Shrimadbhagavadgita Parayana - Shashtho'dhyayah

ॐ

શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતા પારાયણ - ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ

Gita Vyasa Gujarati

ૐ શ્રી પરમાત્મને નમઃ

અથ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ

આત્મસંયમયોગઃ

શ્રી ભગવાનુવાચ

અનાશ્રિતઃ કર્મફલં કાર્યં કર્મ કરોતિ યઃ ।

સ સન્ન્યાસી ચ યોગી ચ ન નિરગ્નિર્ન ચાક્રિયઃ ॥1॥

યં સન્ન્યાસમિતિ પ્રાહુઃ યોગં તં વિદ્ધિ પાણ્ડવ ।

ન હ્યસન્ન્યસ્તસઙ્કલ્પઃ યોગી ભવતિ કશ્ચન ॥2॥

આરુરુક્ષોર્મુનેર્યોગં કર્મ કારણમુચ્યતે ।

યોગારૂઢસ્ય તસ્યૈવ શમઃ કારણમુચ્યતે ॥3॥

યદા હિ નેન્દ્રિયાર્થેષુ ન કર્મસ્વનુષજ્જતે ।

સર્વસઙ્કલ્પસન્ન્યાસી યોગારૂઢસ્તદોચ્યતે ॥4॥

ઉદ્ધરેદાત્મનાઽઽત્માનં નાત્માનમવસાદયેત્ ।

આત્મૈવ હ્યાત્મનો બન્ધુઃ આત્મૈવ રિપુરાત્મનઃ ॥5॥

બન્ધુરાત્માત્મનસ્તસ્ય યેનાત્મૈવાત્મના જિતઃ ।

અનાત્મનસ્તુ શત્રુત્વે વર્તેતાત્મૈવ શત્રુવત્ ॥6॥

જિતાત્મનઃ પ્રશાન્તસ્ય પરમાત્મા સમાહિતઃ ।

શીતોષ્ણસુખદુઃખેષુ તથા માનાપમાનયોઃ ॥7॥

જ્ઞાનવિજ્ઞાનતૃપ્તાત્મા કૂટસ્થો વિજિતેન્દ્રિયઃ ।

યુક્ત ઇત્યુચ્યતે યોગી સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનઃ ॥8॥

