Uddhavagita - Dashamo'dhyayah

ॐ

ઉદ્ધવગીતા - દશમોઽધ્યાયઃ

Gita Gujarati

અથ દશમોઽધ્યાયઃ ।

શ્રીભગવાન્ ઉવાચ ।

મયા ઉદિતેષુ અવહિતઃ સ્વધર્મેષુ મદાશ્રયઃ ।

વર્ણાશ્રમકુલ આચારં અકામાત્મા સમાચરેત્ ॥ 1॥

અન્વીક્ષેત વિશુદ્ધાત્મા દેહિનાં વિષયાત્મનામ્ ।

ગુણેષુ તત્ત્વધ્યાનેન સર્વારમ્ભવિપર્યયમ્ ॥ 2॥

સુપ્તસ્ય વિષયાલોકઃ ધ્યાયતઃ વા મનોરથઃ ।

નાનામકત્વાત્ વિફલઃ તથા ભેદાત્મદીઃ ગુણૈઃ ॥ 3॥

નિવૃત્તં કર્મ સેવેત પ્રવૃત્તં મત્પરઃ ત્યજેત્ ।

જિજ્ઞાસાયાં સમ્પ્રવૃત્તઃ ન અદ્રિયેત્ કર્મ ચોદનામ્ ॥ 4॥

યમાનભીક્ષ્ણં સેવેત નિયમાન્ મત્પરઃ ક્વચિત્ ।

મદભિજ્ઞં ગુરં શાન્તં ઉપાસીત મદાત્મકમ્ ॥ 5॥

અમાન્યમત્સરઃ દક્ષઃ નિર્મમઃ દૃઢસૌહૃદઃ ।

અસત્વરઃ અર્થજિજ્ઞાસુઃ અનસૂયૌઃ અમોઘવાક્ ॥ 6॥

જાયાપત્યગૃહક્ષેત્રસ્વજનદ્રવિણ આદિષુ ।

ઉદાસીનઃ સમં પશ્યન્ સર્વેષુ અર્થં ઇવ આત્મનઃ ॥ 7॥

વિલક્ષણઃ સ્થૂલસૂક્ષ્માત્ દેહાત્ આત્મેક્ષિતા સ્વદૃક્ ।

યથાગ્નિઃ દારુણઃ દાહ્યાત્ દાહકઃ અન્યઃ પ્રકાશકઃ ॥ 8॥

નિરોધ ઉત્પત્તિ અણુ બૃહન્ નાનાત્વં તત્કૃતાન્ ગુણાન્ ।

અન્તઃ પ્રવિષ્ટઃ આધત્તઃ એવં દેહગુણાન્ પરઃ ॥ 9॥

યઃ અસૌ ગુણૈઃ વિરચિતઃ દેહઃ અયં પુરુષસ્ય હિ ।

સંસારઃ તત્ નિબન્ધઃ અયં પુંસઃ વિદ્યાત્ છિદાત્મનઃ ॥ 10॥

તસ્માત્ જિજ્ઞાસયા આત્માનં આત્મસ્થં પરમ્ ।

સઙ્ગમ્ય નિરસેત્ એતત્ વસ્તુબુદ્ધિં યથાક્રમમ્ ॥ 11॥

આચાર્યઃ અરણિઃ આદ્યઃ સ્યાત્ અન્તેવાસિ ઉત્તર અરણિઃ ।

તત્ સન્ધાનં પ્રવચનં વિદ્યા સન્ધિઃ સુખાવહઃ ॥ 12॥

વૈશારદી સા અતિવિશુદ્ધબુદ્ધિઃ

ધુનોતિ માયાં ગુણસમ્પ્રસૂતામ્ ।

ગુણાન્ ચ સન્દહ્ય યત્ આત્મં એતત્

સ્વયં ચ શામ્યતિ અસમિદ્ યથા અગ્નિઃ ॥ 13॥

અથ એષાં કર્મકર્તૄણાં ભોક્તૄણાં સુખદુઃખયોઃ ।

નાનાત્વં અથ નિત્યત્વં લોકકાલાગમ આત્મનામ્ ॥ 14॥

મન્યસે સર્વભાવાનાં સંસ્થા હિ ઔત્પત્તિકી યથા ।

તત્ તત્ આકૃતિભેદેન જાયતે ભિદ્યતે ચ ધીઃ ॥ 15॥

એવં અપિ અઙ્ગ સર્વેષાં દેહિનાં દેહયોગતઃ ।

કાલ અવયવતઃ સન્તિ ભાવા જન્માદયોઃ અસકૃત્ ॥ 16॥

અત્ર અપિ કર્મણાં કર્તુઃ અસ્વાતન્ત્ર્યં ચ લક્ષ્યતે ।

ભોક્તુઃ ચ દુઃખસુખયોઃ કઃ અન્વર્થઃ વિવશં ભજેત્ ॥ 17॥

ન દેહિનાં સુખં કિઞ્ચિત્ વિદ્યતે વિદુષાં અપિ ।

તથા ચ દુઃખં મૂઢાનાં વૃથા અહઙ્કરણં પરમ્ ॥ 18॥

યદિ પ્રાપ્તિં વિઘાતં ચ જાનન્તિ સુખદુઃખયોઃ ।

તે અપિ અદ્ધા ન વિદુઃ યોગં મૃત્યુઃ ન પ્રભવેત્ યથા ॥ 19॥

કઃ અન્વર્થઃ સુખયતિ એનં કામઃ વા મૃત્યુઃ અન્તિકે ।

