Tattvabodha (adi Shankaracharya)

ॐ

તત્ત્વબોધ (આદિ શઙ્કરાચાર્ય)

Shiva Adi Shankaracharya Gujarati

ધ્યાનં

વાસુદેવેન્દ્રયોગીન્દ્રં નત્વા જ્ઞાનપ્રદં ગુરુમ્ ।

મુમુક્ષૂણાં હિતાર્થાય તત્ત્વબોધોભિધીયતે ॥

સાધનચતુષ્ટયસમ્પન્નાધિકારિણાં મોક્ષસાધનભૂતં

તત્ત્વવિવેકપ્રકારં વક્ષ્યામઃ ।

સાધનચતુષ્ટયમ્

સાધનચતુષ્ટયં કિમ્ ?

નિત્યાનિત્યવસ્તુવિવેકઃ ।

ઇહામુત્રાર્થફલભોગવિરાગઃ ।

શમાદિષટ્કસમ્પત્તિઃ ।

મુમુક્ષુત્વં ચેતિ ।

નિત્યાનિત્યવસ્તુવિવેકઃ

નિત્યાનિત્યવસ્તુવિવેકઃ કઃ ?

નિત્યવસ્ત્વેકં બ્રહ્મ તદ્વ્યતિરિક્તં સર્વમનિત્યમ્ ।

અયમેવ નિત્યાનિત્યવસ્તુવિવેકઃ ।

વિરાગઃ

વિરાગઃ કઃ ?

ઇહસ્વર્ગભોગેષુ ઇચ્છારાહિત્યમ્ ।

શમાદિસાધનસમ્પત્તિઃ

શમાદિસાધનસમ્પત્તિઃ કા ?

શમો દમ ઉપરમસ્તિતિક્ષા શ્રદ્ધા સમાધાનં ચ ઇતિ ।શમઃ કઃ ?

મનોનિગ્રહઃ ।

દમઃ કઃ ?

ચક્ષુરાદિબાહ્યેન્દ્રિયનિગ્રહઃ ।

ઉપરમઃ કઃ ?

સ્વધર્માનુષ્ઠાનમેવ ।

તિતિક્ષા કા ?

શીતોષ્ણસુખદુઃખાદિસહિષ્ણુત્વમ્ ।

શ્રદ્ધા કીદૃશી ?

ગુરુવેદાન્તવાક્યાદિષુ વિશ્વાસઃ શ્રદ્ધા ।

સમાધાનં કિમ્ ?

ચિત્તૈકાગ્રતા ।

મુમુક્ષુત્વં

મુમુક્ષુત્વં કિમ્ ?

મોક્ષો મે ભૂયાદ્ ઇતિ ઇચ્છા ।

એતત્ સાધનચતુષ્ટયમ્ ।

તતસ્તત્ત્વવિવેકસ્યાધિકારિણો ભવન્તિ ।

તત્ત્વવિવેકઃ

તત્ત્વવિવેકઃ કઃ ?

આત્મા સત્યં તદન્યત્ સર્વં મિથ્યેતિ ।આત્મા કઃ ?

સ્થૂલસૂક્ષ્મકારણશરીરાદ્વ્યતિરિક્તઃ પઞ્ચકોશાતીતઃ સન્

અવસ્થાત્રયસાક્ષી સચ્ચિદાનન્દસ્વરૂપઃ સન્

યસ્તિષ્ઠતિ સ આત્મા ।

શરીરત્રયં (સ્થૂલશરીરમ્)

સ્થૂલશરીરં કિમ્ ?

પઞ્ચીકૃતપઞ્ચમહાભૂતૈઃ કૃતં સત્કર્મજન્યં

સુખદુઃખાદિભોગાયતનં શરીરમ્

અસ્તિ જાયતે વર્ધતે વિપરિણમતે અપક્ષીયતે વિનશ્યતીતિ

ષડ્વિકારવદેતત્સ્થૂલશરીરમ્ ।

શરીરત્રયં (સૂક્ષ્મશરીરમ્)

સૂક્ષ્મશરીરં કિમ્ ?