સુહૃન્મિત્રાર્યુદાસીન મધ્યસ્થદ્વેષ્યબન્ધુષુ ।

સાધુષ્વપિ ચ પાપેષુ સમબુદ્ધિર્વિશિષ્યતે ॥9॥

યોગી યુઞ્જીત સતતમ્ આત્માનં રહસિ સ્થિતઃ ।

એકાકી યતચિત્તાત્મા નિરાશીરપરિગ્રહઃ ॥10॥

શુચૌ દેશે પ્રતિષ્ઠાપ્ય સ્થિરમાસનમાત્મનઃ ।

નાત્યુચ્છ્રિતં નાતિનીચં ચૈલાજિનકુશોત્તરમ્ ॥11॥

તત્રૈકાગ્રં મનઃ કૃત્વા યતચિત્તેન્દ્રિયક્રિયઃ ।

ઉપવિશ્યાસને યુઞ્જ્યાત્ યોગમાત્મવિશુદ્ધયે ॥12॥

સમં કાયશિરોગ્રીવં ધારયન્નચલં સ્થિરઃ ।

સમ્પ્રેક્ષ્ય નાસિકાગ્રં સ્વં દિશશ્ચાનવલોકયન્ ॥13॥

પ્રશાન્તાત્મા વિગત ભીઃ બ્રહ્મચારિવ્રતે સ્થિતઃ ।

મનઃ સંયમ્ય મચ્ચિત્તઃ યુક્ત આસીત મત્પરઃ ॥14॥

યુઞ્જન્નેવં સદાઽઽત્માનં યોગી નિયતમાનસઃ ।

શાન્તિં નિર્વાણપરમાં મત્સંસ્થામધિગચ્છતિ ॥15॥

નાત્યશ્નતસ્તુ યોગોઽસ્તિ ન ચૈકાન્તમનશ્નતઃ ।

ન ચાતિ સ્વપ્નશીલસ્ય જાગ્રતો નૈવ ચાર્જુન ॥16॥

યુક્તાહારવિહારસ્ય યુક્તચેષ્ટસ્ય કર્મસુ ।

યુક્તસ્વપ્નાવબોધસ્ય યોગો ભવતિ દુઃખહા ॥17॥

યદા વિનિયતં ચિત્તમ્ આત્મન્યેવાવતિષ્ઠતે ।

નિસ્સ્પૃહઃ સર્વકામેભ્યઃ યુક્ત ઇત્યુચ્યતે તદા ॥18॥

યથા દીપો નિવાતસ્થઃ નેઙ્ગતે સોપમા સ્મૃતા ।

યોગિનો યતચિત્તસ્ય યુઞ્જતો યોગમાત્મનઃ ॥19॥

યત્રોપરમતે ચિત્તં નિરુદ્ધં યોગસેવયા ।

યત્ર ચૈવાત્મનાત્માનં પશ્યન્નાત્મનિ તુષ્યતિ ॥20॥

સુખમાત્યન્તિકં યત્તત્ બુદ્ધિગ્રાહ્યમતીન્દ્રિયમ્ ।

વેત્તિ યત્ર ન ચૈવાયં સ્થિતશ્ચલતિ તત્ત્વતઃ ॥21॥

યં લબ્ધ્વા ચાપરં લાભં મન્યતે નાધિકં તતઃ ।

યસ્મિન્ સ્થિતો ન દુઃખેન ગુરુણાપિ વિચાલ્યતે ॥22॥

તં વિદ્યાત્ દુઃખસંયોગ વિયોગં યોગસઞ્જ્ઞિતમ્ ।

સ નિશ્ચયેન યોક્તવ્યઃ યોગોઽનિર્વિણ્ણચેતસા ॥23॥

સઙ્કલ્પપ્રભવાન્કામાન્ ત્યક્ત્વા સર્વાનશેષતઃ ।

મનસૈવેન્દ્રિયગ્રામં વિનિયમ્ય સમન્તતઃ ॥24॥

શનૈઃ શનૈરુપરમેત્ બુદ્ધ્યા ધૃતિગૃહીતયા ।

આત્મસંસ્થં મનઃ કૃત્વા ન કિઞ્ચિદપિ ચિન્તયેત્ ॥25॥

યતો યતો નિશ્ચરતિ મનશ્ચઞ્ચલમસ્થિરમ્ ।

તતસ્તતો નિયમ્યૈતત્ આત્મન્યેવ વશં નયેત્ ॥26॥

પ્રશાન્તમનસં હ્યેનં યોગિનં સુખમુત્તમમ્ ।

ઉપૈતિ શાન્તરજસં બ્રહ્મભૂતમકલ્મષમ્ ॥27॥

યુઞ્જન્નેવં સદાઽઽત્માનં યોગી વિગતકલ્મષઃ ।

સુખેન બ્રહ્મસંસ્પર્શમ્ અત્યન્તં સુખમશ્નુતે ॥28॥

સર્વભૂતસ્થમાત્માનં સર્વભૂતાનિ ચાત્મનિ ।

