Chanakya Niti - Dvadasho'dhyayah

ॐ

ચાણક્ય નીતિ - દ્વાદશોઽધ્યાયઃ

Gujarati

સાનન્દં સદનં સુતાસ્તુ સુધિયઃ કાન્તા પ્રિયાલાપિની

ઇચ્છાપૂર્તિધનં સ્વયોષિતિ રતિઃ સ્વાજ્ઞાપરાઃ સેવકાઃ ।

આતિથ્યં શિવપૂજનં પ્રતિદિનં મિષ્ટાન્નપાનં ગૃહે

સાધોઃ સઙ્ગમુપાસતે ચ સતતં ધન્યો ગૃહસ્થાશ્રમઃ ॥ 01 ॥

આર્તેષુ વિપ્રેષુ દયાન્વિતશ્ચ

યચ્છ્રદ્ધયા સ્વલ્પમુપૈતિ દાનમ્ ।

અનન્તપારમુપૈતિ રાજન્

યદ્દીયતે તન્ન લભેદ્દ્વિજેભ્યઃ ॥ 02 ॥

દાક્ષિણ્યં સ્વજને દયા પરજને શાઠ્યં સદા દુર્જને

પ્રીતિઃ સાધુજને સ્મયઃ ખલજને વિદ્વજ્જને ચાર્જવમ્ ।

શૌર્યં શત્રુજને ક્ષમા ગુરુજને નારીજને ધૂર્તતા

ઇત્થં યે પુરુષા કલાસુ કુશલાસ્તેષ્વેવ લોકસ્થિતિઃ ॥ 03 ॥

હસ્તૌ દાનવિવર્જિતૌ શ્રુતિપુટૌ સારસ્વતદ્રોહિણૌ

નેત્રે સાધુવિલોકનેન રહિતે પાદૌ ન તીર્થં ગતૌ ।

અન્યાયાર્જિતવિત્તપૂર્ણમુદરં ગર્વેણ તુઙ્ગં શિરો

રે રે જમ્બુક મુઞ્ચ મુઞ્ચ સહસા નીચં સુનિન્દ્યં વપુઃ ॥ 04 ॥

યેષાં શ્રીમદ્યશોદાસુતપદકમલે નાસ્તિ ભક્તિર્નરાણાં

યેષામાભીરકન્યાપ્રિયગુણકથને નાનુરક્તા રસજ્ઞા ।

યેષાં શ્રીકૃષ્ણલીલાલલિતરસકથાસાદરૌ નૈવ કર્ણૌ

ધિક્ તાન્ ધિક્ તાન્ ધિગેતાન્ કથયતિ સતતં કીર્તનસ્થો મૃદઙ્ગઃ ॥ 05 ॥

પત્રં નૈવ યદા કરીલવિટપે દોષો વસન્તસ્ય કિં

નોલૂકોઽપ્યવલોકતે યદિ દિવા સૂર્યસ્ય કિં દૂષણમ્ ।

વર્ષા નૈવ પતન્તિ ચાતકમુખે મેઘસ્ય કિં દૂષણં

યત્પૂર્વં વિધિના લલાટલિખિતં તન્માર્જિતું કઃ ક્ષમઃ ॥ 06 ॥

સત્સઙ્ગાદ્ભવતિ હિ સાધુના ખલાનાં

સાધૂનાં ન હિ ખલસઙ્ગતઃ ખલત્વમ્ ।

આમોદં કુસુમભવં મૃદેવ ધત્તે

મૃદ્ગન્ધં નહિ કુસુમાનિ ધારયન્તિ ॥ 07 ॥

સાધૂનાં દર્શનં પુણ્યં તીર્થભૂતા હિ સાધવઃ ।

કાલેન ફલતે તીર્થં સદ્યઃ સાધુસમાગમઃ ॥ 08 ॥

વિપ્રાસ્મિન્નગરે મહાન્કથય કસ્તાલદ્રુમાણાં ગણઃ

કો દાતા રજકો દદાતિ વસનં પ્રાતર્ગૃહીત્વા નિશિ ।

કો દક્ષઃ પરવિત્તદારહરણે સર્વોઽપિ દક્ષો જનઃ

કસ્માજ્જીવસિ હે સખે વિષકૃમિન્યાયેન જીવામ્યહમ્ ॥ 09 ॥

ન વિપ્રપાદોદકકર્દમાણિ

ન વેદશાસ્ત્રધ્વનિગર્જિતાનિ ।

સ્વાહાસ્વધાકારવિવર્જિતાનિ

શ્મશાનતુલ્યાનિ ગૃહાણિ તાનિ ॥ 10 ॥

સત્યં માતા પિતા જ્ઞાનં ધર્મો ભ્રાતા દયા સખા ।

શાન્તિઃ પત્ની ક્ષમા પુત્રઃ ષડેતે મમ બાન્ધવાઃ ॥ 11 ॥

અનિત્યાનિ શરીરાણિ વિભવો નૈવ શાશ્વતઃ ।

નિત્યં સન્નિહિતો મૃત્યુઃ કર્તવ્યો ધર્મસઙ્ગ્રહઃ ॥ 12 ॥

નિમન્ત્રોત્સવા વિપ્રા ગાવો નવતૃણોત્સવાઃ ।

પત્યુત્સાહયુતા ભાર્યા અહં કૃષ્ણચરણોત્સવઃ ॥ 13 ॥

માતૃવત્પરદારેષુ પરદ્રવ્યેષુ લોષ્ટ્રવત્ ।

આત્મવત્સર્વભૂતેષુ યઃ પશ્યતિ સ પણ્ડિતઃ ॥ 14 ॥

ધર્મે તત્પરતા મુખે મધુરતા દાને સમુત્સાહતા

મિત્રેઽવઞ્ચકતા ગુરૌ વિનયતા ચિત્તેઽતિમભીરતા ।

