanayoḥ api || 4||
guṇadoṣabhidādṛṣṭiḥ nigamāt te na hi svataḥ |
nigamena apavādaḥ ca bhidāyāḥ iti hi bhramaḥ || 5||
śrībhagavān uvāca |
yogāḥ trayaḥ mayā proktā nṝṇāṃ śreyovidhitsayā |
jñānaṃ karma ca bhaktiḥ ca na upāyaḥ anyaḥ asti kutracit ||
6||
nirviṇṇānāṃ jñānayogaḥ nyāsināṃ iha karmasu |
teṣu anirviṇṇacittānāṃ karmayogaḥ ti kāminām || 7||
yadṛcchayā mat kathā ādau jātaśraddhaḥ tu yaḥ pumān |
na nirviṇṇaḥ na atisaktaḥ bhaktiyogaḥ asya siddhidaḥ || 8||
tāvat karmāṇi kurvīta na nirvidyeta yāvatā |
mat kathāśravaṇa ādau vā śraddhā yāvat na jāyate || 9||
svadharmasthaḥ yajanyajñaiḥ anāśīḥ kāmaḥ uddhava |
na yāti svarganarakau yadi anyatra samācaret || 10||
asmin loke vartamānaḥ svadharmasthaḥ anaghaḥ śuciḥ |
jñānaṃ viśuddhaṃ āpnoti madbhaktiṃ vā yadṛcchayā || 11||
svargiṇaḥ api etaṃ icchanti lokaṃ nirayiṇaḥ tathā |
sādhakaṃ jñānabhaktibhyāṃ ubhayaṃ tat asādhakam || 12||
na naraḥ svargatiṃ kāṅkṣet nārakīṃ vā vicakṣaṇaḥ |
na imaṃ lokaṃ ca kāṅkṣeta deha āveśāt pramādyati || 13||
etat vidvān purā mṛtyoḥ abhavāya ghaṭeta saḥ |
apramattaḥ idaṃ jñātvā martyaṃ api arthasiddhidam || 14||
chidyamānaṃ yamaiḥ etaiḥ kṛtanīḍaṃ vanaspatim |
khagaḥ svaketaṃ utsṛjya kṣemaṃ yāti hi alampaṭaḥ || 15||
ahorātraiḥ chidyamānaṃ buddhvāyuḥ bhayavepathuḥ |
muktasaṅgaḥ paraṃ buddhvā nirīha upaśāmyati || 16||
nṛdehaṃ ādyaṃ sulabhaṃ sudurlabham
plavaṃ sukalpaṃ gurukarṇadhāram |
mayā anukūlena nabhasvateritam
pumān bhavābdhiṃ na taret saḥ ātmahā || 17||
yadā ārambheṣu nirviṇṇaḥ viraktaḥ saṃyatendriyaḥ |
abhyāsena ātmanaḥ yogī dhārayet acalaṃ manaḥ || 18||
dhāryamāṇaṃ manaḥ yaḥ hi bhrāmyadāśu anavasthitam |
atandritaḥ anurodhena mārgeṇa ātmavaśaṃ nayet || 19||
manogatiṃ na visṛjet jitaprāṇaḥ jitendriyaḥ |
sattvasampannayā buddhyā manaḥ ātmavaśaṃ nayet || 20||
eṣaḥ vai paramaḥ yogaḥ manasaḥ saṅgrahaḥ smṛtaḥ |
hṛdayajñatvaṃ anvicchan damyasya eva arvataḥ muhuḥ || 21||
sāṅkhyena sarvabhāvānāṃ pratiloma anulomataḥ |
bhava api ayau anudhyayet manaḥ yāvat prasīdati || 22||
nirviṇṇasya viraktasya puruṣasya uktavedinaḥ |
manaḥ tyajati daurātmyaṃ cintitasya anucintayā || 23||
yama ādibhiḥ yogapathaiḥ ānvīkṣikyā ca vidyayā |
mama arcopāsanābhiḥ vā na anyaiḥ yogyaṃ smaret manaḥ || 24||
yadi kuryāt pramādena yogī karma vigarhitam |
yogena eva dahet aṃhaḥ na anyat tatra kadācana || 25||
sve sve adhikāre yā niṣṭhā saḥ guṇaḥ parikīrtitaḥ |
karmaṇāṃ jāti aśuddhānāṃ anena niyamaḥ kṛtaḥ |
guṇadoṣavidhānena saṅgānāṃ tyājanecchayā || 26||
jātaśraddaḥ matkathāsu nirviṇṇaḥ sarvakarmasu |
veda duḥkhātmakān kāmān parityāge api anīśvaraḥ || 27||
tataḥ bhajeta māṃ prītaḥ śraddhāluḥ dṛḍhaniścayaḥ |
juṣamāṇaḥ ca tān kāmān duḥkha udarkān ca garhayan || 28||
proktena bhaktiyogena bhajataḥ mā asakṛt muneḥ |
kāmāḥ hṛdayyāḥ naśyanti sarve mayi hṛdi sthite || 29||
bhidyate hṛdayagranthiḥ chidyante sarvasaṃśayāḥ |
kṣīyante ca asya karmāṇi mayi dṛṣṭe akhila ātmani || 30||
tasmāt madbhaktiyuktasya yoginaḥ vai mat ātmanaḥ |
na jñānaṃ na ca vairāgyaṃ prāyaḥ śreyaḥ bhavet iha || 31||
yat karmabhiḥ yat tapasā jñānavairāgyataḥ ca yat |
yogena dānadharmeṇa śreyobhiḥ itaraiḥ api || 32||
sarvaṃ madbhaktiyogena madbhaktaḥ labhate añjasā |
svarga apavargaṃ mat dhāma kathañcit yadi vāñchati || 33||
na kiñcit sādhavaḥ dhīrāḥ bhaktāḥ hi ekāntinaḥ mama |
vāñchati api mayā dattaṃ kaivalyaṃ apunarbhavam || 34||
nairapekṣyaṃ paraṃ prāhuḥ niḥśreyasaṃ analpakam |
tasmāt nirāśiṣaḥ bhaktiḥ nirapekṣasya me bhavet || 35||
na mayi ekāntabhaktānāṃ guṇadoṣa udbhavāḥ guṇāḥ |
sādhūnāṃ samacittānāṃ buddheḥ paraṃ upeyuṣām || 36||
evaṃ etat mayā ādiṣṭān anutiṣṭhanti me pathaḥ |
kṣemaṃ vindanti mat sthānaṃ yat brahma paramaṃ viduḥ || 37||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
vedatrayīvibhāgayogo nāma viṃśo'dhyāyaḥ || 20||
atha ekaviṃśaḥ adhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
yaḥ etān matpathaḥ hitvā bhaktijñānakriyātmakān |
kṣudrān kāmān calaiḥ prāṇaiḥ juṣantaḥ saṃsaranti te || 1||
sve sve adhikāre yā niṣṭhā saḥ guṇaḥ parikīrtitaḥ |
viparyayaḥ tu doṣaḥ syāt ubhayoḥ eṣaḥ niścayaḥ || 2||
śuddhi aśuddhī vidhīyete samāneṣu api vastuṣu |
dravyasya vicikitsārthaṃ guṇadoṣau śubha aśubhau || 3||
dharmārthaṃ vyavahārārthaṃ yātrārthaṃ iti ca anagha |
darśitaḥ ayaṃ mayā ācāraḥ dharmaṃ udvahatāṃ dhuram || 4||
bhūmi ambu agni anila ākāśāḥ bhūtānāṃ pañca dhātavaḥ |
ābrahma sthāvara ādīnāṃ śarīrāḥ ātmasaṃyutāḥ || 5||
vedena nāmarūpāṇi viṣamāṇi sameṣu api |
dhātuṣu uddhava kalpyantaḥ eteṣāṃ svārthasiddhaye || 6||
deśa kāla ādi bhāvānāṃ vastūnāṃ mama sattama |
guṇadoṣau vidhīyete niyamārthaṃ hi karmaṇām || 7||
akṛṣṇasāraḥ deśānāṃ abrahmaṇyaḥ aśuciḥ bhavet |
kṛṣṇasāraḥ api asauvīra kīkaṭa asaṃskṛteriṇam || 8||
karmaṇyaḥ guṇavān kālaḥ dravyataḥ svataḥ eva vā |
yataḥ nivartate karma saḥ doṣaḥ akarmakaḥ smṛtaḥ || 9||
dravyasya śuddhi aśuddhī ca dravyeṇa vacanena ca |
saṃskāreṇa atha kālena mahattva alpatayā athavā || 10||
śaktyā aśaktyā athavā buddhyā samṛddhyā ca yat ātmane |
aghaṃ kurvanti hi yathā deśa avasthā anusārataḥ || 11||
dhānya dāru asthi tantūnāṃ rasa taijasa carmaṇām |
kāla vāyu agni mṛttoyaiḥ pārthivānāṃ yuta ayutaiḥ || 12||
amedhyaliptaṃ yat yena gandhaṃ lepaṃ vyapohati |
bhajate prakṛtiṃ tasya tat śaucaṃ tāvat iṣyate || 13||
snāna dāna tapaḥ avasthā vīrya saṃskāra karmabhiḥ |
mat smṛtyā ca ātmanaḥ śaucaṃ śuddhaḥ karma ācaret dvijaḥ || 14||
mantrasya ca parijñānaṃ karmaśuddhiḥ madarpaṇam |
dharmaḥ sampadyate ṣaḍbhiḥ adharmaḥ tu viparyayaḥ || 15||
kvacit guṇaḥ api doṣaḥ syāt doṣaḥ api vidhinā guṇaḥ |
guṇadoṣārthaniyamaḥ tat bhidāṃ eva bādhate || 16||
samānakarma ācaraṇaṃ patitānāṃ na pātakam |
autpattikaḥ guṇaḥ saṅgaḥ na śayānaḥ patati adhaḥ || 17||
yataḥ yataḥ nivarteta vimucyeta tataḥ tataḥ |
eṣaḥ dharmaḥ nṝṇāṃ kṣemaḥ śokamohabhaya apahaḥ || 18||
viṣayeṣu guṇādhyāsāt puṃsaḥ saṅgaḥ tataḥ bhavet |
saṅgāt tatra bhavet kāmaḥ kāmāt eva kaliḥ nṝṇām || 19||
kaleḥ durviṣahaḥ krodhaḥ tamaḥ taṃ anuvartate |
tamasā grasyate puṃsaḥ cetanā vyāpinī drutam || 20||
tayā virahitaḥ sādho jantuḥ śūnyāya kalpate |
tataḥ asya svārthavibhraṃśaḥ mūrcchitasya mṛtasya ca || 21||
viṣayābhiniveśena na ātmānaṃ veda na aparam |
vṛkṣajīvikayā jīvan vyarthaṃ bhastra iva yaḥ śvasan || 22||
phalaśrutiḥ iyaṃ nṝṇāṃ na śreyaḥ rocanaṃ param |
śreyovivakṣayā proktaṃ yathā bhaiṣajyarocanam || 23||
utpatti eva hi kāmeṣu prāṇeṣu svajaneṣu ca |
āsaktamanasaḥ martyā ātmanaḥ anarthahetuṣu || 24||
na tān aviduṣaḥ svārthaṃ bhrāmyataḥ vṛjinādhvani |
kathaṃ yuñjyāt punaḥ teṣu tān tamaḥ viśataḥ budhaḥ || 25||
evaṃ vyavasitaṃ kecit avijñāya kubuddhayaḥ |
phalaśrutiṃ kusumitāṃ na vedajñāḥ vadanti hi || 26||
kāminaḥ kṛpaṇāḥ lubdhāḥ puṣpeṣu phalabuddhayaḥ |
agnimugdhā dhumatāntāḥ svaṃ lokaṃ na vindanti te || 27||
na te māṃ aṅgaḥ jānanti hṛdisthaṃ yaḥ idaṃ yataḥ |
ukthaśastrāḥ hi asutṛpaḥ yathā nīhāracakṣuṣaḥ || 28||
te me mataṃ avijñāya parokṣaṃ viṣayātmakāḥ |
hiṃsāyāṃ yadi rāgaḥ syāt yajñaḥ eva na codanā || 29||
hiṃsāvihārāḥ hi alabdhaiḥ paśubhiḥ svasukhecchayā |
yajante devatāḥ yajñaiḥ pitṛbhūtapatīn khalāḥ || 30||
svapn upamaṃ amuṃ lokaṃ asantaṃ śravaṇapriyam |
āśiṣaḥ hṛdi saṅkalpya tyajanti arthān yathā vaṇik || 31||
rajaḥsattvatamoniṣṭhāḥ rajaḥsattvatamojuṣaḥ |
upāsataḥ indramukhyān devādīn na tathā eva mām || 32||
iṣṭvā iha devatāḥ yajñaiḥ gatvā raṃsyāmahe divi |
tasya antaḥ iha bhūyāsmaḥ mahāśālā mahākulāḥ || 33||
evaṃ puṣpitayā vācā vyākṣiptamanasāṃ nṝṇām |
māninān ca atistabdhānāṃ madvārtā api na rocate || 34||
vedāḥ brahmātmaviṣayāḥ trikāṇḍaviṣayāḥ ime |
parokṣavādāḥ ṛṣayaḥ parokṣaṃ mama ca priyam || 35||
śabdabrahma sudurbodhaṃ prāṇa indriya manomayam |
anantapāraṃ gambhīraṃ durvigāhyaṃ samudravat || 36||
mayā upabṛṃhitaṃ bhūmnā brahmaṇā anantaśaktinā |
bhūteṣu ghoṣarūpeṇa biseṣu ūrṇa iva lakṣyate || 37||