ઈક્ષતે યોગયુક્તાત્મા સર્વત્ર સમદર્શનઃ ॥29॥

યો માં પશ્યતિ સર્વત્ર સર્વં ચ મયિ પશ્યતિ ।

તસ્યાહં ન પ્રણશ્યામિ સ ચ મે ન પ્રણશ્યતિ ॥30॥

સર્વભૂતસ્થિતં યો માં ભજત્યેકત્વમાસ્થિતઃ ।

સર્વથા વર્તમાનોઽપિ સ યોગી મયિ વર્તતે ॥31॥

આત્મૌપમ્યેન સર્વત્ર સમં પશ્યતિ યોઽર્જુન ।

સુખં વા યદિ વા દુઃખં સ યોગી પરમો મતઃ ॥32॥

અર્જુન ઉવાચ

યોઽયં યોગસ્ત્વયા પ્રોક્તઃ સામ્યેન મધુસૂદન ।

એતસ્યાહં ન પશ્યામિ ચઞ્ચલત્વાત્‌સ્થિતિં સ્થિરામ્ ॥33॥

ચઞ્ચલં હિ મનઃ કૃષ્ણ પ્રમાથિ બલવદ્દૃઢમ્ ।

તસ્યાહં નિગ્રહં મન્યે વાયોરિવ સુદુષ્કરમ્ ॥34॥

શ્રી ભગવાનુવાચ

અસંશયં મહાબાહો મનો દુર્નિગ્રહં ચલમ્ ।

અભ્યાસેન તુ કૌન્તેય વૈરાગ્યેણ ચ ગૃહ્યતે ॥35॥

અસંયતાત્મના યોગઃ દુષ્પ્રાપ ઇતિ મે મતિઃ ।

વશ્યાત્મના તુ યતતા શક્યોઽવાપ્તુમુપાયતઃ ॥36॥

અર્જુન ઉવાચ

અયતિઃ શ્રદ્ધયોપેતઃ યોગાચ્ચલિતમાનસઃ ।

અપ્રાપ્ય યોગસંસિદ્ધિં કાં ગતિં કૃષ્ણ ગચ્છતિ ॥37॥

કચ્ચિન્નોભયવિભ્રષ્ટઃ છિન્નાભ્રમિવ નશ્યતિ ।

અપ્રતિષ્ઠો મહાબાહો વિમૂઢો બ્રહ્મણઃ પથિ ॥38॥

એતન્મે સંશયં કૃષ્ણ છેત્તુમર્હસ્યશેષતઃ ।

ત્વદન્યઃ સંશયસ્યાસ્ય છેત્તા ન હ્યુપપદ્યતે ॥39॥

શ્રી ભગવાનુવાચ

પાર્થ નૈવેહ નામુત્ર વિનાશસ્તસ્ય વિદ્યતે ।

ન હિ કલ્યાણકૃત્કશ્ચિત્ દુર્ગતિં તાત ગચ્છતિ ॥40॥

પ્રાપ્ય પુણ્યકૃતાં લોકાન્ ઉષિત્વા શાશ્વતીઃ સમાઃ ।

શુચીનાં શ્રીમતાં ગેહે યોગભ્રષ્ટોઽભિજાયતે ॥41॥

અથવા યોગિનામેવ કુલે ભવતિ ધીમતામ્ ।

એતદ્ધિ દુર્લભતરં લોકે જન્મ યદીદૃશમ્ ॥42॥

તત્ર તં બુદ્ધિસંયોગં લભતે પૌર્વદેહિકમ્ ।

યતતે ચ તતો ભૂયઃ સંસિદ્ધૌ કુરુનન્દન ॥43॥

પૂર્વાભ્યાસેન તેનૈવ હ્રિયતે હ્યવશોઽપિ સઃ ।

જિજ્ઞાસુરપિ યોગસ્ય શબ્દબ્રહ્માતિવર્તતે ॥44॥

પ્રયત્નાદ્યતમાનસ્તુ યોગી સંશુદ્ધકિલ્બિષઃ ।

અનેકજન્મસંસિદ્ધઃ તતો યાતિ પરાં ગતિમ્ ॥45॥

તપસ્વિભ્યોઽધિકો યોગી જ્ઞાનિભ્યોઽપિ મતોઽધિકઃ ।

કર્મિભ્યશ્ચાધિકો યોગી તસ્માદ્યોગી ભવાર્જુન ॥46॥

યોગિનામપિ સર્વેષાં મદ્ગતેનાન્તરાત્મના ।

શ્રદ્ધાવાન્ભજતે યો માં સ મે યુક્તતમો મતઃ ॥47॥

॥ ૐ તત્સદિતિ શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતાસુ ઉપનિષત્સુ બ્રહ્મવિદ્યાયાં