આચારે શુચિતા ગુણે રસિકતા શાસ્ત્રેષુ વિજ્ઞાનતા

રૂપે સુન્દરતા શિવે ભજનતા ત્વય્યસ્તિ ભો રાઘવ ॥ 15 ॥

કાષ્ઠં કલ્પતરુઃ સુમેરુચલશ્ચિન્તામણિઃ પ્રસ્તરઃ

સૂર્યાસ્તીવ્રકરઃ શશી ક્ષયકરઃ ક્ષારો હિ વારાં નિધિઃ ।

કામો નષ્ટતનુર્વલિર્દિતિસુતો નિત્યં પશુઃ કામગૌ-

ર્નૈતાંસ્તે તુલયામિ ભો રઘુપતે કસ્યોપમા દીયતે ॥ 16 ॥

વિદ્યા મિત્રં પ્રવાસે ચ ભાર્યા મિત્રં ગૃહેષુ ચ ।

વ્યાધિતસ્યૌષધં મિત્રં ધર્મો મિત્રં મૃતસ્ય ચ ॥ 17 ॥

વિનયં રાજપુત્રેભ્યઃ પણ્ડિતેભ્યઃ સુભાષિતમ્ ।

અનૃતં દ્યૂતકારેભ્યઃ સ્ત્રીભ્યઃ શિક્ષેત કૈતવમ્ ॥ 18 ॥

અનાલોક્ય વ્યયં કર્તા અનાથઃ કલહપ્રિયઃ ।

આતુરઃ સર્વક્ષેત્રેષુ નરઃ શીઘ્રં વિનશ્યતિ ॥ 19 ॥

નાહારં ચિન્તયેત્પ્રાજ્ઞો ધર્મમેકં હિ ચિન્તયેત્ ।

આહારો હિ મનુષ્યાણાં જન્મના સહ જાયતે ॥ 20 ॥

ધનધાન્યપ્રયોગેષુ વિદ્યાસઙ્ગ્રહણે તથા ।

આહારે વ્યવહારે ચ ત્યક્તલજ્જઃ સુખી ભવેત્ ॥ 21 ॥

જલબિન્દુનિપાતેન ક્રમશઃ પૂર્યતે ઘટઃ ।

સ હેતુઃ સર્વવિદ્યાનાં ધર્મસ્ય ચ ધનસ્ય ચ ॥ 22 ॥

વયસઃ પરિણામેઽપિ યઃ ખલઃ ખલ એવ સઃ ।

સમ્પક્વમપિ માધુર્યં નોપયાતીન્દ્રવારુણમ્ ॥ 23 ॥

Roman (IAST) Transliteration

sānandaṃ sadanaṃ sutāstu sudhiyaḥ kāntā priyālāpinī

icchāpūrtidhanaṃ svayoṣiti ratiḥ svājñāparāḥ sevakāḥ |

ātithyaṃ śivapūjanaṃ pratidinaṃ miṣṭānnapānaṃ gṛhe

sādhoḥ saṅgamupāsate ca satataṃ dhanyo gṛhasthāśramaḥ || 01 ||

ārteṣu vipreṣu dayānvitaśca

yacchraddhayā svalpamupaiti dānam |

anantapāramupaiti rājan

yaddīyate tanna labheddvijebhyaḥ || 02 ||

dākṣiṇyaṃ svajane dayā parajane śāṭhyaṃ sadā durjane

prītiḥ sādhujane smayaḥ khalajane vidvajjane cārjavam |

śauryaṃ śatrujane kṣamā gurujane nārījane dhūrtatā

itthaṃ ye puruṣā kalāsu kuśalāsteṣveva lokasthitiḥ || 03 ||

hastau dānavivarjitau śrutipuṭau sārasvatadrohiṇau

netre sādhuvilokanena rahite pādau na tīrthaṃ gatau |

anyāyārjitavittapūrṇamudaraṃ garveṇa tuṅgaṃ śiro

re re jambuka muñca muñca sahasā nīcaṃ sunindyaṃ vapuḥ || 04 ||

yeṣāṃ śrīmadyaśodāsutapadakamale nāsti bhaktirnarāṇāṃ

yeṣāmābhīrakanyāpriyaguṇakathane nānuraktā rasajñā |

yeṣāṃ śrīkṛṣṇalīlālalitarasakathāsādarau naiva karṇau

dhik tān dhik tān dhigetān kathayati satataṃ kīrtanastho mṛdaṅgaḥ || 05 ||

patraṃ naiva yadā karīlaviṭape doṣo vasantasya kiṃ

nolūko'pyavalokate yadi divā sūryasya kiṃ dūṣaṇam |

varṣā naiva patanti cātakamukhe meghasya kiṃ dūṣaṇaṃ

yatpūrvaṃ vidhinā lalāṭalikhitaṃ tanmārjituṃ kaḥ kṣamaḥ || 06 ||