આઘાતં નીયમાનસ્ય વધ્યસિ એવ ન તુષ્ટિદઃ ॥ 20॥

શ્રુતં ચ દૃષ્ટવત્ દુષ્ટં સ્પર્ધા અસૂયા અત્યયવ્યયૈઃ ।

બહુ અન્તરાય કામત્વાત્ કૃષિવત્ ચ અપિ નિષ્ફલમ્ ॥ 21॥

અન્તરાયૈઃ અવિહતઃ યદિ ધર્મઃ સ્વનુષ્ઠિતઃ ।

તેનાપિ નિર્જિતં સ્થાનં યથા ગચ્છતિ તત્ શ્રુણુ ॥ 22॥

ઇષ્ત્વા ઇહ દેવતાઃ યજ્ઞૈઃ સ્વર્લોકં યાતિ યાજ્ઞિકઃ ।

ભુઞ્જીત દેવવત્ તત્ર ભોગાન્ દિવ્યાન્ નિજ અર્જિતાન્ ॥ 23॥

સ્વપુણ્ય ઉપચિતે શુભ્રે વિમાનઃ ઉપગીયતે ।

ગન્ધર્વૈઃ વિહરન્મધ્યે દેવીનાં હૃદ્યવેષધૃક્ ॥ 24॥

સ્ત્રીભિઃ કામગયાનેન કિઙ્કિણીજાલમાલિના ।

ક્રીડન્ ન વેદ આત્મપાતં સુરાક્રીડેષુ નિર્વૃતઃ ॥ 25॥

તાવત્ પ્રમોદતે સ્વર્ગે યાવત્ પુણ્યં સમાપ્યતે ।

ક્ષીણપુણ્યઃ પતતિ અર્વાક્ અનિચ્છન્ કાલચાલિતઃ ॥ 26॥

યદિ અધર્મરતઃ સઙ્ગાત્ અસતાં વા અજિતેન્દ્રિયઃ ।

કામાત્મા કૃપણઃ લુબ્ધઃ સ્ત્રૈણઃ ભૂતવિહિંસકઃ ॥ 27॥

પશૂન્ અવિધિના આલભ્ય પ્રેતભૂતગણાન્ યજન્ ।

નરકાન્ અવશઃ જન્તુઃ ગત્વા યાતિ ઉલ્બણં તમઃ ॥ 28॥

કર્માણિ દુઃખ ઉદર્કાણિ કુર્વન્ દેહેન તૈઃ પુનઃ ।

દેહં આભજતે તત્ર કિં સુખં મર્ત્યધર્મિણઃ ॥ 29॥

લોકાનાં લોક પાલાનાં મદ્ભયં કલ્પજીવિનામ્ ।

બ્રહ્મણઃ અપિ ભયં મત્તઃ દ્વિપરાધપર આયુષઃ ॥ 30॥

ગુણાઃ સૃજન્તિ કર્માણિ ગુણઃ અનુસૃજતે ગુણાન્ ।

જીવઃ તુ ગુણસંયુક્તઃ ભુઙ્ક્તે કર્મફલાનિ અસૌ ॥ 31॥

યાવત્ સ્યાત્ ગુણવૈષમ્યં તાવત્ નાનાત્વં આત્મનઃ ।

નાનાત્વં આત્મનઃ યાવત્ પારતન્ત્ર્યં તદા એવ હિ ॥ 32॥

યાવત્ અસ્ય અસ્વતન્ત્રત્વં તાવત્ ઈશ્વરતઃ ભયમ્ ।

યઃ એતત્ સમુપાસીરન્ તે મુહ્યન્તિ શુચાર્પિતાઃ ॥ 33॥

કાલઃ આત્મા આગમઃ લોકઃ સ્વભાવઃ ધર્મઃ એવ ચ ।

ઇતિ માં બહુધા પ્રાહુઃ ગુણવ્યતિકરે સતિ ॥ 34॥

ઉદ્ધવઃ ઉવાચ ।

ગુણેષુ વર્તમાનઃ અપિ દેહજેષુ અનપાવૃતાઃ ।

ગુણૈઃ ન બધ્યતે દેહી બધ્યતે વા કથં વિભો ॥ 35॥

કથં વર્તેત વિહરેત્ કૈઃ વા જ્ઞાયેત લક્ષણૈઃ ।

કિં ભુઞ્જીત ઉત વિસૃજેત્ શયીત આસીત યાતિ વા ॥ 36॥

એતત્ અચ્યુત મે બ્રૂહિ પ્રશ્નં પ્રશ્નવિદાં વર ।

નિત્યમુક્તઃ નિત્યબદ્ધઃ એકઃ એવ ઇતિ મે ભ્રમઃ ॥ 37॥

ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં

સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે ભગવદુદ્ધવસંવાદે

દશમોઽધ્યાયઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

atha daśamo'dhyāyaḥ |

śrībhagavān uvāca |

mayā uditeṣu avahitaḥ svadharmeṣu madāśrayaḥ |