yathā ūrṇanābhiḥ hṛdayāt ūrṇāṃ udvamate mukhāt |
ākāśāt ghoṣavān prāṇaḥ manasā sparśarūpiṇā || 38||
chandomayaḥ amṛtamayaḥ sahasrapadavīṃ prabhuḥ |
oṅkārāt vyañjita sparśa svara uṣma antastha bhūṣitām ||
39||
vicitrabhāṣāvitatāṃ chandobhiḥ catura uttaraiḥ |
anantapārāṃ bṛhatīṃ sṛjati ākṣipate svayam || 40||
gāyatrī uṣṇik anuṣṭup ca bṛhatī paṅktiḥ eva ca |
triṣṭup jagatī aticchandaḥ hi atyaṣṭi atijagat virāṭ || 41||
kiṃ vidhatte kiṃ ācaṣṭe kiṃ anūdya vikalpayet |
iti asyāḥ hṛdayaṃ loke na anyaḥ mat veda kaścana ||42||
māṃ vidhatte abhidhatte māṃ vikalpya apohyate tu aham |
etāvān sarvavedārthaḥ śabdaḥ āsthāya māṃ bhidām |
māyāmātraṃ anūdya ante pratiṣidhya prasīdati || 43||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavadddhavasaṃvāde
vedatrayavibhāganirūpaṇaṃ nāma ekaviṃśo'dhyāyaḥ || 21||
atha dvāviṃśaḥ adhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
kati tattvāni viśveśa saṅkhyātāni ṛṣibhiḥ prabho |
nava ekādaśa pañca trīṇi āttha tvaṃ iha śuśruma || 1||
kecit ṣaḍviṃśatiṃ prāhuḥ apare pañcaviṃśatim |
sapta eke nava ṣaṭ kecit catvāri ekādaśa apare |
kecit saptadaśa prāhuḥ ṣoḍaśa eke trayodaśa || 2||
etāvat tvaṃ hi saṅkhyānāṃ ṛṣayaḥ yat vivakṣayā |
gāyanti pṛthak āyuṣman idaṃ naḥ vaktuṃ arhasi || 3||
śrībhagavān uvāca |
yuktaṃ ca santi sarvatra bhāṣante brāhmaṇāḥ yathā |
māyāṃ madīyāṃ udgṛhya vadatāṃ kiṃ nu durghaṭam || 4||
na etat evaṃ yathā āttha tvaṃ yat ahaṃ vacmi tat tathā |
evaṃ vivadatāṃ hetuṃ śaktayaḥ me duratyayāḥ || 5||
yāsāṃ vyatikarāt āsīt vikalpaḥ vadatāṃ padam |
prāpte śamadame api eti vādastamanu śāmyati || 6||
parasparān anupraveśāt tattvānāṃ puruṣarṣabha |
paurva aparya prasaṅkhyānaṃ yathā vaktuḥ vivakṣitam || 7||
ekasmin api dṛśyante praviṣṭāni itarāṇi ca |
pūrvasmin vā parasmin vā tattve tattvāni sarvaśaḥ || 8||
paurva aparyaṃ ataḥ amīṣāṃ prasaṅkhyānaṃ abhīpsatām |
yathā viviktaṃ yat vaktraṃ gṛhṇīmaḥ yuktisambhavāt || 9||
anādi avidyāyuktasya puruṣasya ātmavedanam |
svataḥ na sambhavāt anyaḥ tattvajñaḥ jñānadaḥ bhavet || 10||
puruṣa īśvarayoḥ atra na vailakṣaṇyaṃ aṇu api |
tat anyakalpanāpārthā jñānaṃ ca prakṛteḥ guṇaḥ || 11||
prakṛtiḥ guṇasāmyaṃ vai prakṛteḥ na ātmanaḥ guṇāḥ |
sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti sthiti utpatti antahetavaḥ || 12||
sattvaṃ jñānaṃ rajaḥ karma tamaḥ ajñānaṃ iha ucyate |
guṇavyatikaraḥ kālaḥ svabhāvaḥ sūtraṃ eva ca || 13||
puruṣaḥ prakṛtiḥ vyaktaṃ ahaṅkāraḥ nabhaḥ anilaḥ |
jyotiḥ āpaḥ kṣitiḥ iti tattvāni uktāni me nava || 14||
śrotraṃ tvak darśanaṃ ghrāṇaḥ jihvā iti jñānaśaktayaḥ |
vāk pāṇi upastha pāyu aṅghriḥ karmāṇyaṅga ubhayaṃ manaḥ || 15||
śabdaḥ sparśaḥ rasaḥ gandhaḥ rūpaṃ ca iti arthajātayaḥ |
gati ukti utsarga śilpāni karma āyatana siddhayaḥ || 16||
sarga ādau prakṛtiḥ hi asya kārya kāraṇa rūpiṇī |
sattva ādibhiḥ guṇaiḥ dhatte puruṣaḥ avyaktaḥ īkṣate || 17||
vyakta ādayaḥ vikurvāṇāḥ dhātavaḥ puruṣa īkṣayā |
labdhavīryāḥ sṛjanti aṇḍaṃ saṃhatāḥ prakṛteḥ balāt || 18||
sapta eva dhātavaḥ iti tatra arthāḥ pañca khādayaḥ |
jñānaṃ ātmā ubhaya ādhāraḥ tataḥ deha indriya āsavaḥ || 19||
ṣaḍ iti atra api bhūtāni pañca ṣaṣṭhaḥ paraḥ pumān |
taiḥ yuktaḥ ātmasambhūtaiḥ sṛṣṭvā idaṃ samupāviśat || 20||
catvāri eva iti tatra api tejaḥ āpaḥ annaṃ ātmanaḥ |
jātāni taiḥ idaṃ jātaṃ janma avayavinaḥ khalu || 21||
saṅkhyāne saptadaśake bhūtamātra indriyāṇi ca |
pañcapañca eka manasā ātmā saptadaśaḥ smṛtaḥ || 22||
tadvat ṣoḍaśasaṅkhyāne ātmā eva manaḥ ucyate |
bhūtendriyāṇi pañca eva manaḥ ātmā trayodaśaḥ || 23||
ekādaśatvaḥ ātmā asau mahābhūtendriyāṇi ca |
aṣṭau prakṛtayaḥ ca eva puruṣaḥ ca nava iti atha || 24||
iti nānā prasaṅkhyānaṃ tattvānāṃ ṛṣibhiḥ kṛtam |
sarvaṃ nyāyyaṃ yuktimatvāt viduṣāṃ kiṃ aśobhanam || 25||
uddhavaḥ uvāca |
prakṛtiḥ puruṣaḥ ca ubhau yadi api ātmavilakṣaṇau |
anyonya apāśrayāt kṛṣṇa dṛśyate na bhidā tayoḥ |
prakṛtau lakṣyate hi ātmā prakṛtiḥ ca tathā ātmani || 26||
evaṃ me puṇḍarīkākṣa mahāntaṃ saṃśayaṃ hṛdi |
chettuṃ arhasi sarvajña vacobhiḥ nayanaipuṇaiḥ || 27||
tvattaḥ jñānaṃ hi jīvānāṃ pramoṣaḥ te atra śaktitaḥ |
tvaṃ eva hi ātma māyāyā gatiṃ vettha na ca aparaḥ || 28||
śrībhagavān uvāca |
prakṛtiḥ puruṣaḥ ca iti vikalpaḥ puruṣarṣabha |
eṣaḥ vaikārikaḥ sargaḥ guṇavyatikarātmakaḥ || 29||
mama aṅga māyā guṇamayī anekadhā
vikalpabuddhīḥ ca guṇaiḥ vidhatte |
vaikārikaḥ trividhaḥ adhyātmaṃ ekam
atha adhidaivaṃ adhibhūtaṃ anyat || 30||
dṛk rūpaṃ ārkaṃ vapuḥ atra randhre
parasparaṃ sidhyati yaḥ svataḥ khe |
ātmā yat eṣaṃ aparaḥ yaḥ ādyaḥ
svayā anubhūtya akhilasiddhasiddhiḥ |
evaṃ tvak ādi śravaṇādi cakṣuḥ
jihva ādi nāsa ādi ca cittayuktam || 31||
yaḥ asau guṇakṣobhakṛtau vikāraḥ
pradhānamūlāt mahataḥ prasūtaḥ |
ahaṃ trivṛt mohavikalpahetuḥ
vaikārikaḥ tāmasaḥ aindriyaḥ ca || 32||
ātmāparijñānamayaḥ vivādaḥ
hi asti iti na asti iti bhidārthaniṣṭhaḥ |
vyarthaḥ api na eva uparameta puṃsāṃ
mattaḥ parāvṛttadhiyāṃ svalokāt || 33||
uddhavaḥ uvāca |
tvattaḥ parāvṛttadhiyaḥ svakṛtaiḥ karmabhiḥ prabho |
ucca avacān yathā dehān gṛhṇanti visṛjanti ca || 34||
tat mama ākhyāhi govinda durvibhāvyaṃ anātmabhiḥ |
na hi etat prāyaśaḥ loke vidvāṃsaḥ santi vañcitāḥ || 35||
śrībhagavān uvāca |
manaḥ karmamayaṃ nṛṇāṃ indriyaiḥ pañcabhiḥ yutam |
lokāt lokaṃ prayāti anyaḥ ātmā tat anuvartate || 36||
dhyāyan manaḥ anuviṣayān dṛṣṭān vā anuśrutān atha |
udyat sīdat karmatantraṃ smṛtiḥ tat anuśāmyati || 37||
viṣaya abhiniveśena na ātmānaṃ yat smaret punaḥ |
jantoḥ vai kasyacit hetoḥ mṛtyuḥ atyantavismṛtiḥ || 38||
janma tu ātmatayā puṃsaḥ sarvabhāvena bhūrida |
viṣaya svīkṛtiṃ prāhuḥ yathā svapnamanorathaḥ || 39||
svapnaṃ manorathaṃ ca itthaṃ prāktanaṃ na smarati asau |
tatra pūrvaṃ iva ātmānaṃ apūrvaṃ ca anupaśyati || 40||
indriya āyana sṛṣṭyā idaṃ traividhyaṃ bhāti vastuni |
bahiḥ antaḥ bhidāhetuḥ janaḥ asat janakṛt yathā || 41||
nityadā hi aṅgaḥ bhūtāni bhavanti na bhavanti ca |
kālena alkṣyavegena sūkṣmatvāt tat na dṛśyate || 42||
yathā arciṣāṃ srotasāṃ ca phalānāṃ vā vanaspateḥ |
tathā eva sarvabhūtānāṃ vayaḥ avasthā ādayaḥ kṛtāḥ || 43||
saḥ ayaṃ dīpaḥ arciṣāṃ yadvat srotasāṃ tat idaṃ jalam |
saḥ ayaṃ pumān iti nṛṇāṃ mṛṣāḥ gīḥ dhīḥ mṛṣā
āyuṣām || 44||
mā svasya karmabījena jāyate saḥ api ayaṃ pumān |
mriyate vāmaraḥ bhrāntyā yathā agniḥ dāru saṃyutaḥ || 45||
niṣekagarbhajanmāni bālyakaumārayauvanam |
vayomadhyaṃ jarā mṛtyuḥ iti avasthāḥ tanoḥ nava || 46||
etāḥ manorathamayīḥ hi anyasya uccāvacāḥ tanūḥ |
guṇasaṅgāt upādatte kvacit kaścit jahāti ca || 47||
ātmanaḥ pitṛputrābhyāṃ anumeyau bhavāpyayau |
na bhavāpyayavastūnāṃ abhijñaḥ dvayalakṣaṇaḥ || 48||
taroḥ bījavipākābhyāṃ yaḥ vidvāt janmasaṃyamau |
taroḥ vilakṣaṇaḥ draṣṭā evaṃ draṣṭā tanoḥ pṛthak || 49||
prakṛteḥ evaṃ ātmānaṃ avivicya abudhaḥ pumān |
tattvena sparśasammūḍhaḥ saṃsāraṃ pratipadyate || 50||
sattvasaṅgāt ṛṣīn devān rajasā asuramānuṣān |
tamasā bhūtatiryaktvaṃ bhrāmitaḥ yāti karmabhiḥ || 51||
nṛtyataḥ gāyataḥ paśyan yathā eva anukaroti tān |
evaṃ buddhiguṇān paśyan anīhaḥ api anukāryate || 52||
yathā ambhasā pracalatā taravaḥ api calāḥ iva |
cakṣuṣā bhrāmyamāṇena dṛśyate bhramati iva bhūḥ || 53||
yathā manorathadhiyaḥ viṣayānubhavaḥ mṛṣā |
svapnadṛṣṭāḥ ca dāśārha tathā saṃsāraḥ ātmanaḥ || 54||
arthe hi avidyamāne api saṃsṛtiḥ na nivartate |
dhyāyataḥ viṣayān asya svapne anartha āgamaḥ yathā || 55||
tasmāt uddhava mā bhuṅkṣva viṣayān asat indriyaiḥ |
ātmā agrahaṇanirbhātaṃ paśya vaikalpikaṃ bhramam || 56||
kṣiptaḥ avamānitaḥ asadbhiḥ pralabdhaḥ asūyitaḥ athavā |
tāḍitaḥ sannibaddhaḥ vā vṛttyā vā parihāpitaḥ || 57||
niṣṭhitaḥ mūtritaḥ bahudhā evaṃ prakampitaḥ |
śreyaskāmaḥ kṛcchragataḥ ātmanā ātmānaṃ uddharet || 58||
uddhavaḥ uvāca |
yathā evaṃ anubuddhyeyaṃ vada naḥ vadatāṃ vara |
suduḥsahaṃ imaṃ manyaḥ ātmani asat atikramam || 59||
viduṣaṃ api viśvātman prakṛtiḥ hi balīyasī |
