Chanakya Niti - Shodasho'dhyayah

ॐ

ચાણક્ય નીતિ - ષોડશોઽધ્યાયઃ

Gujarati

ન ધ્યાતં પદમીશ્વરસ્ય વિધિવત્સંસારવિચ્છિત્તયે

સ્વર્ગદ્વારકપાટપાટનપટુર્ધર્મોઽપિ નોપાર્જિતઃ ।

નારીપીનપયોધરોરુયુગલા સ્વપ્નેઽપિ નાલિઙ્ગિતં

માતુઃ કેવલમેવ યૌવનવનચ્છેદે કુઠારા વયમ્ ॥ 01 ॥

જલ્પન્તિ સાર્ધમન્યેન પશ્યન્ત્યન્યં સવિભ્રમાઃ ।

હૃદયે ચિન્તયન્ત્યન્યં ન સ્ત્રીણામેકતો રતિઃ ॥ 02 ॥

યો મોહાન્મન્યતે મૂઢો રક્તેયં મયિ કામિની ।

સ તસ્યા વશગો ભૂત્વા નૃત્યેત્ ક્રીડાશકુન્તવત્ ॥ 03 ॥

કોઽર્થાન્પ્રાપ્ય ન ગર્વિતો વિષયિણઃ કસ્યાપદોઽસ્તં ગતાઃ

સ્ત્રીભિઃ કસ્ય ન ખણ્ડિતં ભુવિ મનઃ કો નામ રાજપ્રિયઃ ।

કઃ કાલસ્ય ન ગોચરત્વમગમત્ કોઽર્થી ગતો ગૌરવં

કો વા દુર્જનદુર્ગમેષુ પતિતઃ ક્ષેમેણ યાતઃ પથિ ॥ 04 ॥

ન નિર્મિતો ન ચૈવ ન દૃષ્ટપૂર્વો

ન શ્રૂયતે હેમમયઃ કુરઙ્ગઃ ।

તથાઽપિ તૃષ્ણા રઘુનન્દનસ્ય

વિનાશકાલે વિપરીતબુદ્ધિઃ ॥ 05 ॥

ગુણૈરુત્તમતાં યાતિ નોચ્ચૈરાસનસંસ્થિતાઃ ।

પ્રાસાદશિખરસ્થોઽપિ કાકઃ કિં ગરુડાયતે ॥ 06 ॥

ગુણાઃ સર્વત્ર પૂજ્યન્તે ન મહત્યોઽપિ સમ્પદઃ ।

પૂર્ણેન્દુઃ કિં તથા વન્દ્યો નિષ્કલઙ્કો યથા કૃશઃ ॥ 07 ॥

પરૈરુક્તગુણો યસ્તુ નિર્ગુણોઽપિ ગુણી ભવેત્ ।

ઇન્દ્રોઽપિ લઘુતાં યાતિ સ્વયં પ્રખ્યાપિતૈર્ગુણૈઃ ॥ 08 ॥

વિવેકિનમનુપ્રાપ્તા ગુણા યાન્તિ મનોજ્ઞતામ્ ।

સુતરાં રત્નમાભાતિ ચામીકરનિયોજિતમ્ ॥ 09 ॥

ગુણૈઃ સર્વજ્ઞતુલ્યોઽપિ સીદત્યેકો નિરાશ્રયઃ ।

અનર્ઘ્યમપિ માણિક્યં હેમાશ્રયમપેક્ષતે ॥ 10 ॥

અતિક્લેશેન યદ્દ્રવ્યમતિલોભેન યત્સુખમ્ ।

શત્રૂણાં પ્રણિપાતેન તે હ્યર્થા મા ભવન્તુ મે ॥ 11 ॥

કિં તયા ક્રિયતે લક્ષ્મ્યા યા વધૂરિવ કેવલા ।

યા તુ વેશ્યેવ સામાન્યા પથિકૈરપિ ભુજ્યતે ॥ 12 ॥

ધનેષુ જીવિતવ્યેષુ સ્ત્રીષુ ચાહારકર્મસુ ।

અતૃપ્તાઃ પ્રાણિનઃ સર્વે યાતા યાસ્યન્તિ યાન્તિ ચ ॥ 13 ॥

ક્ષીયન્તે સર્વદાનાનિ યજ્ઞહોમબલિક્રિયાઃ ।

ન ક્ષીયતે પાત્રદાનમભયં સર્વદેહિનામ્ ॥ 14 ॥

તૃણં લઘુ તૃણાત્તૂલં તૂલાદપિ ચ યાચકઃ ।

વાયુના કિં ન નીતોઽસૌ મામયં યાચયિષ્યતિ ॥ 15 ॥

વરં પ્રાણપરિત્યાગો માનભઙ્ગેન જીવનાત્ ।

પ્રાણત્યાગે ક્ષણં દુઃખં માનભઙ્ગે દિને દિને ॥ 16 ॥

પ્રિયવાક્યપ્રદાનેન સર્વે તુષ્યન્તિ જન્તવઃ ।

તસ્માત્તદેવ વક્તવ્યં વચને કા દરિદ્રતા ॥ 17 ॥

સંસારકટુવૃક્ષસ્ય દ્વે ફલેઽમૃતોપમે ।

સુભાષિતં ચ સુસ્વાદુ સઙ્ગતિઃ સજ્જને જને ॥ 18 ॥

જન્મ જન્મ યદભ્યસ્તં દાનમધ્યયનં તપઃ ।

તેનૈવાઽભ્યાસયોગેન દેહી ચાભ્યસ્યતે પુનઃ ॥ 19 ॥

પુસ્તકસ્થા તુ યા વિદ્યા પરહસ્તગતં ધનમ્ ।

કાર્યકાલે સમુત્પન્ને ન સા વિદ્યા ન તદ્ધનમ્ ॥ 20 ॥

Roman (IAST) Transliteration

na dhyātaṃ padamīśvarasya vidhivatsaṃsāravicchittaye