અપઞ્ચીકૃતપઞ્ચમહાભૂતૈઃ કૃતં સત્કર્મજન્યં

સુખદુઃખાદિભોગસાધનં

પઞ્ચજ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચકર્મેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચપ્રાણાદયઃ

મનશ્ચૈકં બુદ્ધિશ્ચૈકા

એવં સપ્તદશાકલાભિઃ સહ યત્તિષ્ઠતિ તત્સૂક્ષ્મશરીરમ્ ।

જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ

શ્રોત્રં ત્વક્ ચક્ષુઃ રસના ઘ્રાણં ઇતિ પઞ્ચ જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ ।

શ્રોત્રસ્ય દિગ્દેવતા ।

ત્વચો વાયુઃ ।

ચક્ષુષઃ સૂર્યઃ ।

રસનાયા વરુણઃ ।

ઘ્રાણસ્ય અશ્વિનૌ ।

ઇતિ જ્ઞાનેન્દ્રિયદેવતાઃ ।

શ્રોત્રસ્ય વિષયઃ શબ્દગ્રહણમ્ ।

ત્વચો વિષયઃ સ્પર્શગ્રહણમ્ ।

ચક્ષુષો વિષયઃ રૂપગ્રહણમ્ ।

રસનાયા વિષયઃ રસગ્રહણમ્ ।

ઘ્રાણસ્ય વિષયઃ ગન્ધગ્રહણં ઇતિ ।

પઞ્ચકર્મેન્દ્રિયાણિ

વાક્પાણિપાદપાયૂપસ્થાનીતિ પઞ્ચકર્મેન્દ્રિયાણિ ।

વાચો દેવતા વહ્નિઃ ।

હસ્તયોરિન્દ્રઃ ।

પાદયોર્વિષ્ણુઃ ।

પાયોર્મૃત્યુઃ ।

ઉપસ્થસ્ય પ્રજાપતિઃ ।

ઇતિ કર્મેન્દ્રિયદેવતાઃ ।

વાચો વિષયઃ ભાષણમ્ ।

પાણ્યોર્વિષયઃ વસ્તુગ્રહણમ્ ।

પાદયોર્વિષયઃ ગમનમ્ ।

પાયોર્વિષયઃ મલત્યાગઃ ।

ઉપસ્થસ્ય વિષયઃ આનન્દ ઇતિ ।

કારણશરીરમ્

કારણશરીરં કિમ્ ?

અનિર્વાચ્યાનાદ્યવિદ્યારૂપં શરીરદ્વયસ્ય કારણમાત્રં

સત્સ્વરૂપાઽજ્ઞાનં નિર્વિકલ્પકરૂપં યદસ્તિ તત્કારણશરીરમ્ ।

અવસ્થાત્રયમ્

અવસ્થાત્રયં કિમ્ ?

જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્ત્યવસ્થાઃ ।

જાગ્રદવસ્થા

જાગ્રદવસ્થા કા ?

શ્રોત્રાદિજ્ઞાનેન્દ્રિયૈઃ શબ્દાદિવિષયૈશ્ચ જ્ઞાયતે ઇતિ યત્

સા જાગ્રદાવસ્થા ।

સ્થૂલ શરીરાભિમાની આત્મા વિશ્વ ઇત્યુચ્યતે ।

સ્વપ્નાવસ્થા

સ્વપ્નાવસ્થા કેતિ ચેત્ ?

જાગ્રદવસ્થાયાં યદ્દૃષ્ટં યદ્ શ્રુતમ્

તજ્જનિતવાસનયા નિદ્રાસમયે યઃ પ્રપઞ્ચઃ પ્રતીયતે સા

સ્વપ્નાવસ્થા ।

સૂક્ષ્મશરીરાભિમાની આત્મા તૈજસ ઇત્યુચ્યતે ।

સુષુપ્ત્યવસ્થા

અતઃ સુષુપ્ત્યવસ્થા કા ?

અહં કિમપિ ન જાનામિ સુખેન મયા નિદ્રાઽનુભૂયત ઇતિ

સુષુપ્ત્યવસ્થા ।

કારણશરીરાભિમાની આત્મા પ્રાજ્ઞ ઇત્યુચ્યતે ।

પઞ્ચ કોશાઃ

પઞ્ચ કોશાઃ કે ?

અન્નમયઃ પ્રાણમયઃ મનોમયઃ વિજ્ઞાનમયઃ આનન્દમયશ્ચેતિ ।

અન્નમયકોશઃ

અન્નમયઃ કઃ ?

અન્નરસેનૈવ ભૂત્વા અન્નરસેનૈવ વૃદ્ધિં પ્રાપ્ય અન્નરૂપપૃથિવ્યાં

યદ્વિલીયતે તદન્નમયઃ કોશઃ સ્થૂલશરીરમ્ ।

પ્રાણમયકોશઃ

પ્રાણમયઃ કઃ ?

પ્રાણાદ્યાઃ પઞ્ચવાયવઃ વાગાદીન્દ્રિયપઞ્ચકં પ્રાણમયઃ કોશઃ ।

મનોમયકોશઃ

મનોમયઃ કોશઃ કઃ ?

મનશ્ચ જ્ઞાનેન્દ્રિયપઞ્ચકં મિલિત્વા યો ભવતિ સ મનોમયઃ કોશઃ ।

વિજ્ઞાનમયકોશઃ

વિજ્ઞાનમયઃ કઃ ?