ṛte tvat dharmaniratān śāntāḥ te caraṇālayān || 60||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
dvāviṃśo'dhyāyaḥ || 22||
atha trayoviṃśaḥ adhyāyaḥ |
bādarāyaṇiḥ uvāca |
saḥ evaṃ āśaṃsitaḥ uddhavena
bhāgavatamukhyena dāśārhamukhyaḥ |
sabhājayan bṛtyavacaḥ mukundaḥ
taṃ ābabhāṣe śravaṇīyavīryaḥ || 1||
śrībhagavān uvāca |
barhaspatya saḥ vai na atra sādhuḥ vai durjan īritaiḥ |
duruktaiḥ bhinnaṃ ātmānaṃ yaḥ samādhātuṃ īśvaraḥ || 2||
na tathā tapyate viddhaḥ pumān bāṇaiḥ sumarmagaiḥ |
yathā tudanti marmasthāḥ hi asatāṃ paruṣeṣavaḥ || 3||
kathayanti mahatpuṇyaṃ itihāsaṃ iha uddhava |
taṃ ahaṃ varṇayiṣyāmi nibodha susamāhitaḥ || 4||
kenacit bhikṣuṇā gītaṃ paribhūtena durjanaiḥ |
smaratāḥ dhṛtiyuktena vipākaṃ nijakarmaṇām || 5||
avaniṣu dvijaḥ kaścit āsīt āḍhyatamaḥ śriyā |
vārtāvṛttiḥ kadaryaḥ tu kāmī lubdhaḥ atikopanaḥ || 6||
jñātayaḥ atithayaḥ tasya vāṅmātreṇa api na arcitāḥ |
śūnya avasathaḥ ātmā api kāle kāmaiḥ anarcitaḥ || 7||
duḥśīlasya kadaryasya druhyante putrabāndhavāḥ |
dārā duhitaraḥ bhṛtyāḥ viṣaṇṇāḥ na ācaran priyam || 8||
tasya evaṃ yakṣavittasya cyutasya ubhayalokataḥ |
dharmakāmavihīnasya cukrudhuḥ pañcabhāginaḥ || 9||
tat avadhyāna visrasta puṇya skandhasya bhūrida |
arthaḥ api agacchan nidhanaṃ bahu āyāsa pariśramaḥ || 10||
jñātayaḥ jagṛhuḥ kiñcit kiñcit asyavaḥ uddhava |
daivataḥ kālataḥ kiñcit brahmabandhoḥ nṛpārthivāt || 11||
saḥ evaṃ draviṇe naṣṭe dharmakāmavivarjitaḥ |
upekṣitaḥ ca svajanaiḥ cintāṃ āpa duratyayām || 12||
tasya evaṃ dhyāyataḥ dīrghaṃ naṣṭarāyaḥ tapasvinaḥ |
khidyataḥ bāṣpakaṇṭhasya nirvedaḥ sumahān abhūt || 13||
saḥ ca āha idaṃ aho kaṣṭaṃ vṛthā ātmā me anutāpitaḥ |
na dharmāya na kāmāya yasya artha āyāsaḥ īdṛśaḥ || 14||
prāyeṇa arthāḥ kadaryāṇāṃ na sukhāya kadācana |
iha ca ātmopatāpāya mṛtasya narakāya ca || 15||
yaśaḥ yaśasvināṃ śuddhaṃ ślāghyāḥ ye guṇināṃ guṇāḥ |
lobhaḥ svalpaḥ api tān hanti śvitraḥ rūpaṃ iva ipsitam || 16||
arthasya sādhane siddhaḥ utkarṣe rakṣaṇe vyaye |
nāśa upabhogaḥ āyāsaḥ trāsaḥ cintā bhramaḥ nṛṇām || 17||
steyaṃ hiṃsā anṛtaṃ dambhaḥ kāmaḥ krodhaḥ smayaḥ madaḥ |
bhedaḥ vairaṃ aviśvāsaḥ saṃspardhā vyasanāni ca || 18||
ete pañcadaśān arthāḥ hi arthamūlāḥ matāḥ nṛṇām |
tasmāt anarthaṃ arthākhyaṃ śreyaḥ arthī dūrataḥ tyajet || 19||
bhidyante bhrātaraḥ dārāḥ pitaraḥ suhṛdaḥ tathā |
ekāsnigdhāḥ kākiṇinā sadyaḥ sarve arayaḥ kṛtāḥ || 20||
arthena alpīyasā hi ete saṃrabdhā dīptaṃ anyavaḥ |
tyajanti āśu spṛdhaḥ ghnanti sahasā utsṛjya sauhṛdam ||
21||
labdhvā janma amaraprārthyaṃ mānuṣyaṃ tat dvija agryatām |
tat anādṛtya ye svārthaṃ ghnanti yānti aśubhāṃ gatim ||
22||
svarga apavargayoḥ dvāraṃ prāpya lokaṃ imaṃ pumān |
draviṇe kaḥ anūṣajjeta martyaḥ anarthasya dhāmani || 23||
devarṣi pitṛ bhūtāni jñātīn bandhūn ca bhāginaḥ |
asaṃvibhajya ca ātmānaṃ yakṣavittaḥ patati adhaḥ || 24||
vyarthayā arthehayā vittaṃ pramattasya vayaḥ balam |
kuśalāḥ yena sidhyanti jaraṭhaḥ kiṃ nu sādhaye || 25||
kasmāt saṅkliśyate vidvān vyarthayā arthehayā asakṛt |
kasyacit māyayā nūnaṃ lokaḥ ayaṃ suvimohitaḥ || 26||
kiṃ dhanaiḥ dhanadaiḥ vā kiṃ kāmaiḥ vā kāmadaiḥ uta |
mṛtyunā grasyamānasya karmabhiḥ vā uta janmadaiḥ || 27||
nūnaṃ me bhagavān tuṣṭaḥ sarvadevamayaḥ hariḥ |
yena nītaḥ daśāṃ etāṃ nirvedaḥ ca ātmanaḥ plavaḥ || 28||
saḥ ahaṃ kalau aśeṣeṇa śoṣayihhye aṅgaṃ ātmanaḥ |
apramattaḥ akhilasvārthe yadi syāt siddhaḥ ātmani || 29||
tatra māṃ anumoderan devāḥ tribhuvaneśvarāḥ |
muhūrtena brahmalokaṃ khaṭvāṅgaḥ samasādhayat || 30||
śrībhagavān uvāca |
iti abhipretya manasā hi āvantyaḥ dvijasattamaḥ |
unmucya hṛdayagranthīn śāntaḥ bhikṣuḥ abhūt muniḥ || 31||
saḥ cacāra mahīṃ etāṃ saṃyata ātmendriya anilaḥ |
bhikṣārthaṃ nagara grāmān asaṅgaḥ alakṣitaḥ aviśat || 32||
taṃ vai pravayasaṃ bhikṣuṃ avadhūtaṃ asajjanāḥ |
dṛṣṭvā paryabhavan bhadraḥ bahvībhiḥ paribhūtibhiḥ || 33||
kecit triveṇuṃ jagṛhuḥ eke pātraṃ kamaṇḍalum |
pīṭhaṃ ca eke akṣasūtraṃ ca kanthāṃ cīrāṇi kecana || 34||
pradāya ca punaḥ tāni darśitāni ādaduḥ muneḥ |
annaṃ ca bhaikṣyasampannaṃ bhuñjānasya sarit taṭe || 35||
mūtrayanti ca pāpiṣṭhāḥ ṣṭhīvanti asya ca mūrdhani |
yatavācaṃ vācayanti tāḍayanti na vakti cet || 36||
tarjayanti apare vāgbhiḥ stenaḥ ayaṃ iti vādinaḥ |
badhnanti rajjvā taṃ kecit badhyatāṃ badhyatāṃ iti || 37||
kṣipanti eke avajānantaḥ eṣaḥ dharmadhvajaḥ śaṭhaḥ |
kṣīṇavittaḥ imāṃ vṛttiṃ agrahīt svajana ujjhitaḥ || 38||
aho eṣaḥ mahāsāraḥ dhṛtimān giriḥ āḍiva |
maunena sādhayati arthaṃ bakavat dṛḍhaniścayaḥ || 39||
iti eke vihasanti enaṃ eke durvātayanti ca |
taṃ babandhuḥ nirurudhuḥ yathā krīḍanakaṃ dvijam || 40||
evaṃ saḥ bhautikaṃ duḥkhaṃ daivikaṃ daihikaṃ ca yat |
bhoktavyaṃ ātmanaḥ diṣṭaṃ prāptaṃ prāptaṃ abudhyata || 41||
paribhūtaḥ imāṃ gāthāṃ agāyata narādhamaiḥ |
pātayadbhiḥ svadharmasthaḥ dhṛtiṃ āsthāya sātvikīm || 42||
dvijaḥ uvāca |
na ayaṃ janaḥ me sukhaduḥkhahetuḥ
na devatātmā grahakarmakālāḥ |
manaḥ paraṃ kāraṇaṃ āmananti
saṃsāracakraṃ parivartayet yat || 43||
manaḥ guṇān vai sṛjate balīyaḥ
tataḥ ca karmāṇi vilakṣaṇāni |
śuklāni kṛṣṇāni atha lohitāni
tebhyaḥ savarṇāḥ sṛtayaḥ bhavanti || 44||
anīhaḥ ātmā manasā samīhatā
hiraṇmayaḥ matsakhaḥ udvicaṣṭe |
manaḥ svaliṅgaṃ parigṛhya kāmān
juṣan nibaddhaḥ guṇasaṅgataḥ asau || 45||
dānaṃ svadharmaḥ niyamaḥ yamaḥ ca
śrutaṃ ca karmāṇi ca sadvratāni |
sarve manonigrahalakṣaṇāntāḥ
paraḥ hi yogaḥ manasaḥ samādhi || 46||
samāhitaṃ yasya manaḥ praśāntam
dānādibhiḥ kiṃ vada tasya kṛtyam |
asaṃyataṃ yasya manaḥ vinaśyat
dānādibhiḥ cet aparaṃ kimebhiḥ || 47||
manovaśe anye hi abhavan sma devāḥ
manaḥ ca na anyasya vaśaṃ sameti |
bhīṣmaḥ hi devaḥ sahasaḥ sahīyān
yuñjyāt vaśe taṃ saḥ hi devadevaḥ || 48||
taṃ durjayaṃ śatruṃ asahyavegaṃ
maruntudaṃ tat na vijitya kecit |
kurvanti asat vigrahaṃ atra martyaiḥ
mitrāṇi udāsīna ripūn vimūḍhāḥ || 49||
dehaṃ manomātraṃ imaṃ gṛhītvā
mama ahaṃ iti andha dhiyaḥ manuṣyāḥ |
eṣaḥ ahaṃ anyaḥ ayaṃ iti bhrameṇa
durantapāre tamasi bhramanti || 50||
janaḥ tu hetuḥ sukhaduḥkhayoḥ cet
kiṃ ātmanaḥ ca atra ha bhaumayoḥ tat |
jihvāṃ kvacit sandaśati svadadbhiḥ
tat vedanāyāṃ katamāya kupyet || 51||
duḥkhasya hetuḥ yadi devatāḥ tu
kiṃ ātmanaḥ tatra vikārayoḥ tat |
yat aṅgaṃ aṅgena nihanyate kvacit
krudhyeta kasmai puruṣaḥ svadehe || 52||
ātmā yadi syāt sukhaduḥkhahetuḥ
kiṃ anyataḥ tatra nijasvabhāvaḥ |
na hi ātmanaḥ anyat yadi tat mṛṣā syāt
krudhyeta kasmāt na sukhaṃ na duḥkham || 53||
grahāḥ nimittaṃ sukhaduḥkhayoḥ cet
kiṃ ātmanaḥ ajasya janasya te vai |
grahaiḥ grahasya eva vadanti pīḍām
krudhyeta kasmai puruṣaḥ tataḥ anyaḥ || 54||
karmāḥ tu hetuḥ sukhaduḥkhayoḥ cet
kiṃ ātmanaḥ tat hi jaḍājaḍatve |
dehaḥ tu acitpuruṣaḥ ayaṃ suparṇaḥ
krudhyeta kasmai na hi karmamūlam || 55||
kālaḥ tu hetuḥ sukhaduḥkhayoḥ cet
kiṃ ātmanaḥ tatra tat ātmakaḥ asau |
na agneḥ hi tāpaḥ na himasya tat syāt
krudhyeta kasmai na parasya dvandvam || 56||
na kenacit kva api kathañcana asya
dvandva uparāgaḥ parataḥ parasya |
yathāhamaḥ saṃsṛtirūpiṇaḥ syāt
evaṃ prabuddhaḥ na bibheti bhūtaiḥ || 57||
etāṃ saḥ āsthāya parātmaniṣṭhām
adhyāsitāṃ pūrvatamaiḥ maharṣibhiḥ |
ahaṃ tariṣyāmi durantapāram
tamaḥ mukunda aṅghriniṣevayā eva || 58||
śrībhagavān uvāca |
nirvidya naṣṭadraviṇaḥ gataklamaḥ
pravrajya gāṃ paryaṭamānaḥ ittham |
nirākṛtaḥ asadbhiḥ api svadharmāt
akampitaḥ amuṃ muniḥ āha gāthām || 59||
sukhaduḥkhapradaḥ na anyaḥ puruṣasya ātmavibhramaḥ |
mitra udāsīnaripavaḥ saṃsāraḥ tamasaḥ kṛtaḥ || 60||
tasmāt sarvātmanā tāta nigṛhāṇa mano dhiyā |
mayi āveśitayā yuktaḥ etāvān yogasaṅgrahaḥ || 61||
yaḥ etāṃ bhikṣuṇā gītāṃ brahmaniṣṭhāṃ samāhitaḥ |
dhārayan śrāvayan śruṇvan dvandvaiḥ na eva abhibhūyate || 62||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
bikṣugītanirūpaṇaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ || 23||
atha caturviṃśo'dhyāḥ |
śrībhagavān uvāca |
atha te sampravakṣyāmi sāṅkhyaṃ pūrvaiḥ viniścitam |