varṇāśramakula ācāraṃ akāmātmā samācaret || 1||

anvīkṣeta viśuddhātmā dehināṃ viṣayātmanām |

guṇeṣu tattvadhyānena sarvārambhaviparyayam || 2||

suptasya viṣayālokaḥ dhyāyataḥ vā manorathaḥ |

nānāmakatvāt viphalaḥ tathā bhedātmadīḥ guṇaiḥ || 3||

nivṛttaṃ karma seveta pravṛttaṃ matparaḥ tyajet |

jijñāsāyāṃ sampravṛttaḥ na adriyet karma codanām || 4||

yamānabhīkṣṇaṃ seveta niyamān matparaḥ kvacit |

madabhijñaṃ guraṃ śāntaṃ upāsīta madātmakam || 5||

amānyamatsaraḥ dakṣaḥ nirmamaḥ dṛḍhasauhṛdaḥ |

asatvaraḥ arthajijñāsuḥ anasūyauḥ amoghavāk || 6||

jāyāpatyagṛhakṣetrasvajanadraviṇa ādiṣu |

udāsīnaḥ samaṃ paśyan sarveṣu arthaṃ iva ātmanaḥ || 7||

vilakṣaṇaḥ sthūlasūkṣmāt dehāt ātmekṣitā svadṛk |

yathāgniḥ dāruṇaḥ dāhyāt dāhakaḥ anyaḥ prakāśakaḥ || 8||

nirodha utpatti aṇu bṛhan nānātvaṃ tatkṛtān guṇān |

antaḥ praviṣṭaḥ ādhattaḥ evaṃ dehaguṇān paraḥ || 9||

yaḥ asau guṇaiḥ viracitaḥ dehaḥ ayaṃ puruṣasya hi |

saṃsāraḥ tat nibandhaḥ ayaṃ puṃsaḥ vidyāt chidātmanaḥ || 10||

tasmāt jijñāsayā ātmānaṃ ātmasthaṃ param |

saṅgamya niraset etat vastubuddhiṃ yathākramam || 11||

ācāryaḥ araṇiḥ ādyaḥ syāt antevāsi uttara araṇiḥ |

tat sandhānaṃ pravacanaṃ vidyā sandhiḥ sukhāvahaḥ || 12||

vaiśāradī sā ativiśuddhabuddhiḥ

dhunoti māyāṃ guṇasamprasūtām |

guṇān ca sandahya yat ātmaṃ etat

svayaṃ ca śāmyati asamid yathā agniḥ || 13||

atha eṣāṃ karmakartṝṇāṃ bhoktṝṇāṃ sukhaduḥkhayoḥ |

nānātvaṃ atha nityatvaṃ lokakālāgama ātmanām || 14||

manyase sarvabhāvānāṃ saṃsthā hi autpattikī yathā |

tat tat ākṛtibhedena jāyate bhidyate ca dhīḥ || 15||

evaṃ api aṅga sarveṣāṃ dehināṃ dehayogataḥ |

kāla avayavataḥ santi bhāvā janmādayoḥ asakṛt || 16||

atra api karmaṇāṃ kartuḥ asvātantryaṃ ca lakṣyate |

bhoktuḥ ca duḥkhasukhayoḥ kaḥ anvarthaḥ vivaśaṃ bhajet || 17||

na dehināṃ sukhaṃ kiñcit vidyate viduṣāṃ api |

tathā ca duḥkhaṃ mūḍhānāṃ vṛthā ahaṅkaraṇaṃ param || 18||

yadi prāptiṃ vighātaṃ ca jānanti sukhaduḥkhayoḥ |

te api addhā na viduḥ yogaṃ mṛtyuḥ na prabhavet yathā || 19||

