Patanjali Yoga Sutrani - 1 (samadhi Pada)

ॐ

પતઞ્જલિ યોગ સૂત્રાણિ - 1 (સમાધિ પાદ)

Patanjali Gujarati

અથ સમાધિપાદઃ ।

અથ યોગાનુશાસનમ્ ॥ 1 ॥

યોગશ્ચિત્તવૃત્તિ નિરોધઃ ॥ 2 ॥

તદા દ્રષ્ટુઃ સ્વરૂપેઽવસ્થાનમ્ ॥ 3 ॥

વૃત્તિ સારૂપ્યમિતરત્ર ॥ 4 ॥

વૃત્તયઃ પઞ્ચતય્યઃ ક્લિષ્ટાઽક્લિષ્ટાઃ ॥ 5 ॥

પ્રમાણ વિપર્યય વિકલ્પ નિદ્રા સ્મૃતયઃ ॥ 6 ॥

પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમાઃ પ્રમાણાનિ ॥ 7 ॥

વિપર્યયો મિથ્યાજ્ઞાનમતદ્રૂપ પ્રતિષ્ઠમ્ ॥ 8 ॥

શબ્દજ્ઞાનાનુપાતી વસ્તુશૂન્યો વિકલ્પઃ ॥ 9 ॥

અભાવ પ્રત્યયાલમ્બના વૃત્તિર્નિદ્રા ॥ 10 ॥

અનુભૂત વિષયાસમ્પ્રમોષઃ સ્મૃતિઃ ॥ 11 ॥

અભ્યાસ વૈરાગ્યાભ્યાં તન્નિરોધઃ ॥ 12 ॥

તત્ર સ્થિતૌ યત્નોઽભ્યાસઃ ॥ 13 ॥

સ તુ દીર્ઘકાલ નૈરન્તર્ય સત્કારાસેવિતો દૃઢભૂમિઃ ॥ 14 ॥

દૃષ્ટાનુશ્રવિક વિષય વિતૃષ્ણસ્ય વશીકારસઞ્જ્ઞા વૈરાગ્યમ્ ॥ 15 ॥

તત્પરં પુરુષખ્યાતે-ર્ગુણવૈતૃષ્ણ્યમ્ ॥ 16 ॥

વિતર્ક વિચારાનન્દાસ્મિતારૂપાનુગમાત્ સમ્પ્રજ્ઞાતઃ ॥ 17 ॥

વિરામપ્રત્યયાભ્યાસપૂર્વઃ સંસ્કારશેષોઽન્યઃ ॥ 18 ॥

ભવપ્રત્યયો વિદેહપ્રકૃતિલયાનામ્ ॥ 19 ॥

શ્રદ્ધા વીર્ય સ્મૃતિ સમાધિપ્રજ્ઞા પૂર્વક ઇતરેષામ્ ॥ 20 ॥

તીવ્રસંવેગાનામાસન્નઃ ॥ 21 ॥

મૃદુમધ્યાધિમાત્રત્વાત્તતોઽપિ વિશેષઃ ॥ 22 ॥

ઈશ્વરપ્રણિધાનાદ્વા ॥ 23 ॥

ક્લેશ કર્મ વિપાકાશયૈરપરામૃષ્ટઃ પુરુષવિશેષ ઈશ્વરઃ ॥ 24 ॥

તત્ર નિરતિશયં સર્વજ્ઞબીજમ્ ॥ 25 ॥

સ એષઃ પૂર્વેષામપિ ગુરુઃ કાલેનાનવચ્છેદાત્ ॥ 26 ॥

તસ્ય વાચકઃ પ્રણવઃ ॥ 27 ॥

તજ્જપસ્તદર્થભાવનમ્ ॥ 28 ॥

તતઃ પ્રત્યક્ચેતનાધિગમોઽપ્યન્તરાયાભાવશ્ચ ॥ 29 ॥

વ્યાધિ સ્ત્યાન સંશય પ્રમાદાલસ્યાવિરતિ ભ્રાન્તિ

દર્શનાલબ્ધભૂમિકત્વાનવસ્થિતત્વાનિ ચિત્તવિક્ષેપાસ્તેંઽતરાયાઃ ॥ 30 ॥

દુઃખ દૌર્મનસ્યાઙ્ગમેજયત્વ શ્વાસપ્રશ્વાસા વિક્ષેપસહભુવઃ ॥ 31 ॥

તત્પ્રતિષેધાર્થમેકતત્ત્વાભ્યાસઃ ॥ 32 ॥

મૈત્રી કરુણા મુદિતોપેક્ષાણાં સુખ દુઃખ પુણ્યાપુણ્ય વિષયાણામ્-ભાવનાતશ્ચિત્તપ્રસાદનમ્ ॥ 33 ॥

પ્રચ્છર્દન વિધારણાભ્યાં વા પ્રાણસ્ય ॥ 34 ॥

વિષયવતી વા પ્રવૃત્તિરુત્પન્ના મનસઃ સ્થિતિ નિબન્ધિની ॥ 35 ॥

વિશોકા વા જ્યોતિષ્મતી ॥ 36 ॥

વીતરાગ વિષયં વા ચિત્તમ્ ॥ 37 ॥

સ્વપ્ન નિદ્રા જ્ઞાનાલમ્બનં વા ॥ 38 ॥

યથાભિમતધ્યાનાદ્વા ॥ 39 ॥

પરમાણુ પરમ મહત્ત્વાન્તોઽસ્ય વશીકારઃ ॥ 40 ॥

ક્ષીણવૃત્તેરભિજાતસ્યેવ મણેર્ગ્રહીતૃગ્રહણ ગ્રાહ્યેષુ તત્સ્થ તદઞ્જનતા સમાપત્તિઃ ॥ 41 ॥