yat vijñāya pumān sadyaḥ jahyāt vaikalpikaṃ bhramam || 1||
āsīt jñānaṃ athaḥ hi arthaḥ ekaṃ eva avikalpitam |
yadā vivekanipuṇāḥ ādau kṛtayuge ayuge || 2||
tat māyāphalarūpeṇa kevalaṃ nirvikalpitam |
vāṅmanaḥ agocaraṃ satyaṃ dvidhā samabhavat bṛhat || 3||
tayoḥ ekataraḥ hi arthaḥ prakṛtiḥ sobhayātmikā |
jñānaṃ tu anyataraḥ bhāvaḥ puruṣaḥ saḥ abhidhīyate || 4||
tamaḥ rajaḥ sattvaṃ iti prakṛteḥ abhavan guṇāḥ |
mayā prakṣobhyamāṇāyāḥ puruṣa anumatena ca || 5||
tebhyaḥ samabhavat sūtraṃ mahān sūtreṇa saṃyutaḥ |
tataḥ vikurvataḥ jātaḥ yaḥ ahaṅkāraḥ vimohanaḥ || 6||
vaikārikaḥ taijasaḥ ca tāmasaḥ ca iti ahaṃ trivṛt |
tanmātra indriya manasāṃ kāraṇaṃ cit acit mayaḥ || 7||
arthaḥ tanmātrikāt jajñe tāmasāt indriyāṇi ca |
taijasāt devatāḥ āsan ekādaśa ca vaikṛtāt || 8||
mayā sañcoditāḥ bhāvāḥ sarve saṃhati akāriṇaḥ |
aṇḍaṃ utpādayāmāsuḥ mama āyatanaṃ uttamam || 9||
tasmin ahaṃ samabhavaṃ aṇḍe salilasaṃsthitau |
mama nābhyāṃ abhūt padmaṃ viśvākhyaṃ tatra ca ātmabhūḥ ||
10||
saḥ asṛjat tapasā yuktaḥ rajasā mat anugrahāt |
lokān sapālān viśvātmā bhūḥ bhuvaḥ svaḥ iti tridhā || 11||
devānāṃ okaḥ āsīt svaḥ bhūtānāṃ ca bhuvaḥ padam |
martya ādīnāṃ ca bhūḥ lokaḥ siddhānāṃ tritayāt param ||
12||
adhaḥ asurāṇāṃ nāgānāṃ bhūmeḥ okaḥ asṛjat prabhuḥ |
trilokyāṃ gatayaḥ sarvāḥ karmaṇāṃ triguṇa ātmanām || 13||
yogasya tapasaḥ ca eva nyāsasya gatayaḥ amalāḥ |
mahaḥ janaḥ tapaḥ satyaṃ bhaktiyogasya madgatiḥ || 14||
mayā kālātmanā dhātrā karmayuktaṃ idaṃ jagat |
guṇapravāhaḥ etasmin unmajjati nimajjati || 15||
aṇuḥ bṛhat kṛśaḥ sthūlaḥ yaḥ yaḥ bhāvaḥ prasidhyati |
sarvaḥ api ubhayasaṃyuktaḥ prakṛtyā puruṣeṇa ca || 16||
yaḥ tu yasya ādiḥ antaḥ ca saḥ vai madhyaṃ ca tasya san |
vikāraḥ vyavahārārthaḥ yathā taijasa pārthivāḥ || 17||
yat upādāya pūrvaḥ tu bhāvaḥ vikurute aparam |
ādiḥ antaḥ yadā yasya tat satyaṃ abhidhīyate || 18||
prakṛtiḥ hi asya upādānaṃ ādhāraḥ puruṣaḥ paraḥ |
sataḥ abhivyañjakaḥ kālaḥ brahma tat tritayaṃ tu aham || 19||
sargaḥ pravartate tāvat paurva aparyeṇa nityaśaḥ |
mahān guṇavisarga arthaḥ sthiti antaḥ yāvat īkṣaṇam || 20||
virāṭ mayā āsādyamānaḥ lokakalpavikalpakaḥ |
pañcatvāya viśeṣāya kalpate bhuvanaiḥ saha || 21||
anne pralīyate martyaṃ annaṃ dhānāsu līyate |
dhānāḥ bhūmau pralīyante bhūmiḥ gandhe pralīyate || 22||
apsu pralīyante gandhaḥ āpaḥ ca svaguṇe rase |
līyate jyotiṣi rasaḥ jyotī rūpe pralīyate || 23||
rūpaṃ vāyau saḥ ca sparśe līyate saḥ api ca ambare |
ambaraṃ śabdatanmātraḥ indriyāṇi svayoniṣu || 24||
yoniḥ vaikārike saumya līyate manasi īśvare |
śabdaḥ bhūtādiṃ api eti bhūtādiḥ mahati prabhuḥ || 25||
saḥ līyate mahān sveṣu guṇeṣu guṇavattamaḥ |
te avyakte sampralīyante tatkale līyate avyaye || 26||
kālaḥ māyāmaye jīve jīvaḥ ātmani mayi aje |
ātmā kevalaḥ ātmasthaḥ vikalpa apāya lakṣaṇaḥ || 27||
evaṃ anvīkṣamāṇasya kathaṃ vaikalpikaḥ bhramaḥ |
manasaḥ hṛdi tiṣṭheta vyomni iva arka udaye tamaḥ || 28||
eṣaḥ sāṅkhyavidhiḥ proktaḥ saṃśayagranthibhedanaḥ |
pratiloma anulomābhyāṃ parāvaradṛśā mayā || 29||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
prakṛtipuruṣasāṅkhyayogo nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ || 24||
atha pañcaviṃśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavānuvāca |
guṇānāṃ asamiśrāṇāṃ pumānyena yathā bhavet |
tanme puruṣavarya iadaṃ upadhāraya śaṃsataḥ || 1||
samaḥ damaḥ titikṣā īkṣā tapaḥ satyaṃ dayā smṛtiḥ |
tuṣṭiḥ tyāgaḥ aspṛhā śraddhā hrīḥ dayā ādiḥ svanirvṛtiḥ || 2||
kāmaḥ īhā madaḥ tṛṣṇā stambhaḥ āśīḥ bhidā sukham |
mada utsāhaḥ yaśaḥ prītiḥ hāsyaṃ vīryaṃ bala udyamaḥ || 3||
krodhaḥ lobhaḥ anṛtaṃ hiṃsā yāñcā dambhaḥ klamaḥ kaliḥ |
śokamohau viṣādārtī nidrā āśā bhīḥ anudyamaḥ || 4||
sattvasya rajasaḥ ca etāḥ tamasaḥ ca anumūrvaśaḥ |
vṛttayaḥ varṇitaprāyāḥ sannipātaṃ athaḥ śruṇu || 5||
sannipātaḥ tu ahaṃ iti mama iti uddhava yā matiḥ |
vyavahāraḥ sannipātaḥ manomātra indriyāsubhiḥ || 6||
dharme ca arthe ca kāme ca yadā asau pariniṣṭhitaḥ |
guṇānāṃ sannikarṣaḥ ayaṃ śraddhāḥ atidhanāvahaḥ || 7||
pravṛttilakṣaṇe niṣṭhā pumān yaḥ hi gṛhāśrame |
svadharme ca anutiṣṭheta guṇānāṃ samitiḥ hi sā || 8||
puruṣaṃ sattvasaṃyuktaṃ anumīyāt śama ādibhiḥ |
kāmādibhī rajoyuktaṃ krodhādyaiḥ tamasā yutam || 9||
yadā bhajati māṃ bhaktyā nirapekṣaḥ svakarmabhiḥ |
taṃ sattvaprakṛtiṃ vidyāt puruṣaṃ striyaṃ eva vā || 10||
yadā āśiṣaḥ āśāsya māṃ bhajeta svakarmabhiḥ |
taṃ rajaḥprakṛtiṃ vidyāt hiṃsāṃ āśāsya tāmasam || 11||
sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti guṇāḥ jīvasya na eva me |
cittajā yaiḥ tu bhūtānāṃ sajjamānaḥ nibadhyate || 12||
yadetarau jayet sattvaṃ bhāsvaraṃ viśadaṃ śivam |
tadā sukhena yujyeta dharmajñāna ādibhiḥ pumān || 13||
yadā jayet tamaḥ sattvaṃ rajaḥ saṅgaṃ bhidā calam |
tadā duḥkhena yujyeta karmaṇā yaśasā śriyā || 14||
yadā jayet rajaḥ sattvaṃ tamaḥ mūḍhaḥ layaṃ jaḍam |
yujyeta śokamohābhyāṃ nidrayā hiṃsayā āśayā || 15||
yadā cittaṃ prasīdeta indriyāṇāṃ ca nirvṛtiḥ |
dehe abhayaṃ manosaṅgaṃ tat sattvaṃ viddhi matpadam || 16||
vikurvan kriyayā ca adhīra nirvṛtiḥ ca cetasām |
gātrāsvāsthyaṃ manaḥ bhrāntaṃ rajaḥ etaiḥ niśāmaya || 17||
sīdat cittaṃ vilīyeta cetasaḥ grahaṇe akṣamam |
manaḥ naṣṭaṃ tamaḥ glāniḥ tamaḥ tat upadhāraya || 18||
edhamāne guṇe sattve devānāṃ balaṃ edhate |
asurāṇāṃ ca rajasi tamasi uddhava rakṣasām || 19||
sattvāt jagaraṇaṃ vidyāt rajasā svapnaṃ ādiśet |
prasvāpaṃ tamasā jantoḥ turīyaṃ triṣu santatam || 20||
uparyupari gacchanti sattvena ābrahmaṇaḥ janāḥ |
tamasā adhaḥ adhaḥ āmukhyāt rajasā antaracāriṇaḥ || 21||
sattve pralīnāḥ svaḥ yānti naralokaṃ rajolayāḥ |
tamolayāḥ tu nirayaṃ yānti māṃ eva nirguṇāḥ || 22||
madarpaṇaṃ niṣphalaṃ vā sātvikaṃ nijakarma tat |
rājasaṃ phalasaṅkalpaṃ hiṃsāprāyādi tāmasam || 23||
kaivalyaṃ sātvikaṃ jñānaṃ rajaḥ vaikalpikaṃ ca yat |
prākṛtaṃ tāmasaṃ jñānaṃ manniṣṭhaṃ nirguṇaṃ smṛtam || 24||
vanaṃ tu sātvikaḥ vāsaḥ grāmaḥ rājasaḥ ucyate |
tāmasaṃ dyūtasadanaṃ manniketanaṃ tu nirguṇam || 25||
sātvikaḥ kārakaḥ asaṅgī rāgāndhaḥ rājasaḥ smṛtaḥ |
tāmasaḥ smṛtivibhraṣṭaḥ nirguṇaḥ madapāśrayaḥ || 26||
sāttvikī ādhyātmikī śraddhā karmaśraddhā tu rājasī |
tāmasyadharme yā śraddhā matsevāyāṃ tu nirguṇā || 27||
pathyaṃ pūtaṃ anāyaḥ taṃ āhāryaṃ sāttvikaṃ smṛtam |
rājasaṃ ca indriyapreṣṭhaṃ tāmasaṃ ca ārtida aśuci || 28||
sāttvikaṃ sukhaṃ ātmotthaṃ viṣayotthaṃ tu rājasam |
tāmasaṃ mohadainotthaṃ nirguṇaṃ madapāśrayam || 29||
dravyaṃ deśaḥ phalaṃ kālaḥ jñānaṃ karma ca kārakāḥ |
śraddhā avasthā ākṛtiḥ niṣṭhā traiguṇyaḥ sarvaḥ eva hi ||
30||
sarve guṇamayāḥ bhāvāḥ puruṣa avyakta dhiṣṭhitāḥ || 31||
etāḥ saṃsṛtayaḥ puṃsaḥ guṇakarmanibandhanāḥ |
yena ime nirjitāḥ saumya guṇāḥ jīvena cittajāḥ |
bhaktiyogena manniṣṭhaḥ madbhāvāya prapadyate || 32||
tasmāt ahaṃ imaṃ labdhvā jñānavijñānasambhavam |
guṇasaṅgaṃ vinirdhūya māṃ bhajantu vicakṣaṇāḥ || 33||
niḥsaṅgaḥ māṃ bhajet vidvān apramattaḥ jitendriyaḥ |
rajaḥ tamaḥ ca abhijayet sattvasaṃsevayā muniḥ || 34||
sattvaṃ ca abhijayet yuktaḥ nairapekṣyeṇa śāntadhīḥ |
sampadyate guṇaiḥ muktaḥ jīvaḥ jīvaṃ vihāya mām || 35||
jīvaḥ jīvavinirmuktaḥ guṇaiḥ ca āśayasambhavaiḥ |
mayā eva brahmaṇā pūrṇaḥ na bahiḥ na antaraḥ caret || 36||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
guṇanirguṇanirūpaṇaṃ nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ || 25||
atha ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
mat lakṣaṇaṃ imaṃ kāyaṃ labdhvā maddharmaḥ āsthitaḥ |
ānandaṃ paramātmānaṃ ātmasthaṃ samupaiti mām ||1||
guṇamayyāḥ jīvayonyāḥ vimuktaḥ jñānaniṣṭhayā |
guṇeṣu māyāmātreṣu dṛśyamāneṣu avastutaḥ |
vartamānaḥ api na pumān yujyate avastubhiḥ guṇaiḥ || 2||
saṅgaṃ na kuryāt asatāṃ śiśna udara tṛpāṃ kvacit |
tasya anugataḥ tamasi andhe patati andha anugāndhavat || 3||
ailaḥ samrāṭ imāṃ gāthāṃ agāyata bṛhacchravāḥ |