kaḥ anvarthaḥ sukhayati enaṃ kāmaḥ vā mṛtyuḥ antike |

āghātaṃ nīyamānasya vadhyasi eva na tuṣṭidaḥ || 20||

śrutaṃ ca dṛṣṭavat duṣṭaṃ spardhā asūyā atyayavyayaiḥ |

bahu antarāya kāmatvāt kṛṣivat ca api niṣphalam || 21||

antarāyaiḥ avihataḥ yadi dharmaḥ svanuṣṭhitaḥ |

tenāpi nirjitaṃ sthānaṃ yathā gacchati tat śruṇu || 22||

iṣtvā iha devatāḥ yajñaiḥ svarlokaṃ yāti yājñikaḥ |

bhuñjīta devavat tatra bhogān divyān nija arjitān || 23||

svapuṇya upacite śubhre vimānaḥ upagīyate |

gandharvaiḥ viharanmadhye devīnāṃ hṛdyaveṣadhṛk || 24||

strībhiḥ kāmagayānena kiṅkiṇījālamālinā |

krīḍan na veda ātmapātaṃ surākrīḍeṣu nirvṛtaḥ || 25||

tāvat pramodate svarge yāvat puṇyaṃ samāpyate |

kṣīṇapuṇyaḥ patati arvāk anicchan kālacālitaḥ || 26||

yadi adharmarataḥ saṅgāt asatāṃ vā ajitendriyaḥ |

kāmātmā kṛpaṇaḥ lubdhaḥ straiṇaḥ bhūtavihiṃsakaḥ || 27||

paśūn avidhinā ālabhya pretabhūtagaṇān yajan |

narakān avaśaḥ jantuḥ gatvā yāti ulbaṇaṃ tamaḥ || 28||

karmāṇi duḥkha udarkāṇi kurvan dehena taiḥ punaḥ |

dehaṃ ābhajate tatra kiṃ sukhaṃ martyadharmiṇaḥ || 29||

lokānāṃ loka pālānāṃ madbhayaṃ kalpajīvinām |

brahmaṇaḥ api bhayaṃ mattaḥ dviparādhapara āyuṣaḥ || 30||

guṇāḥ sṛjanti karmāṇi guṇaḥ anusṛjate guṇān |

jīvaḥ tu guṇasaṃyuktaḥ bhuṅkte karmaphalāni asau || 31||

yāvat syāt guṇavaiṣamyaṃ tāvat nānātvaṃ ātmanaḥ |

nānātvaṃ ātmanaḥ yāvat pāratantryaṃ tadā eva hi || 32||

yāvat asya asvatantratvaṃ tāvat īśvarataḥ bhayam |

yaḥ etat samupāsīran te muhyanti śucārpitāḥ || 33||

kālaḥ ātmā āgamaḥ lokaḥ svabhāvaḥ dharmaḥ eva ca |

iti māṃ bahudhā prāhuḥ guṇavyatikare sati || 34||

uddhavaḥ uvāca |

guṇeṣu vartamānaḥ api dehajeṣu anapāvṛtāḥ |

guṇaiḥ na badhyate dehī badhyate vā kathaṃ vibho || 35||

kathaṃ varteta viharet kaiḥ vā jñāyeta lakṣaṇaiḥ |

kiṃ bhuñjīta uta visṛjet śayīta āsīta yāti vā || 36||

etat acyuta me brūhi praśnaṃ praśnavidāṃ vara |

nityamuktaḥ nityabaddhaḥ ekaḥ eva iti me bhramaḥ || 37||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde

daśamo'dhyāyaḥ ||