તત્ર શબ્દાર્થ જ્ઞાન વિકલ્પૈઃ સઙ્કીર્ણા સવિતર્કા સમાપત્તિઃ ॥ 42 ॥

સ્મૃતિ પરિશુદ્ધૌ સ્વરૂપ શૂન્યેવાર્થ માત્રનિર્ભાસા નિર્વિતર્કા ॥ 43 ॥

એતયૈવ સવિચારા નિર્વિચારા ચ સૂક્ષ્મવિષયા વ્યાખ્યાતા ॥ 44 ॥

સૂક્ષ્મ વિષયત્વં ચાલિઙ્ગપર્યવસાનમ્ ॥ 45 ॥

તા એવ સબીજઃ સમાધિઃ ॥ 46 ॥

નિર્વિચાર વૈશારાદ્યેઽધ્યાત્મપ્રસાદઃ ॥ 47 ॥

ઋતમ્ભરા તત્ર પ્રજ્ઞા ॥ 48 ॥

શ્રુતાનુમાન પ્રજ્ઞાભ્યામન્યવિષયા વિશેષાર્થત્વાત્ ॥ 49 ॥

તજ્જઃ સંસ્કારોઽન્યસંસ્કાર પ્રતિબન્ધી ॥ 50 ॥

તસ્યાપિ નિરોધે સર્વનિરોધાન્નિર્બીજસ્સમાધિઃ ॥ 51 ॥

ઇતિ પાતઞ્જલયોગદર્શને સમાધિપાદો નામ પ્રથમઃ પાદઃ ।

Roman (IAST) Transliteration

atha samādhipādaḥ |

atha yogānuśāsanam || 1 ||

yogaścittavṛtti nirodhaḥ || 2 ||

tadā draṣṭuḥ svarūpe'vasthānam || 3 ||

vṛtti sārūpyamitaratra || 4 ||

vṛttayaḥ pañcatayyaḥ kliṣṭā'kliṣṭāḥ || 5 ||

pramāṇa viparyaya vikalpa nidrā smṛtayaḥ || 6 ||

pratyakṣānumānāgamāḥ pramāṇāni || 7 ||

viparyayo mithyājñānamatadrūpa pratiṣṭham || 8 ||

śabdajñānānupātī vastuśūnyo vikalpaḥ || 9 ||

abhāva pratyayālambanā vṛttirnidrā || 10 ||

anubhūta viṣayāsampramoṣaḥ smṛtiḥ || 11 ||

abhyāsa vairāgyābhyāṃ tannirodhaḥ || 12 ||

tatra sthitau yatno'bhyāsaḥ || 13 ||

sa tu dīrghakāla nairantarya satkārāsevito dṛḍhabhūmiḥ || 14 ||

dṛṣṭānuśravika viṣaya vitṛṣṇasya vaśīkārasañjñā vairāgyam || 15 ||

tatparaṃ puruṣakhyāte-rguṇavaitṛṣṇyam || 16 ||

vitarka vicārānandāsmitārūpānugamāt samprajñātaḥ || 17 ||

virāmapratyayābhyāsapūrvaḥ saṃskāraśeṣo'nyaḥ || 18 ||

bhavapratyayo videhaprakṛtilayānām || 19 ||

śraddhā vīrya smṛti samādhiprajñā pūrvaka itareṣām || 20 ||

tīvrasaṃvegānāmāsannaḥ || 21 ||

mṛdumadhyādhimātratvāttato'pi viśeṣaḥ || 22 ||

īśvarapraṇidhānādvā || 23 ||