urvaśī virahāt muhyan nirviṇṇaḥ śokasaṃyame || 4||
tyaktvā ātmānaṃ vrajantīṃ tāṃ nagnaḥ unmattavat nṛpaḥ |
vilapan anvagāt jāye ghore tiṣṭha iti viklavaḥ || 5||
kāmān atṛptaḥ anujuṣan kṣullakān varṣayāminīḥ |
na veda yāntīḥ na ayāntīḥ urvaśī ākṛṣṭaceatanaḥ || 6||
ailaḥ uvāca |
aho me mohavistāraḥ kāmakaṣmalacetasaḥ |
devyāḥ gṛhītakaṇṭhasya na āyuḥkhaṇḍāḥ ime smṛtāḥ || 7||
na ahaṃ veda abhinirmuktaḥ sūryaḥ vā abhyuditaḥ amuyā |
muṣitaḥ varṣapūgānāṃ bata ahāni gatāni uta || 8||
aho me ātmasammohaḥ yena ātmā yoṣitāṃ kṛtaḥ |
krīḍāmṛgaḥ cakravartī naradevaśikhāmaṇiḥ || 9||
saparicchadaṃ ātmānaṃ hitvā tṛṇaṃ iva īśvaram |
yāntīṃ striyaṃ ca anvagamaṃ nagnaḥ unmattavat rudan || 10||
kutaḥ tasya anubhāvaḥ syāt tejaḥ īśatvaṃ eva vā |
yaḥ anvagacchaṃ striyaṃ yāntīṃ kharavat pādatāḍitaḥ || 11||
kiṃ vidyayā kiṃ tapasā kiṃ tyāgena śrutena vā |
kiṃ viviktena maunena strībhiḥ yasya manaḥ hṛtam || 12||
svārthasya akovidaṃ dhiṅ māṃ mūrkhaṃ paṇḍita māninam |
yaḥ ahaṃ īśvaratāṃ prāpya strībhiḥ go kharavat jitaḥ || 13||
sevataḥ varṣapūgāt me urvaśyaḥ adharāsavam |
na tṛpyati ātmabhūḥ kāmaḥ vahniḥ āhutibhiḥ yathā || 14||
puṃścalyā apahṛtaṃ cittaṃ konvanyaḥ mocituṃ prabhuḥ |
ātmārāmeśvaraṃ ṛte bhagavantaṃ adhokṣajam || 15||
bodhitasya api devyā me sūktavākyena durmateḥ |
manogataḥ mahāmohaḥ na apayāti ajitātmanaḥ || 16||
kiṃ etayā naḥ apakṛtaṃ rajjvā vā sarpacetasaḥ |
rajjusvarūpa aviduṣaḥ yaḥ ahaṃ yat ajitendriyaḥ || 17||
kva ayaṃ malomasaḥ kāyaḥ daurgandhi ādi ātmakaḥ aśuciḥ |
kva guṇāḥ saumanasya ādyāḥ hi adhyāsaḥ avidyayā kṛtaḥ || 18||
pitroḥ kiṃ svaṃ nu bhāryāyāḥ svāminaḥ agneḥ śvagṛdhrayoḥ |
kiṃ ātmanaḥ kiṃ suhṛdāṃ iti yaḥ na avasīyate || 19||
tasmin kalevare amedhye tucchaniṣṭhe viṣajjate |
aho subhadraṃ sunasaṃ susmitaṃ ca mukhaṃ striyaḥ || 20||
tvaṅ māṃsa rudhira snāyu medo majjā asthi saṃhatau |
viṇmūtrapūye ramatāṃ kṛmīṇāṃ kiyat antaram || 21||
atha api na upasajjeta strīṣu straiṇeṣu ca arthavit |
viṣaya indriya saṃyogāt manaḥ kṣubhyati na anyathā || 22||
adṛṣṭāt aśrutāt bhāvāt na bhāvaḥ upajāyate |
asamprayuñjataḥ prāṇān śāmyati stimitaṃ manaḥ || 23||
tasmāt saṅgaḥ na kartavyaḥ strīṣu straiṇeṣu ca indriyaiḥ |
viduṣāṃ ca api aviśrabdhaḥ ṣaḍvargaḥ kimu mādṛśām ||
24||
śrībhagavān uvāca |
evaṃ pragāyan nṛpadevadevaḥ
saḥ urvaśīlokaṃ athaḥ vihāya |
ātmānaṃ ātmani avagamya māṃ vai
upāramat jñānavidhūtamohaḥ || 25||
tataḥ duḥsaṅgaṃ utsṛjya satsu sajjeta buddhimān |
santaḥ etasya chindanti manovyāsaṅgamuktibhiḥ || 26||
santaḥ anapekṣāḥ maccittāḥ praśāntāḥ samadarśinaḥ |
nirmamāḥ nirahaṅkārāḥ nirdvandvāḥ niṣparigrahāḥ || 27||
teṣu nityaṃ mahābhāgaḥ mahābhāgeṣu matkathāḥ |
sambhavanti hitā nṝṇāṃ juṣatāṃ prapunanti agham || 28||
tāḥ ye śruṇvanti gāyanti hi anumodanti ca adṛtāḥ |
matparāḥ śraddadhānāḥ ca bhaktiṃ vindanti te mayi || 29||
bhaktiṃ labdhavataḥ sādhoḥ kiṃ anyat avaśiṣyate |
mayi anantaguṇe brahmaṇi ānanda anubhava ātmani || 30||
yathā upaśrayamāṇasya bhagavantaṃ vibhāvasum |
śītaṃ bhayaṃ tamaḥ api eti sādhūn saṃsevataḥ tathā || 31||
nimajjya unmajjyatāṃ ghore bhavābdhau parama ayanam |
santaḥ brahmavidaḥ śāntāḥ nauḥ dṛḍha iva apsu majjatām || 32||
annaṃ hi prāṇināṃ prāṇaḥ ārtānāṃ śaraṇaṃ tu aham |
dharmaḥ vittaṃ nṛṇāṃ pretya santaḥ arvāk bibhyataḥ araṇam ||
33||
santaḥ diśanti cakṣūṃṣi bahiḥ arkaḥ samutthitaḥ |
devatāḥ bāndhavāḥ santaḥ santaḥ ātmā ahaṃ eva ca || 34||
vaitasenaḥ tataḥ api evaṃ urvaśyā lokaniḥspṛhaḥ |
muktasaṅgaḥ mahīṃ etāṃ ātmārāmaḥ cacāra ha || 35||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
ailagītaṃ nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ || 26||
atha saptaviṃśo'dhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
kriyāyogaṃ samācakṣva bhavat ārādhanaṃ prabho |
yasmāt tvāṃ ye yathā arcanti sātvatāḥ sātvatarṣabha || 1||
etat vadanti munayaḥ muhuḥ niḥśreyasaṃ nṛṇām |
nāradaḥ bhagavān vyāsaḥ ācāryaḥ aṅgirasaḥ sutaḥ || 2||
niḥsṛtaṃ te mukhāmbhojādyat āha bhagavān ajaḥ |
putrebhyaḥ bhṛgumukhyebhyaḥ devyai ca bhagavān bhavaḥ || 3||
etat vai sarvavarṇānāṃ āśramāṇāṃ ca sammatam |
śreyasāṃ uttamaṃ manye strīśūdrāṇāṃ ca mānada || 4||
etat kamalapatrākṣa karmabandhavimocanam |
bhaktāya ca anuraktāya brūhi viśveśvara īśvara || 5||
śrībhagavān uvāca |
nahi antaḥ anantapārasya karmakāṇḍasya ca uddhava |
saṅkṣiptaṃ varṇayiṣyāmi yathāvat anupūrvaśaḥ || 6||
vaidikaḥ tāntrikaḥ miśraḥ iti me trividhaḥ makhaḥ |
trayāṇāṃ īpsitena eva vidhinā māṃ samarcayet || 7||
yadā svanigamena uktaṃ dvijatvaṃ prāpya pūruṣaḥ |
yathā yajeta māṃ bhaktyā śraddhayā tat nibodha me || 8||
arcāyāṃ sthaṇḍile agnau vā sūrye vā apsu hṛdi dvijaḥ |
dravyeṇa bhaktiyuktaḥ arcet svaguruṃ māṃ amāyayā || 9||
pūrvaṃ snānaṃ prakurvīta dhautadantaḥ aṅgaśuddhaye |
ubhayaiḥ api ca snānaṃ mantraiḥ mṛdgrahaṇādinā || 10||
sandhyā upāsti ādi karmāṇi vedena acoditāni me |
pūjāṃ taiḥ kalpayet samyak saṅkalpaḥ karmapāvanīm || 11||
śailī dārumayī lauhī lepyā lekhyā ca saikatī |
manomayī maṇimayī pratimā aṣṭavidhā smṛtā || 12||
cala acala iti dvividhā pratiṣṭhā jīvamandiram |
udvāsa āvāhane na staḥ sthirāyāṃ uddhava arcane || 13||
asthirāyāṃ vikalpaḥ syāt sthaṇḍile tu bhavet dvayam |
snapanaṃ tu avilepyāyāṃ anyatra parimārjanam || 14||
dravyaiḥ prasiddhyaiḥ mat yāgaḥ pratimādiṣu amāyinaḥ |
bhaktasya ca yathālabdhaiḥ hṛdi bhāvena ca eva hi || 15||
snāna alaṅkaraṇaṃ preṣṭhaṃ arcāyāṃ eva tu uddhava |
sthaṇḍile tattvavinyāsaḥ vahnau ājyaplutaṃ haviḥ || 16||
sūrye ca abhyarhaṇaṃ preṣṭhaṃ salile salila ādibhiḥ |
śraddhayā upāhṛtaṃ preṣṭhaṃ bhaktena mama vāri api || 17||
bhūryapi abhakta upahṛtaṃ na me toṣāya kalpate |
gandhaḥ dhūpaḥ sumanasaḥ dīpaḥ anna ādya ca kiṃ punaḥ || 18||
śuciḥ sambhṛtasambhāraḥ prāk darbhaiḥ kalpita āsanaḥ |
āsīnaḥ prāk udak vā arcet arcāyāṃ atha sammukhaḥ || 19||
kṛtanyāsaḥ kṛtanyāsāṃ madarcāṃ pāṇinā mṛjet |
kalaśaṃ prokṣaṇīyaṃ ca yathāvat upasādhayet || 20||
tat adbhiḥ devayajanaṃ dravyāṇi ātmānaṃ eva ca |
prokṣya pātrāṇi trīṇi adbhiḥ taiḥ taiḥ dravyaiḥ ca sādhayet || 21||
pādya argha ācamanīyārthaṃ trīṇi pātrāṇi daiśikaḥ |
hṛdā śīrṣṇā atha śikhayā gāyatryā ca abhimantrayet ||
22||
piṇḍe vāyu agni saṃśuddhe hṛtpadmasthāṃ parāṃ mama |
aṇvīṃ jīvakalāṃ dhyāyet nāda ante siddhabhāvitām || 23||
tayā ātmabhūtayā piṇḍe vyāpte sampūjya tanmayaḥ |
āvāhya arca ādiṣu sthāpya nyasta aṅgaṃ māṃ prapūjayet ||
24||
pādya upasparśa arhaṇa ādīn upacārān prakalpayet |
dharmādibhiḥ ca navabhiḥ kalpayitvā āsanaṃ mama || 25||
padmaṃ aṣṭadalaṃ tatra karṇikākesara ujjvalam |
ubhābhyāṃ vedatantrābhyāṃ mahyaṃ tu ubhayasiddhaye || 26||
sudarśanaṃ pāñcajanyaṃ gadāsīṣudhanuḥ halān |
musalaṃ kaustubhaṃ mālāṃ śrīvatsaṃ ca anupūjayet || 27||
nandaṃ sunandaṃ garuḍaṃ pracaṇḍaṃ caṇḍaṃ eva ca |
mahābalaṃ balaṃ ca eva kumudaṃ kumudekṣaṇam || 28||
durgāṃ vināyakaṃ vyāsaṃ viṣvaksenaṃ gurūn surān |
sve sve sthāne tu abhimukhān pūjayet prokṣaṇa ādibhiḥ || 29||
candana uśīra karpūra kuṅkuma agaru vāsitaiḥ |
salilaiḥ snāpayet mantraiḥ nityadā vibhave sati || 30||
svarṇagharma anuvākena mahāpuruṣavidyayā |
pauruṣeṇa api sūktena sāmabhīḥ rājanādibhiḥ || 31||
vastra upavīta ābharaṇa patra srak gandha lepanaiḥ |
alaṅkurvīta saprema madbhaktaḥ māṃ yathā ucitam || 32||
pādyaṃ ācamanīyaṃ ca gandhaṃ sumanasaḥ akṣatān |
dhūpa dīpa upahāryāṇi dadyāt me śraddhayā arcakaḥ || 33||
guḍapāyasasarpīṃṣi śaṣkuli āpūpa modakān |
saṃyāva dadhi sūpāṃ ca naivedyaṃ sati kalpayet || 34||
abhyaṅga unmardana ādarśa dantadhau abhiṣecanam |
annadya gīta nṛtyādi parvaṇi syuḥ utānvaham || 35||
vidhinā vihite kuṇḍe mekhalāgartavedibhiḥ |
agniṃ ādhāya paritaḥ samūhet pāṇinā uditam || 36||
paristīrya atha paryukṣet anvādhāya yathāvidhi |
prokṣaṇyā āsādya dravyāṇi prokṣyāgnau bhāvayeta mām || 37||
taptajāmbūnadaprakhyaṃ śaṅkhacakragadāmbujaiḥ |
lasat caturbhujaṃ śāntaṃ padmakiñjalkavāsasam || 38||