svargadvārakapāṭapāṭanapaṭurdharmo'pi nopārjitaḥ |

nārīpīnapayodharoruyugalā svapne'pi nāliṅgitaṃ

mātuḥ kevalameva yauvanavanacchede kuṭhārā vayam || 01 ||

jalpanti sārdhamanyena paśyantyanyaṃ savibhramāḥ |

hṛdaye cintayantyanyaṃ na strīṇāmekato ratiḥ || 02 ||

yo mohānmanyate mūḍho rakteyaṃ mayi kāminī |

sa tasyā vaśago bhūtvā nṛtyet krīḍāśakuntavat || 03 ||

ko'rthānprāpya na garvito viṣayiṇaḥ kasyāpado'staṃ gatāḥ

strībhiḥ kasya na khaṇḍitaṃ bhuvi manaḥ ko nāma rājapriyaḥ |

kaḥ kālasya na gocaratvamagamat ko'rthī gato gauravaṃ

ko vā durjanadurgameṣu patitaḥ kṣemeṇa yātaḥ pathi || 04 ||

na nirmito na caiva na dṛṣṭapūrvo

na śrūyate hemamayaḥ kuraṅgaḥ |

tathā'pi tṛṣṇā raghunandanasya

vināśakāle viparītabuddhiḥ || 05 ||

guṇairuttamatāṃ yāti noccairāsanasaṃsthitāḥ |

prāsādaśikharastho'pi kākaḥ kiṃ garuḍāyate || 06 ||

guṇāḥ sarvatra pūjyante na mahatyo'pi sampadaḥ |

pūrṇenduḥ kiṃ tathā vandyo niṣkalaṅko yathā kṛśaḥ || 07 ||

parairuktaguṇo yastu nirguṇo'pi guṇī bhavet |

indro'pi laghutāṃ yāti svayaṃ prakhyāpitairguṇaiḥ || 08 ||

vivekinamanuprāptā guṇā yānti manojñatām |

sutarāṃ ratnamābhāti cāmīkaraniyojitam || 09 ||

guṇaiḥ sarvajñatulyo'pi sīdatyeko nirāśrayaḥ |

anarghyamapi māṇikyaṃ hemāśrayamapekṣate || 10 ||

atikleśena yaddravyamatilobhena yatsukham |

śatrūṇāṃ praṇipātena te hyarthā mā bhavantu me || 11 ||

kiṃ tayā kriyate lakṣmyā yā vadhūriva kevalā |

yā tu veśyeva sāmānyā pathikairapi bhujyate || 12 ||

dhaneṣu jīvitavyeṣu strīṣu cāhārakarmasu |

atṛptāḥ prāṇinaḥ sarve yātā yāsyanti yānti ca || 13 ||

kṣīyante sarvadānāni yajñahomabalikriyāḥ |

na kṣīyate pātradānamabhayaṃ sarvadehinām || 14 ||

tṛṇaṃ laghu tṛṇāttūlaṃ tūlādapi ca yācakaḥ |

vāyunā kiṃ na nīto'sau māmayaṃ yācayiṣyati || 15 ||

varaṃ prāṇaparityāgo mānabhaṅgena jīvanāt |

prāṇatyāge kṣaṇaṃ duḥkhaṃ mānabhaṅge dine dine || 16 ||

priyavākyapradānena sarve tuṣyanti jantavaḥ |

tasmāttadeva vaktavyaṃ vacane kā daridratā || 17 ||

saṃsārakaṭuvṛkṣasya dve phale'mṛtopame |

subhāṣitaṃ ca susvādu saṅgatiḥ sajjane jane || 18 ||

janma janma yadabhyastaṃ dānamadhyayanaṃ tapaḥ |

tenaivā'bhyāsayogena dehī cābhyasyate punaḥ || 19 ||

pustakasthā tu yā vidyā parahastagataṃ dhanam |

kāryakāle samutpanne na sā vidyā na taddhanam || 20 ||