બુદ્ધિજ્ઞાનેન્દ્રિયપઞ્ચકં મિલિત્વા યો ભવતિ સ વિજ્ઞાનમયઃ કોશઃ

આનન્દમયકોશઃ

આનન્દમયઃ કઃ ?

એવમેવ કારણશરીરભૂતાવિદ્યાસ્થમલિનસત્ત્વં

પ્રિયાદિવૃત્તિસહિતં સત્ આનન્દમયઃ કોશઃ ।

એતત્કોશપઞ્ચકમ્ ।

પઞ્ચકોશાતીત

મદીયં શરીરં મદીયાઃ પ્રાણાઃ મદીયં મનશ્ચ

મદીયા બુદ્ધિર્મદીયં અજ્ઞાનમિતિ સ્વેનૈવ જ્ઞાયતે

તદ્યથા મદીયત્વેન જ્ઞાતં કટકકુણ્ડલ ગૃહાદિકં

સ્વસ્માદ્ભિન્નં તથા પઞ્ચકોશાદિકં સ્વસ્માદ્ભિન્નમ્

મદીયત્વેન જ્ઞાતમાત્મા ન ભવતિ ॥

આત્મન્

આત્મા તર્હિ કઃ ?

સચ્ચિદાનન્દસ્વરૂપઃ ।

સત્કિમ્ ?

કાલત્રયેઽપિ તિષ્ઠતીતિ સત્ ।

ચિત્કિમ્ ?

જ્ઞાનસ્વરૂપઃ ।

આનન્દઃ કઃ ?