sphurat kirīṭa kaṭaka kaṭisūtravara aṅgadam |
śrīvatsavakṣasaṃ bhrājat kaustubhaṃ vanamālinam || 39||
dhyāyan abhyarcya dārūṇi haviṣā abhighṛtāni ca |
prāsya ājyabhāgau āghārau dattvā ca ājyaplutaṃ haviḥ || 40||
juhuyāt mūlamantreṇa ṣoḍaśarca avadānataḥ |
dharmādibhyaḥ yathānyāyaṃ mantraiḥ sviṣṭikṛtaṃ budhaḥ || 41||
abhyarcya atha namaskṛtya pārṣadebhyaḥ baliṃ haret |
mūlamantraṃ japet brahma smaran nārāyaṇa ātmakam || 42||
dattvā ācamanaṃ uccheṣaṃ viṣvaksenāya kalpayet |
mukhavāsaṃ surabhimat tāmbūlādyaṃ atha arhayet || 42||
upagāyan gṛṇan nṛtyan karmāṇi abhinayan mama |
matkathāḥ śrāvayan śruṇvan muhūrtaṃ kṣaṇikaḥ bhavet || 44|
stavaiḥ uccāvacaiḥ stotraiḥ paurāṇaiḥ prakṛtaiḥ api |
stutvā prasīda bhagavan iti vandeta daṇḍavat || 45||
śiraḥ mat pādayoḥ kṛtvā bāhubhyāṃ ca parasparam |
prapannaṃ pāhi māṃ īśa bhītaṃ mṛtyugraha arṇavāt || 46||
iti śeṣāṃ mayā dattāṃ śirasi ādhāya sādaram |
udvāsayet cet udvāsyaṃ jyotiḥ jyotiṣi tat punaḥ || 47||
arcādiṣu yadā yatra śraddhā māṃ tatra ca arcayet |
sarvabhūteṣu ātmani ca sarva ātmā ahaṃ avasthitaḥ || 48||
evaṃ kriyāyogapathaiḥ pumān vaidikatāntrikaiḥ |
arcan ubhayataḥ siddhiṃ mattaḥ vindati abhīpsitām || 49||
madarcāṃ sampratiṣṭhāpya mandiraṃ kārayet dṛḍham |
puṣpa udyānāni ramyāṇi pūjā yātrā utsava āśritān || 50||
pūjādīnāṃ pravāhārthaṃ mahāparvasu atha anvaham |
kṣetrāpaṇapuragrāmān dattvā mat sārṣṭitāṃ iyāt || 51||
pratiṣṭhayā sārvabhaumaṃsadmanā bhuvanatrayam |
pūjādinā brahmalokaṃ tribhiḥ mat sāmyatāṃ iyāt || 52||
māṃ eva nairapekṣyeṇa bhaktiyogena vindati |
bhaktiyogaṃ saḥ labhate evaṃ yaḥ pūjayeta mām || 53||
yaḥ svadattāṃ paraiḥ dattaṃ hareta suraviprayoḥ |
vṛttiṃ saḥ jāyate viḍbhuk varṣāṇāṃ ayutāyutam || 54||
kartuḥ ca sāratheḥ hetoḥ anumodituḥ eva ca |
karmaṇāṃ bhāginaḥ pretya bhūyaḥ bhūyasi tatphalam || 55||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
saptaviṃśo'dhyāyaḥ || 27||
atha aṣṭaviṃśaḥ adhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
parasvabhāvakarmāṇi na praśaṃset na garhayet |
viśvaṃ ekātmakaṃ paśyan prakṛtyā puruṣeṇa ca || 1||
parasvabhāvakarmāṇi yaḥ praśaṃsati nindati |
saḥ āśu bhraśyate svārthāt asatya abhiniveśataḥ || 2||
taijase nidrayā āpanne piṇḍasthaḥ naṣṭacetanaḥ |
māyāṃ prāpnoti mṛtyuṃ vā tadvat nānārthadṛk pumān || 3||
kiṃ bhadraṃ kiṃ abhadraṃ vā dvaitasya avastunaḥ kiyat |
vācā uditaṃ tat anṛtaṃ manasā dhyātaṃ eva ca || 4||
chāyāpratyāhvayābhāsā hi asantaḥ api arthakāriṇaḥ |
evaṃ dehādayaḥ bhāvāḥ yacchanti āmṛtyutaḥ bhayam || 5||
ātmā eva tat idaṃ viśvaṃ sṛjyate sṛjati prabhuḥ |
trāyate trāti viśvātmā hriyate harati īśvaraḥ || 6||
tasmāt nahi ātmanaḥ anyasmāt anyaḥ bhāvaḥ nirūpitaḥ |
nirūpiteyaṃ trividhā nirmūlā bhātiḥ ātmani |
idaṃ guṇamayaṃ viddhi trividhaṃ māyayā kṛtam || 7||
etat vidvān maduditaṃ jñānavijñānanaipuṇam |
na nindati na ca stauti loke carati sūryavat || 8||
pratyakṣeṇa anumānena nigamena ātmasaṃvidā |
ādi antavat asat jñātvā niḥsaṅgaḥ vicaret iha || 9||
uddhavaḥ uvāca |
na eva ātmanaḥ na dehasya saṃsṛtiḥ draṣṭṛdṛśyayoḥ |
anātmasvadṛśoḥ īśa kasya syāt upalabhyate || 10||
ātmā avyayaḥ aguṇaḥ śuddhaḥ svayañjyotiḥ anāvṛtaḥ |
agnivat dāruvat dehaḥ kasya iha saṃsṛtiḥ || 11||
śrībhagavān uvāca |
yāvat deha indriya prāṇaiḥ ātmanaḥ sannikarṣaṇam |
saṃsāraḥ phalavān tāvat apārthaḥ api avivekinaḥ || 12||
arthe hi avidyamāne api saṃsṛtiḥ na nivartate |
dhyāyataḥ viṣayān asya svapne anartha āgamaḥ yathā || 13||
yathā hi apratibuddhasya prasvāpaḥ bahu anarthabhṛt |
saḥ eva pratibuddhasya na vai mohāya kalpate || 14||
śoka harṣa bhaya krodha lobha moha spṛhādayaḥ |
ahaṅkārasya dṛśyante janma mṛtyuḥ ca na ātmanaḥ || 15||
deha indriya prāṇa manaḥ abhimānaḥ
jīvaḥ antarātmā guṇakarma mūrtiḥ |
sūtraṃ mahān iti urudhā iva gītaḥ
saṃsāraḥ ādhāvati kālatantraḥ || 16||
amūlaṃ etat bahurūpa rūpitaṃ
manovacaḥprāṇaśarīrakarma |
jñānāsinā upāsanayā śitena
chittvā muniḥ gāṃ vicarati atṛṣṇaḥ || 17||
jñānaṃ vivekaḥ nigamaḥ tapaḥ ca
pratyakṣaṃ aitihyaṃ atha anumānam |
ādi antayoḥ asya yat eva kevalam
kālaḥ ca hetuḥ ca tat eva madhye || 18||
yathā hiraṇyaṃ svakṛtaṃ purastāt
paścāt ca sarvasya hiraṇmayasya |
tat eva madhye vyavahāryamāṇam
nānāpadeśaiḥ ahaṃ asya tadvat || 19||
vijñānaṃ etat triyavastaṃ aṅga
guṇatrayaṃ kāraṇa kārya kartṛ |
samanvayena vyatirekataḥ ca
yena eva turyeṇa tat eva satyam || 20||
na yat purastāt uta yat na paścāt
madhye ca tat na vyapadeśamātram |
bhūtaṃ prasiddhaṃ ca pareṇa yadyat
tat eva tat syāt iti me manīṣā || 21||
avidyamānaḥ api avabhāsate yaḥ
vaikārikaḥ rājasasargaḥ eṣaḥ |
brahma svayañjyotiḥ ataḥ vibhāti
brahma indriya artha ātma vikāra citram || 22||
evaṃ sphuṭaṃ brahmavivekahetubhiḥ
parāpavādena viśāradena |
chittvā ātmasandehaṃ upārameta
svānandatuṣṭaḥ akhila kāmukebhyaḥ || 23||
na ātmā vapuḥ pārthivaṃ indriyāṇi
devāḥ hi asuḥ vāyujalaṃ hutāśaḥ |
manaḥ annamātraṃ dhiṣaṇā ca sattvam
ahaṅkṛtiḥ khaṃ kṣitiḥ arthasāmyam || 24||
samāhitaiḥ kaḥ karaṇaiḥ guṇātmabhiḥ
guṇaḥ bhavet matsuviviktadhāmnaḥ |
vikṣipyamāṇaiḥ uta kiṃ na dūṣaṇam
ghanaiḥ upetaiḥ vigataiḥ raveḥ kim || 25||
yathā nabhaḥ vāyu anala ambu bhū guṇaiḥ
gatāgataiḥ vartuguṇaiḥ na sajjate |
tathā akṣaraṃ sattva rajaḥ tamaḥ malaiḥ
ahammateḥ saṃsṛtihetubhiḥ param || 26||
tathāpi saṅgaḥ parivarjanīyaḥ
guṇeṣu māyāraciteṣu tāvat |
madbhaktiyogena dṛḍhena yāvat
rajaḥ nirasyeta manaḥkaṣāyaḥ || 27||
yathā āmayaḥ asādhu cikitsitaḥ nṛṇām
punaḥ punaḥ santudati prarohan |
evaṃ manaḥ apakva kaṣaya karma
kuyoginaṃ vidhyati sarvasaṅgam || 28||
kuyoginaḥ ye vihita antarāyaiḥ
manuṣyabhūtaiḥ tridaśa upasṛṣṭaiḥ |
te prāktana abhyāsabalena bhūyaḥ
yuñjanti yogaṃ na tu karmatantram || 29||
karoti karma kriyate ca jantuḥ
kenāpi asau coditaḥ ānipātāt |
na tatra vidvānprakṛtau sthitaḥ api
nivṛtta tṛṣṇaḥ svasukha anubhūtyā || 30||
tiṣṭhantaṃ āsīnaṃ uta vrajantam
śayānaṃ ukṣantaṃ adantaṃ annam |
svabhāvaṃ anyat kiṃ api ihamānam
ātmānaṃ ātmasthamatiḥ na veda || 31||
yadi sma paśyati asat indriya atha
nānā anumānena viruddhaṃ anyat |
na manyate vastutayā manīṣī
svāpnaṃ yathā utthāya tirodadhānam || 32||
pūrvaṃ gṛhītaṃ guṇakarmacitram
ajñānaṃ ātmani aviviktaṃ aṅga |
nivartate tat punaḥ īkṣayā eva
na gṛhyate na api visṛjya ātmā || 33||
yathā hi bhānoḥ udayaḥ nṛcakṣuṣām
tamaḥ nihanyāt na tu sadvidhatte |
evaṃ samīkṣā nipuṇā satī me
hanyāt tamisraṃ puruṣasya buddheḥ || 34||
eṣaḥ svayañjyotiḥ ajaḥ aprameyaḥ
mahānubhūtiḥ sakalānubhūtiḥ |
ekaḥ advitīyaḥ vacasāṃ virāme
yena īśitā vāk asavaḥ caranti || 35||
etāvān ātmasammohaḥ yat vikalpaḥ tu kevale |
ātman nṛte svamātmānaṃ avalambaḥ na yasya hi ||36||
yat nāma ākṛtibhiḥ grāhyaṃ pañcavarṇaṃ abādhitam |
vyarthena api arthavādaḥ ayaṃ dvayaṃ paṇḍitamāninām || 37||
yoginaḥ apakvayogasya yuñjataḥ kāyaḥ utthitaiḥ |
upasargaiḥ vihanyeta tatra ayaṃ vihitaḥ vidhiḥ || 38||
yogadhāraṇayā kāṃścit āsanaiḥ dhāraṇa anvitaiḥ |
tapomantrauṣadhaiḥ kāṃścit upasargān vinirdahet || 39||
kāṃścit mama anudhyānena nāmasaṅkīrtana ādibhiḥ |
yogeśvara anuvṛttyā vā hanyāt aśubhadān śanaiḥ || 40||
kecit dehaṃ imaṃ dhīrāḥ sukalpaṃ vayasi sthiram |
vidhāya vividha upāyaiḥ atha yuñjanti siddhaye || 41||
na hi tat kuśalāt dṛtyaṃ tat āyāsaḥ hi apārthakaḥ |
antavattvāt śarīrasya phalasya iva vanaspateḥ || 42||
yogaṃ niṣevataḥ nityaṃ kāyaḥ cet kalpatāṃ iyāt |
tat śraddadhyāt na matimān yogaṃ utsṛjya matparaḥ || 43||
yogacaryāṃ imāṃ yogī vicaran mat vyapāśrayaḥ |
na antarāyaiḥ vihanyeta niḥspṛhaḥ svasukhānubhūḥ || 44||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
paramārthanirṇayo nāma aṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ || 28||
atha ekonatriṃśaḥ adhyāyaḥ |
sudustarāṃ imāṃ manye yogacaryāṃ anātmanaḥ |
yathā añjasā pumān sihyet tat me brūhi añjasā acyuta || 1||
prāyaśaḥ puṇḍarīkākṣa yuñjantaḥ yoginaḥ manaḥ |
viṣīdanti asamādhānāt manonigrahakarśitāḥ || 2||