kleśa karma vipākāśayairaparāmṛṣṭaḥ puruṣaviśeṣa īśvaraḥ || 24 ||

tatra niratiśayaṃ sarvajñabījam || 25 ||

sa eṣaḥ pūrveṣāmapi guruḥ kālenānavacchedāt || 26 ||

tasya vācakaḥ praṇavaḥ || 27 ||

tajjapastadarthabhāvanam || 28 ||

tataḥ pratyakcetanādhigamo'pyantarāyābhāvaśca || 29 ||

vyādhi styāna saṃśaya pramādālasyāvirati bhrānti

darśanālabdhabhūmikatvānavasthitatvāni cittavikṣepāsteṃ'tarāyāḥ || 30 ||

duḥkha daurmanasyāṅgamejayatva śvāsapraśvāsā vikṣepasahabhuvaḥ || 31 ||

tatpratiṣedhārthamekatattvābhyāsaḥ || 32 ||

maitrī karuṇā muditopekṣāṇāṃ sukha duḥkha puṇyāpuṇya viṣayāṇām-bhāvanātaścittaprasādanam || 33 ||

pracchardana vidhāraṇābhyāṃ vā prāṇasya || 34 ||

viṣayavatī vā pravṛttirutpannā manasaḥ sthiti nibandhinī || 35 ||

viśokā vā jyotiṣmatī || 36 ||

vītarāga viṣayaṃ vā cittam || 37 ||

svapna nidrā jñānālambanaṃ vā || 38 ||

yathābhimatadhyānādvā || 39 ||

paramāṇu parama mahattvānto'sya vaśīkāraḥ || 40 ||

kṣīṇavṛtterabhijātasyeva maṇergrahītṛgrahaṇa grāhyeṣu tatstha tadañjanatā samāpattiḥ || 41 ||

tatra śabdārtha jñāna vikalpaiḥ saṅkīrṇā savitarkā samāpattiḥ || 42 ||

smṛti pariśuddhau svarūpa śūnyevārtha mātranirbhāsā nirvitarkā || 43 ||

etayaiva savicārā nirvicārā ca sūkṣmaviṣayā vyākhyātā || 44 ||

sūkṣma viṣayatvaṃ cāliṅgaparyavasānam || 45 ||

tā eva sabījaḥ samādhiḥ || 46 ||

nirvicāra vaiśārādye'dhyātmaprasādaḥ || 47 ||

ṛtambharā tatra prajñā || 48 ||

śrutānumāna prajñābhyāmanyaviṣayā viśeṣārthatvāt || 49 ||

tajjaḥ saṃskāro'nyasaṃskāra pratibandhī || 50 ||

tasyāpi nirodhe sarvanirodhānnirbījassamādhiḥ || 51 ||

iti pātañjalayogadarśane samādhipādo nāma prathamaḥ pādaḥ |