સુખસ્વરૂપઃ ।

એવં સચ્ચિદાનન્દસ્વરૂપં સ્વાત્માનં વિજાનીયાત્ ।

જગત્

અથ ચતુર્વિંશતિતત્ત્વોત્પત્તિપ્રકારં વક્ષ્યામઃ ।

માયા

બ્રહ્માશ્રયા સત્ત્વરજસ્તમોગુણાત્મિકા માયા અસ્તિ ।

પઞ્ચભૂતાઃ

તતઃ આકાશઃ સમ્ભૂતઃ ।

આકાશાદ્ વાયુઃ ।

વાયોસ્તેજઃ ।

તેજસ આપઃ ।

અભ્ધયઃ પૃથિવી ।

સત્ત્વગુણઃ

એતેષાં પઞ્ચતત્ત્વાનાં મધ્યે

આકાશસ્ય સાત્વિકાંશાત્ શ્રોત્રેન્દ્રિયં સમ્ભૂતમ્ ।

વાયોઃ સાત્વિકાંશાત્ ત્વગિન્દ્રિયં સમ્ભૂતમ્ ।

અગ્નેઃ સાત્વિકાંશાત્ ચક્ષુરિન્દ્રિયં સમ્ભૂતમ્ ।

જલસ્ય સાત્વિકાંશાત્ રસનેન્દ્રિયં સમ્ભૂતમ્ ।

પૃથિવ્યાઃ સાત્વિકાંશાત્ ઘ્રાણેન્દ્રિયં સમ્ભૂતમ્ ।

અન્તઃકરણ

એતેષાં પઞ્ચતત્ત્વાનાં સમષ્ટિસાત્વિકાંશાત્

મનોબુદ્ધ્યહઙ્કાર ચિત્તાન્તઃકરણાનિ સમ્ભૂતાનિ ।

સઙ્કલ્પવિકલ્પાત્મકં મનઃ ।

નિશ્ચયાત્મિકા બુદ્ધિઃ ।

અહઙ્કર્તા અહઙ્કારઃ ।

ચિન્તનકર્તૃ ચિત્તમ્ ।

મનસો દેવતા ચન્દ્રમાઃ ।

બુદ્ધે બ્રહ્મા ।

અહઙ્કારસ્ય રુદ્રઃ ।

ચિત્તસ્ય વાસુદેવઃ ।

રજોગુણઃ

એતેષાં પઞ્ચતત્ત્વાનાં મધ્યે

આકાશસ્ય રાજસાંશાત્ વાગિન્દ્રિયં સમ્ભૂતમ્ ।

વાયોઃ રાજસાંશાત્ પાણીન્દ્રિયં સમ્ભૂતમ્ ।

વન્હેઃ રાજસાંશાત્ પાદેન્દ્રિયં સમ્ભૂતમ્ ।

જલસ્ય રાજસાંશાત્ ઉપસ્થેન્દ્રિયં સમ્ભૂતમ્ ।

પૃથિવ્યા રાજસાંશાત્ ગુદેન્દ્રિયં સમ્ભૂતમ્ ।

એતેષાં સમષ્ટિરાજસાંશાત્ પઞ્ચપ્રાણાઃ સમ્ભૂતાઃ ।

તમોગુણઃ

એતેષાં પઞ્ચતત્ત્વાનાં તામસાંશાત્

પઞ્ચીકૃતપઞ્ચતત્ત્વાનિ ભવન્તિ ।

પઞ્ચીકરણં કથં ઇતિ ચેત્ ।

એતેષાં પઞ્ચમહાભૂતાનાં તામસાંશસ્વરૂપમ્

એકમેકં ભૂતં દ્વિધા વિભજ્ય એકમેકમર્ધં પૃથક્

તૂષ્ણીં વ્યવસ્થાપ્ય અપરમપરમર્ધં ચતુર્ધાં વિભજ્ય

સ્વાર્ધમન્યેષુ અર્ધેષુ સ્વભાગચતુષ્ટયસંયોજનં કાર્યમ્ ।

તદા પઞ્ચીકરણં ભવતિ ।

એતેભ્યઃ પઞ્ચીકૃતપઞ્ચમહાભૂતેભ્યઃ સ્થૂલશરીરં ભવતિ ।

એવં પિણ્ડબ્રહ્માણ્ડયોરૈક્યં સમ્ભૂતમ્ ।

જીવઃ, ઈશ્વરઃ ચ

સ્થૂલશરીરાભિમાનિ જીવનામકં બ્રહ્મપ્રતિબિમ્બં ભવતિ ।

સ એવ જીવઃ પ્રકૃત્યા સ્વસ્માત્ ઈશ્વરં ભિન્નત્વેન જાનાતિ ।

અવિદ્યોપાધિઃ સન્ આત્મા જીવ ઇત્યુચ્યતે ।

માયોપાધિઃ સન્ ઈશ્વર ઇત્યુચ્યતે ।

એવં ઉપાધિભેદાત્ જીવેશ્વરભેદદૃષ્ટિઃ યાવત્પર્યન્તં તિષ્ઠતિ

તાવત્પર્યન્તં જન્મમરણાદિરૂપસંસારો ન નિવર્તતે ।

તસ્માત્કારણાન્ન જીવેશ્વરયોર્ભેદબુદ્ધિઃ સ્વીકાર્યા ।

તત્ ત્વં અસિ

નનુ સાહઙ્કારસ્ય કિઞ્ચિજ્જ્ઞસ્ય જીવસ્ય નિરહઙ્કારસ્ય સર્વજ્ઞસ્ય

ઈશ્વરસ્ય તત્ત્વમસીતિ મહાવાક્યાત્ કથમભેદબુદ્ધિઃ સ્યાદુભયોઃ

વિરુદ્ધધર્માક્રાન્તત્વાત્ ।

ઇતિ ચેન્ન । સ્થૂલસૂક્ષ્મશરીરાભિમાની ત્વમ્પદવાચ્યાર્થઃ ।

ઉપાધિવિનિર્મુક્તં સમાધિદશાસમ્પન્નં શુદ્ધં ચૈતન્યં

ત્વમ્પદલક્ષ્યાર્થઃ ।

એવં સર્વજ્ઞત્વાદિવિશિષ્ટ ઈશ્વરઃ તત્પદવાચ્યાર્થઃ ।

ઉપાધિશૂન્યં શુદ્ધચૈતન્યં તત્પદલક્ષ્યાર્થઃ ।

એવં ચ જીવેશ્વરયો ચૈતન્યરૂપેણાઽભેદે બાધકાભાવઃ ।

જીવન્મુક્તઃ

એવં ચ વેદાન્તવાક્યૈઃ સદ્ગુરૂપદેશેન ચ સર્વેષ્વપિ

ભૂતેષુ યેષાં

બ્રહ્મબુદ્ધિરુત્પન્ના તે જીવન્મુક્તાઃ ઇત્યર્થઃ ।નનુ જીવન્મુક્તઃ કઃ ?

યથા દેહોઽહં પુરુષોઽહં બ્રાહ્મણોઽહં શૂદ્રોઽહમસ્મીતિ

દૃઢનિશ્ચયસ્તથા નાહં બ્રાહ્મણઃ ન શૂદ્રઃ ન પુરુષઃ

કિન્તુ અસઙ્ગઃ સચ્ચિદાનન્દ સ્વરૂપઃ પ્રકાશરૂપઃ સર્વાન્તર્યામી

ચિદાકાશરૂપોઽસ્મીતિ દૃઢનિશ્ચય

રૂપોઽપરોક્ષજ્ઞાનવાન્ જીવન્મુક્તઃ ॥બ્રહ્મૈવાહમસ્મીત્યપરોક્ષજ્ઞાનેન નિખિલકર્મબન્ધવિનિર્મુક્તઃ

સ્યાત્ ।

કર્માણિ

કર્માણિ કતિવિધાનિ સન્તીતિ ચેત્

આગામિસઞ્ચિતપ્રારબ્ધભેદેન ત્રિવિધાનિ સન્તિ ।

આગામિ કર્મ

જ્ઞાનોત્પત્ત્યનન્તરં જ્ઞાનિદેહકૃતં પુણ્યપાપરૂપં કર્મ

યદસ્તિ તદાગામીત્યભિધીયતે ।

સઞ્ચિત કર્મ

સઞ્ચિતં કર્મ કિમ્ ?