atha ataḥ ānandadughaṃ padāmbujam
haṃsāḥ śrayeran aravindalocana |
sukhaṃ nu viśveśvara yogakarmabhiḥ
tvat māyayā amī vihatāḥ na māninaḥ || 3||
kiṃ citraṃ acyuta tava etat aśeṣabandhaḥ
dāseṣu ananyaśaraṇeṣu yat ātma sāttvam |
yaḥ arocayatsaha mṛgaiḥ svayaṃ īśvarāṇām
śrīmat kirīṭa taṭa pīḍita pāda pīṭhaḥ || 4||
taṃ tvā akhila ātmadayita īśvaraṃ āśritānām
sarva arthadaṃ svakṛtavit visṛjeta kaḥ nu |
kaḥ vā bhajet kiṃ api vismṛtaye anu bhūtyai
kiṃ vā bhavet na tava pādarajojuṣāṃ naḥ || 5||
na eva upayanti apacitiṃ kavayaḥ tava īśa
brahmāyuṣā api kṛtaṃ ṛdhamudaḥ smarantaḥ |
yaḥ antarbahiḥ tanubhṛtāṃ aśubhaṃ vidhunvan
ācāryacaityavapuṣā svagataṃ vyanakti || 6||
śrīśukaḥ uvāca |
iti uddhavena ati anurakta cetasā
pṛṣṭaḥ jagatkrīḍanakaḥ svaśaktibhiḥ |
gṛhīta mūrtitrayaḥ īśvara īśvaraḥ
jagāda saprema manoharasmitaḥ || 7||
śrībhagavān uvāca |
hanta te kathayiṣyāmi mama dharmān sumaṅgalām |
yān śraddhayā ācaran martyaḥ mṛtyuṃ jayati durjayam || 8||
kuryāt sarvāṇi karmāṇi madarthaṃ śanakaiḥ smaran |
mayi arpita manaḥ cittaḥ mat dharma ātmamanoratiḥ || 9||
deśān puṇyān āśrayeta madbhaktaiḥ sādhubhiḥ śritān |
deva āsura manuṣyeṣu madbhakta ācaritāni ca || 10||
pṛthak satreṇa vā mahyaṃ parvayātrā mahotsavān |
kārayet gītanṛtya ādyaiḥ mahārāja vibhūtibhiḥ || 11||
māṃ eva sarvabhūteṣu bahiḥ antaḥ apāvṛtam |
īkṣeta ātmani ca ātmānaṃ yathā khaṃ amala āśayaḥ || 12||
iti sarvāṇi bhūtāni madbhāvena mahādyute |
sabhājayan manyamānaḥ jñānaṃ kevalaṃ āśritaḥ || 13||
brāhmaṇe pulkase stene brahmaṇye arke sphuliṅgake |
akrūre krūrake ca eva samadṛk paṇḍitaḥ mataḥ || 14||
nareṣu abhīkṣṇaṃ madbhāvaṃ puṃsaḥ bhāvayataḥ acirāt |
spardhā asūyā tiraskārāḥ sāhaṅkārāḥ viyanti hi || 15||
visṛjya smayamānān svān dṛśaṃ vrīḍāṃ ca daihikīm |
praṇamet daṇḍavat bhūmau āśva cāṇḍāla go kharam || 16||
yāvat sarveṣu bhūteṣu madbhāvaḥ na upajāyate |
tāvat evaṃ upāsīta vāṅ mana kāya vṛttibhiḥ || 17||
sarvaṃ brahmātmakaṃ tasya vidyayā ātma manīṣayā |
paripaśyan uparamet sarvataḥ mukta saṃśayaḥ || 18||
ayaṃ hi sarvakalpānāṃ sadhrīcīnaḥ mataḥ mama |
madbhāvaḥ sarvabhūteṣu manovākkāyavṛttibhiḥ || 19||
na hi aṅga upakrame dhvaṃsaḥ maddharmasya uddhava aṇu api |
mayā vyavasitaḥ samyak nirguṇatvāt anāśiṣaḥ || 20||
yaḥ yaḥ mayi pare dharmaḥ kalpyate niṣphalāya cet |
tat āyāsaḥ nirarthaḥ syāt bhayādeḥ iva sattma || 21||
eṣā buddhimatāṃ buddhiḥ manīṣā ca manīṣiṇām |
yat satyaṃ anṛtena iha martyena āpnoti mā amṛtam || 22||
eṣa te abhihitaḥ kṛtsnaḥ brahmavādasya saṅgrahaḥ |
samāsavyāsavidhinā devānāṃ api durgamaḥ || 23||
abhīkṣṇaśaḥ te gaditaṃ jñānaṃ vispaṣṭayuktimat |
etat vijñāya mucyeta puruṣaḥ naṣṭasaṃśayaḥ || 24||
suviviktaṃ tava praśnaṃ mayā etat api dhārayet |
sanātanaṃ brahmaguhyaṃ paraṃ brahma adhigacchati || 25||
yaḥ etat mama bhakteṣu sampradadyāt supuṣkalam |
tasya ahaṃ brahmadāyasya dadāmi ātmānaṃ ātmanā || 26||
yaḥ etat samadhīyīta pavitraṃ paramaṃ śuci |
saḥ pūyeta ahaḥ ahaḥ māṃ jñānadīpena darśayan || 27||
yaḥ etat śraddhayā nityaṃ avyagraḥ śruṇuyāt naraḥ |
mayi bhaktiṃ parāṃ kurvan karmabhiḥ na saḥ badhyate || 28||
api uddhava tvayā brahma sakhe samavadhāritam |
api te vigataḥ mohaḥ śokaḥ ca asau manobhavaḥ || 29||
na etat tvayā dāmbhikāya nāstikāya śaṭhāya ca |
aśuśrūṣoḥ abhaktāya durvinītāya dīyatām || 30||
etaiḥ doṣaiḥ vihīnāya brahmaṇyāya priyāya ca |
sādhave śucaye brūyāt bhaktiḥ syāt śūdra yoṣitām || 31||
na etat vijñāya jijñāsoḥ jñātavyaṃ avaśiṣyate |
pītvā pīyūṣaṃ amṛtaṃ pātavyaṃ na avaśiṣyate || 32||
jñāne karmaṇi yoge ca vārtāyāṃ daṇḍadhāraṇe |
yāvān arthaḥ nṛṇāṃ tāta tāvān te ahaṃ caturvidhaḥ || 33||
martyaḥ yadā tyakta samastakarmā
niveditātmā vicikīrṣitaḥ me |
tadā amṛtatvaṃ pratipadyamānaḥ
mayā ātmabhūyāya ca kalpate vai || 34||
śrīśukaḥ uvāca |
saḥ evaṃ ādarśita yogamārgaḥ
tadā uttama ślokavacaḥ niśamya |
baddha añjaliḥ prīti uparuddha kaṇṭhaḥ
na kiñcit ūceḥ aśru paripluta akṣaḥ || 35||
viṣṭabhya cittaṃ praṇaya avaghūrṇam
dhairyeṇa rājan bahu manyamānaḥ |
kṛtāñjaliḥ prāha yadupravīram
śīrṣṇā spṛśan tat caraṇa aravindam || 36||
uddhavaḥ uvāca |
vidrāvitaḥ moha mahā andhakāraḥ
yaḥ āśritaḥ me tava sannidhānāt |
vibhāvasoḥ kiṃ nu samīpagasya
śītaṃ tamaḥ bhīḥ prabhavanti aja adya || 37||
pratyarpitaḥ me bhavatā anukampinā
bhṛtyāya vijñānamayaḥ pradīpaḥ |
hitvā kṛtajñaḥ tava pādamūlam
kaḥ anyat samīyāt śaraṇaṃ tvadīyam || 38||
vṛkṇaḥ ca me sudṛḍhaḥ snehapāśaḥ
dāśārha vṛṣṇi andhaka sātvateṣu |
prasāritaḥ sṛṣṭivivṛddhaye tvayā
svamāyayā hi ātma subodha hetinā || 39||
namaḥ astu te mahāyogin prapannaṃ anuśādhi mām |
yathā tvat caraṇa ambhoje ratiḥ syāt anapāyinī || 40||
śrībhagavān uvāca |
gaccha uddhava mayā ādiṣṭaḥ badari ākhyaṃ mama āśramam |
tatra mat pāda tīrthode snāna upasparśanaiḥ śuciḥ || 41||
īkṣayā alakanandāyā vidhūta aśeṣa kalmaṣaḥ |
vasānaḥ valkalāni aṅga vanyabhuk sukha niḥspṛhaḥ || 42||
titikṣauḥ dvandvamātrāṇāṃ suśīlaḥ saṃyatendriyaḥ |
śāntaḥ samāhitadhiyā jñānavijñānasaṃyutaḥ || 43||
mattaḥ anuśikṣitaṃ yat te viviktamanubhāvayan |
mayi āveśita vāk cittaḥ maddharma nirataḥ bhava |
ativrajya gatīḥ tisraḥ māṃ eṣyasi tataḥ param || 44||
śrīśukaḥ uvāca |
saḥ evaṃ uktaḥ harimedhasā uddhavaḥ
pradakṣiṇaṃ taṃ parisṛtya pādayoḥ |
śiraḥ nidhāya aśrukalābhiḥ ārdradhīḥ
nyaṣiñcat advandvaparaḥ api upakrame || 45||
sudustyaja sneha viyoga kātaraḥ
na śaknuvan taṃ parihātuṃ āturaḥ |
kṛcchraṃ yayau mūrdhani bhartṛpāduke
bibhran namaskṛtya yayau punaḥ punaḥ || 46||
tataḥ taṃ antarhṛdi sanniveśya
gataḥ mahābhāgavataḥ viśālām |
yathā upadiṣṭāṃ jagat ekabandhunā
tataḥ samāsthāya hareḥ agāt gatim || 47||
yaḥ eatat ānanda samudra sambhṛtam
jñānāmṛtaṃ bhāgavatāya bhāṣitam |
kṛṣṇeṇa yogeśvara sevitāṅghriṇā
sacchraddhayā āsevya jagat vimucyate || 48||
bhavabhaya apahantuṃ jñānavijñānasāram
nigamakṛt upajahe bhṛṅgavat vedasāram |
amṛtaṃ udadhitaḥ ca apāyayat bhṛtyavargān
puruṣaṃ ṛṣabhaṃ ādyaṃ kṛṣṇasañjñaṃ nataḥ asmi || 49||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
paramārthaprāptisugamopāyakathanoddhavabadarikāśramapraveśo
nāma ekonatriṃśo'dhyāyaḥ || 29||
atha triṃśaḥ adhyāyaḥ |
rājā uvāca |
tataḥ mahābhāgavate uddhave nirgate vanam |
dvāravatyāṃ kiṃ akarot bhagavān bhūtabhāvanaḥ || 1||
brahmaśāpa upasaṃsṛṣṭe svakule yādavarṣabhaḥ |
preyasīṃ sarvanetrāṇāṃ tanuṃ saḥ kathaṃ atyajat || 2||
pratyākraṣṭuṃ nayanaṃ abalā yatra lagnaṃ na śekuḥ
karṇāviṣṭaṃ na sarati tataḥ yat satāṃ ātmalagnam |
yat śrīḥ vācāṃ janayati ratiṃ kiṃ nu mānaṃ kavīnām
dṛṣṭvā jiṣṇoḥ yudhi rathagataṃ yat ca tat sāmyam
īyuḥ || 3||
ṛṣiḥ uvāca |
divi bhuvi antarikṣe ca mahotpātān samutthitān |
dṛṣṭvā āsīnān sudharmāyāṃ kṛṣṇaḥ prāha yadūn idam || 4||
śrībhagavān uvāca |
ete ghorāḥ mahotpātāḥ dvārvatyāṃ yamaketavaḥ |
muhūrtaṃ api na stheyaṃ atra naḥ yadupuṅgavāḥ || 5||
striyaḥ bālāḥ ca vṛddhāḥ ca śaṅkhoddhāraṃ vrajantvitaḥ |
vayaṃ prabhāsaṃ yāsyāmaḥ yatra pratyak sarasvatī || 6||
tatra abhiṣicya śucaya upoṣya susamāhitāḥ |
devatāḥ pūjayiṣyāmaḥ snapana ālepana arhaṇaiḥ ||7||
brāhmaṇān tu mahābhāgān kṛtasvastyayanā vayam |
go bhū hiraṇya vāsobhiḥ gaja aśvaratha veśmabhiḥ || 8||
vidhiḥ eṣaḥ hi ariṣṭaghnaḥ maṅgala āyanaṃ uttamam |
deva dvija gavāṃ pūjā bhūteṣu paramaḥ bhavaḥ || 9||
iti sarve samākarṇya yaduvṛddhāḥ madhudviṣaḥ |
tathā iti naubhiḥ uttīrya prabhāsaṃ prayayū rathaiḥ || 10||
tasmin bhagavatā ādiṣṭaṃ yadudevena yādavā |
cakruḥ parabhayā bhaktyā sarvaśreya upabṛṃhitam || 11||
tataḥ tasmin mahāpānaṃ papuḥ maireyakaṃ madhu |
diṣṭa vibhraṃśita dhiyaḥ yat dravaiḥ bhraśyate matiḥ || 12||
mahāpāna abhimattānāṃ vīrāṇāṃ dṛptacetasām |
kṛṣṇamāyā vimūḍhānāṃ saṅgharṣaḥ sumahān abhūt || 13||
yuyudhuḥ krodhasaṃrabdhā velāyāṃ ātatāyinaḥ |
dhanubhiḥ asibhiḥ mallaiḥ gadābhiḥ tāṃ ararṣṭibhiḥ || 14||
patatpatākai rathakuñjarādibhiḥ
khara uṣṭra gobhiḥ mahiṣaiḥ naraiḥ api |
mithaḥ sametya aśvataraiḥ sudurmadā