satsaṅgādbhavati hi sādhunā khalānāṃ

sādhūnāṃ na hi khalasaṅgataḥ khalatvam |

āmodaṃ kusumabhavaṃ mṛdeva dhatte

mṛdgandhaṃ nahi kusumāni dhārayanti || 07 ||

sādhūnāṃ darśanaṃ puṇyaṃ tīrthabhūtā hi sādhavaḥ |

kālena phalate tīrthaṃ sadyaḥ sādhusamāgamaḥ || 08 ||

viprāsminnagare mahānkathaya kastāladrumāṇāṃ gaṇaḥ

ko dātā rajako dadāti vasanaṃ prātargṛhītvā niśi |

ko dakṣaḥ paravittadāraharaṇe sarvo'pi dakṣo janaḥ

kasmājjīvasi he sakhe viṣakṛminyāyena jīvāmyaham || 09 ||

na viprapādodakakardamāṇi

na vedaśāstradhvanigarjitāni |

svāhāsvadhākāravivarjitāni

śmaśānatulyāni gṛhāṇi tāni || 10 ||

satyaṃ mātā pitā jñānaṃ dharmo bhrātā dayā sakhā |

śāntiḥ patnī kṣamā putraḥ ṣaḍete mama bāndhavāḥ || 11 ||

anityāni śarīrāṇi vibhavo naiva śāśvataḥ |

nityaṃ sannihito mṛtyuḥ kartavyo dharmasaṅgrahaḥ || 12 ||

nimantrotsavā viprā gāvo navatṛṇotsavāḥ |

patyutsāhayutā bhāryā ahaṃ kṛṣṇacaraṇotsavaḥ || 13 ||

mātṛvatparadāreṣu paradravyeṣu loṣṭravat |

ātmavatsarvabhūteṣu yaḥ paśyati sa paṇḍitaḥ || 14 ||

dharme tatparatā mukhe madhuratā dāne samutsāhatā

mitre'vañcakatā gurau vinayatā citte'timabhīratā |

ācāre śucitā guṇe rasikatā śāstreṣu vijñānatā

rūpe sundaratā śive bhajanatā tvayyasti bho rāghava || 15 ||

kāṣṭhaṃ kalpataruḥ sumerucalaścintāmaṇiḥ prastaraḥ

sūryāstīvrakaraḥ śaśī kṣayakaraḥ kṣāro hi vārāṃ nidhiḥ |

kāmo naṣṭatanurvalirditisuto nityaṃ paśuḥ kāmagau-

rnaitāṃste tulayāmi bho raghupate kasyopamā dīyate || 16 ||

vidyā mitraṃ pravāse ca bhāryā mitraṃ gṛheṣu ca |

vyādhitasyauṣadhaṃ mitraṃ dharmo mitraṃ mṛtasya ca || 17 ||

vinayaṃ rājaputrebhyaḥ paṇḍitebhyaḥ subhāṣitam |

anṛtaṃ dyūtakārebhyaḥ strībhyaḥ śikṣeta kaitavam || 18 ||

anālokya vyayaṃ kartā anāthaḥ kalahapriyaḥ |

āturaḥ sarvakṣetreṣu naraḥ śīghraṃ vinaśyati || 19 ||

nāhāraṃ cintayetprājño dharmamekaṃ hi cintayet |

āhāro hi manuṣyāṇāṃ janmanā saha jāyate || 20 ||

dhanadhānyaprayogeṣu vidyāsaṅgrahaṇe tathā |

āhāre vyavahāre ca tyaktalajjaḥ sukhī bhavet || 21 ||

jalabindunipātena kramaśaḥ pūryate ghaṭaḥ |

sa hetuḥ sarvavidyānāṃ dharmasya ca dhanasya ca || 22 ||

vayasaḥ pariṇāme'pi yaḥ khalaḥ khala eva saḥ |

sampakvamapi mādhuryaṃ nopayātīndravāruṇam || 23 ||