અનન્તકોટિજન્મનાં બીજભૂતં સત્ યત્કર્મજાતં પૂર્વાર્જિતં

તિષ્ઠતિ તત્ સઞ્ચિતં જ્ઞેયમ્ ।

પ્રારબ્ધ કર્મ

પ્રારબ્ધં કર્મ કિમિતિ ચેત્ ।

ઇદં શરીરમુત્પાદ્ય ઇહ લોકે એવં સુખદુઃખાદિપ્રદં યત્કર્મ

તત્પ્રારબ્ધં

ભોગેન નષ્ટં ભવતિ પ્રારબ્ધકર્મણાં ભોગાદેવ ક્ષય ઇતિ ।

કર્મ મુક્તઃ

સઞ્ચિતં કર્મ બ્રહ્મૈવાહમિતિ નિશ્ચયાત્મકજ્ઞાનેન નશ્યતિ ।આગામિ કર્મ અપિ જ્ઞાનેન નશ્યતિ કિઞ્ચ આગામિ કર્મણાં

નલિનીદલગતજલવત્ જ્ઞાનિનાં સમ્બન્ધો નાસ્તિ ।

જ્ઞાનિઃ

કિઞ્ચ યે જ્ઞાનિનં સ્તુવન્તિ ભજન્તિ અર્ચયન્તિ તાન્પ્રતિ

જ્ઞાનિકૃતં આગામિ પુણ્યં ગચ્છતિ ।

યે જ્ઞાનિનં નિન્દન્તિ દ્વિષન્તિ દુઃખપ્રદાનં કુર્વન્તિ તાન્પ્રતિ

જ્ઞાનિકૃતં સર્વમાગામિ ક્રિયમાણં યદવાચ્યં કર્મ

પાપાત્મકં તદ્ગચ્છતિ ।

સુહૃદઃ પુણ્યકૃતં દુર્હૃદઃ પાપકૃત્યં ગૃહ્ણન્તિ ।

બ્રહ્માનન્દમ્

તથા ચાત્મવિત્સંસારં તીર્ત્વા બ્રહ્માનન્દમિહૈવ પ્રાપ્નોતિ ।

તરતિ શોકમાત્મવિત્ ઇતિ શ્રુતેઃ ।

તનું ત્યજતુ વા કાશ્યાં શ્વપચસ્ય ગૃહેઽથ વા ।

જ્ઞાનસમ્પ્રાપ્તિસમયે મુક્તાઽસૌ વિગતાશયઃ । ઇતિ સ્મૃતેશ્ચ ।ઇતિ શ્રીશઙ્કરભગવત્પાદાચાર્યપ્રણીતઃ તત્ત્વબોધપ્રકરણં સમાપ્તમ્ ।

Roman (IAST) Transliteration

dhyānaṃ

vāsudevendrayogīndraṃ natvā jñānapradaṃ gurum |

mumukṣūṇāṃ hitārthāya tattvabodhobhidhīyate ||

sādhanacatuṣṭayasampannādhikāriṇāṃ mokṣasādhanabhūtaṃ

tattvavivekaprakāraṃ vakṣyāmaḥ |

sādhanacatuṣṭayam

sādhanacatuṣṭayaṃ kim ?

nityānityavastuvivekaḥ |

ihāmutrārthaphalabhogavirāgaḥ |

śamādiṣaṭkasampattiḥ |

mumukṣutvaṃ ceti |

nityānityavastuvivekaḥ

nityānityavastuvivekaḥ kaḥ ?

nityavastvekaṃ brahma tadvyatiriktaṃ sarvamanityam |

ayameva nityānityavastuvivekaḥ |

virāgaḥ

virāgaḥ kaḥ ?

ihasvargabhogeṣu icchārāhityam |

śamādisādhanasampattiḥ

śamādisādhanasampattiḥ kā ?

śamo dama uparamastitikṣā śraddhā samādhānaṃ ca iti |śamaḥ kaḥ ?

manonigrahaḥ |

damaḥ kaḥ ?

cakṣurādibāhyendriyanigrahaḥ |

uparamaḥ kaḥ ?

svadharmānuṣṭhānameva |

titikṣā kā ?