nyahan śarardadbhiḥ iva dvipā vane || 15||
pradyumna sāmbau yudhi rūḍhamatsarau
akrūra bhojau aniruddha sātyakī |
subhadra saṅgrāmajitau sudāruṇau
gadau sumitrā surathau samīyatuḥ || 16||
anye ca ye vai niśaṭha ulmuka ādayaḥ
sahasrajit śatajit bhānu mukhyāḥ |
anyonyaṃ āsādya madāndhakāritā
jaghnuḥ mukundena vimohitā bhṛśam || 17||
dāśārha vṛṣṇi andhaka bhoja sātvatā
madhu arbudā māthuraśūrasenāḥ |
visarjanāḥ kukurāḥ kuntayaḥ ca
mithaḥ tataḥ te atha visṛjya sauhṛdam || 18||
putrāḥ ayudhyan pitṛbhiḥ bhrātṛbhiḥ ca
svastrīya dauhitra pitṛvyamātulaiḥ |
mitrāṇi mitraiḥ suhṛdaḥ suhṛdbhiḥ
jñātīṃstvahan jñātayaḥ eva mūḍhāḥ || 19||
śareṣu kṣīyamāṇeṣu bhajyamāneṣu dhanvasu |
śastreṣu kṣīyamāṇeṣu muṣṭibhiḥ jahruḥ erakāḥ || 20||
tāḥ vajrakalpāḥ hi abhavan parighāḥ muṣṭināḥ bhṛtāḥ |
jaghnuḥ dviṣaḥ taiḥ kṛṣṇena vāryamāṇāḥ tu taṃ ca te || 21||
pratyanīkaṃ manyamānāḥ balabhadraṃ ca mohitāḥ |
hantuṃ kṛtadhiyaḥ rājan āpannāḥ ātatāyinaḥ || 22||
atha tau api saṅkruddhau udyamya kurunandana |
erakā muṣṭi parighau jarantau jaghnatuḥ yudhi || 23||
brahmaśāpa upasṛṣṭānāṃ kṛṣṇamāyāvṛta ātmanām |
spardhākrodhaḥ kṣayaṃ ninye vaiṇavaḥ agniḥ yathā vanam || 24||
evaṃ naṣṭeṣu sarveṣu kuleṣu sveṣu keśavaḥ |
avatāritaḥ bhuvaḥ bhāraḥ iti mene avaśeṣitaḥ || 25||
rāmaḥ samudravelāyāṃ yogaṃ āsthāya pauruṣam |
tat tyāja lokaṃ mānuṣyaṃ saṃyojya ātmānaṃ ātmani || 26||
rāmaniryāṇaṃ ālokya bhagavān devakīsutaḥ |
niṣasāda dharopasthe tūṣṇīṃ āsādya pippalam || 27||
bibhrat caturbhujaṃ rūpaṃ bhrājiṣṇu prabhayā svayā |
diśaḥ vitimārāḥ kurvan vidhūmaḥ iva pāvakaḥ || 28||
śrīvatsāṅkaṃ ghanaśyāmaṃ tapta hāṭaka varcasam |
kauśeya ambara yugmena parivītaṃ sumaṅgalam || 29||
sundara smita vaktra abjaṃ nīla kuntala maṇḍitam |
puṇḍarīka abhirāmākṣaṃ sphuran makara kuṇḍalam || 30||
kaṭisūtra brahmasūtra kirīṭa kaṭaka aṅgadaiḥ |
hāra nūpura mudrābhiḥ kaustubhena virājitam || 31||
vanamālā parītāṅgaṃ mūrtimadbhiḥ nija āyudhaiḥ |
kṛtvā urau dakṣiṇe pādaṃ āsīnaṃ paṅkaja aruṇam || 32||
musalau aśeṣāyaḥ khaṇḍakṛteṣuḥ lubdhakaḥ jarāḥ |
mṛgāsya ākāraṃ tat caraṇaṃ vivyādha mṛgaśaṅkayā || 33||
caturbhujaṃ taṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā saḥ kṛta kilbiṣaḥ |
bhītaḥ papāta śirasā pādayoḥ asuradviṣaḥ || 34||
ajānatā kṛtaṃ idaṃ pāpena madhusūdana |
kṣantuṃ arhasi pāpasya uttamaślokaḥ me anagha || 35||
yasya anusmaraṇaṃ nṝṇāṃ ajñāna dhvānta nāśanam |
vadanti tasya te viṣṇo mayā asādhu kṛtaṃ prabho || 36||
tat mā āśu jahi vaikuṇṭha pāpmānaṃ mṛga lubdhakam |
yathā punaḥ ahaṃ tu evaṃ na kuryāṃ sat atikramam || 37||
yasya ātma yoga racitaṃ na viduḥ viriñcaḥ
rudra ādayaḥ asya tanayāḥ patayaḥ girāṃ ye |
tvat māyayā pihita dṛṣṭayaḥ etat añjaḥ
kiṃ tasya te vayaṃ asat gatayaḥ gṛṇīmaḥ || 38||
śrībhagavān uvāca |
mā bhaiḥ jare tvaṃ uttiṣṭha kāmaḥ eṣaḥ kṛtaḥ hi me |
yāhi tvaṃ mat anujñātaḥ svargaṃ sukṛtināṃ padam || 39||
iti ādiṣṭaḥ bhagavatā kṛṣṇena icchā śarīriṇā |
triḥ parikramya taṃ natvā vimānena divaṃ yayau || 40||
dārukaḥ kṛṣṇapadavīṃ anvicchan adhigamyatām |
vāyuṃ tulasikāmodaṃ āghrāya abhimukhaṃ yayau || 41||
taṃ tatra tigmadyubhiḥ āyudhaiḥ vṛtam
hi aśvatthamūle kṛtaketanaṃ patim |
snehaplutātmā nipapāta pādayo
rathāt avaplutya sabāṣpalocanaḥ || 42||
apaśyataḥ tvat caraṇa ambujaṃ prabho
dṛṣṭiḥ praṇaṣṭā tamasi praviṣṭā |
diśaḥ na jāne na labhe ca śāntim
yathā niśāyaṃ uḍupe praṇaṣṭe || 43||
iti bruvate sūte vai rathaḥ garuḍalāñchanaḥ |
khaṃ utpapāta rājendra sāśvadhvajaḥ udīkṣataḥ || 44||
taṃ anvagacchan divyāni viṣṇupraharaṇāni ca |
tena ati vismita ātmānaṃ sūtaṃ āha janārdanaḥ || 45||
gaccha dvāravatīṃ sūta jñātīnāṃ nidhanaṃ mithaḥ |
saṅkarṣaṇasya niryāṇaṃ bandhubhyaḥ brūhi mat daśām || 46||
dvārakāyāṃ ca na stheyaṃ bhavadbhiḥ ca svabandhubhiḥ |
mayā tyaktāṃ yadupurīṃ samudraḥ plāvayiṣyati || 47||
svaṃ svaṃ parigrahaṃ sarve ādāya pitarau ca naḥ |
arjunena āvitāḥ sarva indraprasthaṃ gamiṣyatha || 48||
tvaṃ tu mat dharmaṃ āsthāya jñānaniṣṭhaḥ upekṣakaḥ |
manmāyā racanāṃ etāṃ vijñāya upaśamaṃ vraja || 49||
iti uktaḥ taṃ parikramya namaskṛtya punaḥ punaḥ |
tat pādau śīrṣṇi upādhāya durmanāḥ prayayau purīm || 50||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe yadukulasaṅkṣayo nāma
triṃśo'dhyāyaḥ || 30||
atha ekatriṃśaḥ adhyāyaḥ |
śrīśukaḥ uvāca |
atha tatra āgamat brahmā bhavānyā ca samaṃ bhavaḥ |
mahendrapramukhāḥ devāḥ munayaḥ saprajeśvarāḥ || 1||
pitaraḥ siddhagandharvāḥ vidyādhara mahoragāḥ |
cāraṇāḥ yakṣarakṣāṃsi kinnara apsarasaḥ dvijāḥ || 2||
draṣṭukāmāḥ bhagavataḥ nirvāṇaṃ parama utsukāḥ |
gāyantaḥ ca gṛṇantaḥ ca śaureḥ karmāṇi janma ca || 3||
vavarṣuḥ puṣpavarṣāṇi vimāna āvalibhiḥ nabhaḥ |
kurvantaḥ saṅkulaṃ rājan bhaktyā paramayā yutāḥ || 4||
bhagavān pitāmahaṃ vīkṣya vibhūtiḥ ātmanaḥ vibhuḥ |
saṃyojya ātmani ca ātmānaṃ padmanetre nyamīlayat || 5||
lokābhirāmāṃ svatanuṃ dhāraṇā dhyāna maṅgalam |
yogadhāraṇayā āgneyyā adagdhvā dhāma āviśat svakam || 6||
divi dundubhayaḥ neduḥ petuḥ sumanaḥ ca khāt |
satyaṃ dharmaḥ dhṛtiḥ bhūmeḥ kīrtiḥ śrīḥ ca anu taṃ vayuḥ || 7||
deva ādayaḥ brahmamukhyāḥ na viśantaṃ svadhāmani |
avijñātagatiṃ kṛṣṇaṃ dadṛśuḥ ca ativismitāḥ || 8||
saudāmanyāḥ yathā ākāśe yāntyāḥ hitvā abhramaṇḍalam |
gatiḥ na lakṣyate martyaiḥ tathā kṛṣṇasya daivataiḥ || 9||
brahma rudra ādayaḥ te tu dṛṣṭvā yogagatiṃ hareḥ |
vismitāḥ tāṃ praśaṃsantaḥ svaṃ svaṃ lokaṃ yayuḥ tadā || 10||
rājan parasya tanubhṛt jananāpyayehā
māyāviḍambanaṃ avehi yathā naṭasya |
sṛṣṭvā ātmanā idaṃ anuviśya vihṛtya ca ante
saṃhṛtya ca ātma mahinā uparataḥ saḥ āste || 11||
martyena yaḥ gurusutaṃ yamalokanītam
tvāṃ ca ānayat śaraṇadaḥ parama astra dagdham |
jigye antaka antakaṃ api īśaṃ asau avanīśaḥ
kiṃ svāvane svaranayan mṛgayuṃ sadeham || 12||
tathā api aśeśā sthiti sambhava api
ayeṣu ananya hetuḥ yat aśeṣa śaktidhṛk |
na icchat praṇetuṃ vapuḥ atra śeṣitam
martyena kiṃ svasthagatiṃ pradarśayan || 13||
yaḥ etāṃ prātaḥ utthāya kṛṣṇasya padavīṃ parām |
prayataḥ kīrtayet bhaktyā tāṃ eva āpnoti anuttamām || 14||
dārukaḥ dvārakāṃ etya vasudeva ugrasenayoḥ |
patitvā caraṇāvasraiḥ nyaṣiñcat kṛṣṇavicyutaḥ || 15||
kathayāmāsa nidhanaṃ vṛṣṇīnāṃ kṛtsnaśaḥ nṛpa |
tat śrutvā udvigna hṛdayāḥ janāḥ śoka vimūrcchitāḥ || 16||
tatra sma tvaritā jagmuḥ kṛṣṇa viśleṣa vihvalāḥ |
vyasavāḥ śerate yatra jñātayaḥ ghnantaḥ ānanam || 17||
devakī rohiṇī ca eva vasudevaḥ tathā sutau |
kṛṣṇa rāma avapaśyantaḥ śoka ārtāḥ vijahuḥ smṛtim || 18||
prāṇān ca vijahuḥ tatra bhagavat viraha āturāḥ |
upaguhya patīn tāta citāṃ āruruhuḥ striyaḥ || 19||
rāmapatnyaḥ ca tat dehaṃ upaguhya agniṃ āviśan |
vasudevapatnyaḥ tat gātraṃ pradyumna ādīn hareḥ snuṣāḥ |
kṛṣṇapatnyaḥ āviśan agniṃ rukmiṇi ādyāḥ tadātmikāḥ || 20||
arjunaḥ preyasaḥ sakhyuḥ kṛṣṇasya viraha āturaḥ |
ātmānaṃ sāntvayāmāsa kṛṣṇagītaiḥ saduktibhiḥ || 21||
bandhūnāṃ naṣṭagotrāṇāṃ arjunaḥ sāmparāyikam |
hatānāṃ kārayāmāsa yathāvat anupūrvaśaḥ || 22||
dvārakāṃ hariṇā tyaktā samudraḥ aplāvayat kṣaṇāt |
varjayitvā mahārāja śrīmat bhagavat ālayam || 23||
nityaṃ sannihitaḥ tatra bhagavān madhusūdanaḥ |
smṛtyā aśeṣā aśubhaharaṃ sarva maṅgalaṃ amaṅgalam || 24||
strī bāla vṛddhān ādāya hataśeṣān dhanañjayaḥ |
indraprasthaṃ samāveśya vajra tatra abhyaṣecayat || 25||
śrutvā suhṛt vadhaṃ rājan arjunāt te pitāmahāḥ |
tvāṃ tu vaṃśadharaṃ kṛtvā jagmuḥ sarve mahāpatham || 26||
yaḥ etat devadevasya viṣṇoḥ karmāṇi janma ca |
kīrtayet śraddhayā martyaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate || 27||
itthaṃ hareḥ bhagavataḥ rucira avatāra
vīryāṇi bālacaritāni ca śantamāni |
anyatra ca iha ca śrutāni gṛṇan manuṣyaḥ
bhaktiṃ parāṃ paramahaṃsagatau labheta || 28||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe mausalopākhyānaṃ nāma
ekatriṃśo'dhyāyaḥ || 31||
|| iti uddhavagītā nāma ekādaśaskandhaḥ samāptaḥ ||
InfoLyter.in — Sacred Vedic Knowledge Portal · Free forever