śītoṣṇasukhaduḥkhādisahiṣṇutvam |

śraddhā kīdṛśī ?

guruvedāntavākyādiṣu viśvāsaḥ śraddhā |

samādhānaṃ kim ?

cittaikāgratā |

mumukṣutvaṃ

mumukṣutvaṃ kim ?

mokṣo me bhūyād iti icchā |

etat sādhanacatuṣṭayam |

tatastattvavivekasyādhikāriṇo bhavanti |

tattvavivekaḥ

tattvavivekaḥ kaḥ ?

ātmā satyaṃ tadanyat sarvaṃ mithyeti |ātmā kaḥ ?

sthūlasūkṣmakāraṇaśarīrādvyatiriktaḥ pañcakośātītaḥ san

avasthātrayasākṣī saccidānandasvarūpaḥ san

yastiṣṭhati sa ātmā |

śarīratrayaṃ (sthūlaśarīram)

sthūlaśarīraṃ kim ?

pañcīkṛtapañcamahābhūtaiḥ kṛtaṃ satkarmajanyaṃ

sukhaduḥkhādibhogāyatanaṃ śarīram

asti jāyate vardhate vipariṇamate apakṣīyate vinaśyatīti

ṣaḍvikāravadetatsthūlaśarīram |

śarīratrayaṃ (sūkṣmaśarīram)

sūkṣmaśarīraṃ kim ?

apañcīkṛtapañcamahābhūtaiḥ kṛtaṃ satkarmajanyaṃ

sukhaduḥkhādibhogasādhanaṃ

pañcajñānendriyāṇi pañcakarmendriyāṇi pañcaprāṇādayaḥ

manaścaikaṃ buddhiścaikā

evaṃ saptadaśākalābhiḥ saha yattiṣṭhati tatsūkṣmaśarīram |

jñānendriyāṇi

śrotraṃ tvak cakṣuḥ rasanā ghrāṇaṃ iti pañca jñānendriyāṇi |

śrotrasya digdevatā |

tvaco vāyuḥ |

cakṣuṣaḥ sūryaḥ |

rasanāyā varuṇaḥ |

ghrāṇasya aśvinau |

iti jñānendriyadevatāḥ |

śrotrasya viṣayaḥ śabdagrahaṇam |

tvaco viṣayaḥ sparśagrahaṇam |

cakṣuṣo viṣayaḥ rūpagrahaṇam |

rasanāyā viṣayaḥ rasagrahaṇam |

ghrāṇasya viṣayaḥ gandhagrahaṇaṃ iti |

pañcakarmendriyāṇi

vākpāṇipādapāyūpasthānīti pañcakarmendriyāṇi |

vāco devatā vahniḥ |

hastayorindraḥ |

pādayorviṣṇuḥ |

pāyormṛtyuḥ |

upasthasya prajāpatiḥ |

iti karmendriyadevatāḥ |

vāco viṣayaḥ bhāṣaṇam |

pāṇyorviṣayaḥ vastugrahaṇam |

pādayorviṣayaḥ gamanam |

pāyorviṣayaḥ malatyāgaḥ |

upasthasya viṣayaḥ ānanda iti |

kāraṇaśarīram

kāraṇaśarīraṃ kim ?

anirvācyānādyavidyārūpaṃ śarīradvayasya kāraṇamātraṃ

satsvarūpā'jñānaṃ nirvikalpakarūpaṃ yadasti tatkāraṇaśarīram |

avasthātrayam

avasthātrayaṃ kim ?

jāgratsvapnasuṣuptyavasthāḥ |

jāgradavasthā

jāgradavasthā kā ?

śrotrādijñānendriyaiḥ śabdādiviṣayaiśca jñāyate iti yat

sā jāgradāvasthā |

sthūla śarīrābhimānī ātmā viśva ityucyate |

svapnāvasthā

svapnāvasthā keti cet ?

jāgradavasthāyāṃ yaddṛṣṭaṃ yad śrutam

tajjanitavāsanayā nidrāsamaye yaḥ prapañcaḥ pratīyate sā

svapnāvasthā |

sūkṣmaśarīrābhimānī ātmā taijasa ityucyate |

suṣuptyavasthā

ataḥ suṣuptyavasthā kā ?

ahaṃ kimapi na jānāmi sukhena mayā nidrā'nubhūyata iti

suṣuptyavasthā |

kāraṇaśarīrābhimānī ātmā prājña ityucyate |

pañca kośāḥ

pañca kośāḥ ke ?

annamayaḥ prāṇamayaḥ manomayaḥ vijñānamayaḥ ānandamayaśceti |

annamayakośaḥ

annamayaḥ kaḥ ?

annarasenaiva bhūtvā annarasenaiva vṛddhiṃ prāpya annarūpapṛthivyāṃ

yadvilīyate tadannamayaḥ kośaḥ sthūlaśarīram |

prāṇamayakośaḥ

prāṇamayaḥ kaḥ ?

prāṇādyāḥ pañcavāyavaḥ vāgādīndriyapañcakaṃ prāṇamayaḥ kośaḥ |

manomayakośaḥ

manomayaḥ kośaḥ kaḥ ?

manaśca jñānendriyapañcakaṃ militvā yo bhavati sa manomayaḥ kośaḥ |

vijñānamayakośaḥ

vijñānamayaḥ kaḥ ?

buddhijñānendriyapañcakaṃ militvā yo bhavati sa vijñānamayaḥ kośaḥ

ānandamayakośaḥ

ānandamayaḥ kaḥ ?

evameva kāraṇaśarīrabhūtāvidyāsthamalinasattvaṃ

priyādivṛttisahitaṃ sat ānandamayaḥ kośaḥ |

etatkośapañcakam |

pañcakośātīta

madīyaṃ śarīraṃ madīyāḥ prāṇāḥ madīyaṃ manaśca

madīyā buddhirmadīyaṃ ajñānamiti svenaiva jñāyate

tadyathā madīyatvena jñātaṃ kaṭakakuṇḍala gṛhādikaṃ

svasmādbhinnaṃ tathā pañcakośādikaṃ svasmādbhinnam

madīyatvena jñātamātmā na bhavati ||

ātman

ātmā tarhi kaḥ ?

saccidānandasvarūpaḥ |

satkim ?

kālatraye'pi tiṣṭhatīti sat |

citkim ?

jñānasvarūpaḥ |

ānandaḥ kaḥ ?

sukhasvarūpaḥ |

evaṃ saccidānandasvarūpaṃ svātmānaṃ vijānīyāt |

jagat

atha caturviṃśatitattvotpattiprakāraṃ vakṣyāmaḥ |

māyā

brahmāśrayā sattvarajastamoguṇātmikā māyā asti |

pañcabhūtāḥ

tataḥ ākāśaḥ sambhūtaḥ |

ākāśād vāyuḥ |

vāyostejaḥ |

tejasa āpaḥ |

abhdhayaḥ pṛthivī |

sattvaguṇaḥ

eteṣāṃ pañcatattvānāṃ madhye

ākāśasya sātvikāṃśāt śrotrendriyaṃ sambhūtam |

vāyoḥ sātvikāṃśāt tvagindriyaṃ sambhūtam |

agneḥ sātvikāṃśāt cakṣurindriyaṃ sambhūtam |

jalasya sātvikāṃśāt rasanendriyaṃ sambhūtam |

pṛthivyāḥ sātvikāṃśāt ghrāṇendriyaṃ sambhūtam |

antaḥkaraṇa

eteṣāṃ pañcatattvānāṃ samaṣṭisātvikāṃśāt

manobuddhyahaṅkāra cittāntaḥkaraṇāni sambhūtāni |

saṅkalpavikalpātmakaṃ manaḥ |

niścayātmikā buddhiḥ |

ahaṅkartā ahaṅkāraḥ |

cintanakartṛ cittam |

manaso devatā candramāḥ |

buddhe brahmā |

ahaṅkārasya rudraḥ |

cittasya vāsudevaḥ |

rajoguṇaḥ

eteṣāṃ pañcatattvānāṃ madhye

ākāśasya rājasāṃśāt vāgindriyaṃ sambhūtam |

vāyoḥ rājasāṃśāt pāṇīndriyaṃ sambhūtam |

vanheḥ rājasāṃśāt pādendriyaṃ sambhūtam |

jalasya rājasāṃśāt upasthendriyaṃ sambhūtam |

pṛthivyā rājasāṃśāt gudendriyaṃ sambhūtam |

eteṣāṃ samaṣṭirājasāṃśāt pañcaprāṇāḥ sambhūtāḥ |

tamoguṇaḥ

eteṣāṃ pañcatattvānāṃ tāmasāṃśāt

pañcīkṛtapañcatattvāni bhavanti |

pañcīkaraṇaṃ kathaṃ iti cet |

eteṣāṃ pañcamahābhūtānāṃ tāmasāṃśasvarūpam

ekamekaṃ bhūtaṃ dvidhā vibhajya ekamekamardhaṃ pṛthak

tūṣṇīṃ vyavasthāpya aparamaparamardhaṃ caturdhāṃ vibhajya

svārdhamanyeṣu ardheṣu svabhāgacatuṣṭayasaṃyojanaṃ kāryam |

tadā pañcīkaraṇaṃ bhavati |

etebhyaḥ pañcīkṛtapañcamahābhūtebhyaḥ sthūlaśarīraṃ bhavati |

evaṃ piṇḍabrahmāṇḍayoraikyaṃ sambhūtam |

jīvaḥ, īśvaraḥ ca

sthūlaśarīrābhimāni jīvanāmakaṃ brahmapratibimbaṃ bhavati |

sa eva jīvaḥ prakṛtyā svasmāt īśvaraṃ bhinnatvena jānāti |

avidyopādhiḥ san ātmā jīva ityucyate |

māyopādhiḥ san īśvara ityucyate |

evaṃ upādhibhedāt jīveśvarabhedadṛṣṭiḥ yāvatparyantaṃ tiṣṭhati

tāvatparyantaṃ janmamaraṇādirūpasaṃsāro na nivartate |

tasmātkāraṇānna jīveśvarayorbhedabuddhiḥ svīkāryā |

tat tvaṃ asi

nanu sāhaṅkārasya kiñcijjñasya jīvasya nirahaṅkārasya sarvajñasya

īśvarasya tattvamasīti mahāvākyāt kathamabhedabuddhiḥ syādubhayoḥ

viruddhadharmākrāntatvāt |

iti cenna | sthūlasūkṣmaśarīrābhimānī tvampadavācyārthaḥ |

upādhivinirmuktaṃ samādhidaśāsampannaṃ śuddhaṃ caitanyaṃ

tvampadalakṣyārthaḥ |

evaṃ sarvajñatvādiviśiṣṭa īśvaraḥ tatpadavācyārthaḥ |

upādhiśūnyaṃ śuddhacaitanyaṃ tatpadalakṣyārthaḥ |

evaṃ ca jīveśvarayo caitanyarūpeṇā'bhede bādhakābhāvaḥ |

jīvanmuktaḥ

evaṃ ca vedāntavākyaiḥ sadgurūpadeśena ca sarveṣvapi

bhūteṣu yeṣāṃ

brahmabuddhirutpannā te jīvanmuktāḥ ityarthaḥ |nanu jīvanmuktaḥ kaḥ ?

yathā deho'haṃ puruṣo'haṃ brāhmaṇo'haṃ śūdro'hamasmīti

dṛḍhaniścayastathā nāhaṃ brāhmaṇaḥ na śūdraḥ na puruṣaḥ

kintu asaṅgaḥ saccidānanda svarūpaḥ prakāśarūpaḥ sarvāntaryāmī

cidākāśarūpo'smīti dṛḍhaniścaya

rūpo'parokṣajñānavān jīvanmuktaḥ ||brahmaivāhamasmītyaparokṣajñānena nikhilakarmabandhavinirmuktaḥ

syāt |

karmāṇi

karmāṇi katividhāni santīti cet

āgāmisañcitaprārabdhabhedena trividhāni santi |

āgāmi karma

jñānotpattyanantaraṃ jñānidehakṛtaṃ puṇyapāparūpaṃ karma

yadasti tadāgāmītyabhidhīyate |

sañcita karma

sañcitaṃ karma kim ?

anantakoṭijanmanāṃ bījabhūtaṃ sat yatkarmajātaṃ pūrvārjitaṃ

tiṣṭhati tat sañcitaṃ jñeyam |

prārabdha karma

prārabdhaṃ karma kimiti cet |

idaṃ śarīramutpādya iha loke evaṃ sukhaduḥkhādipradaṃ yatkarma

tatprārabdhaṃ

bhogena naṣṭaṃ bhavati prārabdhakarmaṇāṃ bhogādeva kṣaya iti |

karma muktaḥ

sañcitaṃ karma brahmaivāhamiti niścayātmakajñānena naśyati |āgāmi karma api jñānena naśyati kiñca āgāmi karmaṇāṃ

nalinīdalagatajalavat jñānināṃ sambandho nāsti |

jñāniḥ

kiñca ye jñāninaṃ stuvanti bhajanti arcayanti tānprati

jñānikṛtaṃ āgāmi puṇyaṃ gacchati |

ye jñāninaṃ nindanti dviṣanti duḥkhapradānaṃ kurvanti tānprati

jñānikṛtaṃ sarvamāgāmi kriyamāṇaṃ yadavācyaṃ karma

pāpātmakaṃ tadgacchati |

suhṛdaḥ puṇyakṛtaṃ durhṛdaḥ pāpakṛtyaṃ gṛhṇanti |

brahmānandam

tathā cātmavitsaṃsāraṃ tīrtvā brahmānandamihaiva prāpnoti |

tarati śokamātmavit iti śruteḥ |

tanuṃ tyajatu vā kāśyāṃ śvapacasya gṛhe'tha vā |

jñānasamprāptisamaye muktā'sau vigatāśayaḥ | iti smṛteśca |iti śrīśaṅkarabhagavatpādācāryapraṇītaḥ tattvabodhaprakaraṇaṃ samāptam |