યોગશાસ્ત્રે શ્રીકૃષ્ણાર્જુનસંવાદે આત્મસંયમયોગો નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ 09

Roman (IAST) Transliteration

oṃ śrī paramātmane namaḥ

atha ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

ātmasaṃyamayogaḥ

śrī bhagavānuvāca

anāśritaḥ karmaphalaṃ kāryaṃ karma karoti yaḥ |

sa sannyāsī ca yogī ca na niragnirna cākriyaḥ ||1||

yaṃ sannyāsamiti prāhuḥ yogaṃ taṃ viddhi pāṇḍava |

na hyasannyastasaṅkalpaḥ yogī bhavati kaścana ||2||

ārurukṣormuneryogaṃ karma kāraṇamucyate |

yogārūḍhasya tasyaiva śamaḥ kāraṇamucyate ||3||

yadā hi nendriyārtheṣu na karmasvanuṣajjate |

sarvasaṅkalpasannyāsī yogārūḍhastadocyate ||4||

uddharedātmanā''tmānaṃ nātmānamavasādayet |

ātmaiva hyātmano bandhuḥ ātmaiva ripurātmanaḥ ||5||

bandhurātmātmanastasya yenātmaivātmanā jitaḥ |

anātmanastu śatrutve vartetātmaiva śatruvat ||6||

jitātmanaḥ praśāntasya paramātmā samāhitaḥ |

śītoṣṇasukhaduḥkheṣu tathā mānāpamānayoḥ ||7||

jñānavijñānatṛptātmā kūṭastho vijitendriyaḥ |

yukta ityucyate yogī samaloṣṭāśmakāñcanaḥ ||8||

suhṛnmitrāryudāsīna madhyasthadveṣyabandhuṣu |

sādhuṣvapi ca pāpeṣu samabuddhirviśiṣyate ||9||

yogī yuñjīta satatam ātmānaṃ rahasi sthitaḥ |

ekākī yatacittātmā nirāśīraparigrahaḥ ||10||

śucau deśe pratiṣṭhāpya sthiramāsanamātmanaḥ |

nātyucchritaṃ nātinīcaṃ cailājinakuśottaram ||11||

tatraikāgraṃ manaḥ kṛtvā yatacittendriyakriyaḥ |

upaviśyāsane yuñjyāt yogamātmaviśuddhaye ||12||

samaṃ kāyaśirogrīvaṃ dhārayannacalaṃ sthiraḥ |

samprekṣya nāsikāgraṃ svaṃ diśaścānavalokayan ||13||

praśāntātmā vigata bhīḥ brahmacārivrate sthitaḥ |

manaḥ saṃyamya maccittaḥ yukta āsīta matparaḥ ||14||

yuñjannevaṃ sadā''tmānaṃ yogī niyatamānasaḥ |

śāntiṃ nirvāṇaparamāṃ matsaṃsthāmadhigacchati ||15||

nātyaśnatastu yogo'sti na caikāntamanaśnataḥ |

na cāti svapnaśīlasya jāgrato naiva cārjuna ||16||

yuktāhāravihārasya yuktaceṣṭasya karmasu |

yuktasvapnāvabodhasya yogo bhavati duḥkhahā ||17||

yadā viniyataṃ cittam ātmanyevāvatiṣṭhate |

nisspṛhaḥ sarvakāmebhyaḥ yukta ityucyate tadā ||18||

yathā dīpo nivātasthaḥ neṅgate sopamā smṛtā |

yogino yatacittasya yuñjato yogamātmanaḥ ||19||

yatroparamate cittaṃ niruddhaṃ yogasevayā |

yatra caivātmanātmānaṃ paśyannātmani tuṣyati ||20||

sukhamātyantikaṃ yattat buddhigrāhyamatīndriyam |

vetti yatra na caivāyaṃ sthitaścalati tattvataḥ ||21||

yaṃ labdhvā cāparaṃ lābhaṃ manyate nādhikaṃ tataḥ |

yasmin sthito na duḥkhena guruṇāpi vicālyate ||22||

taṃ vidyāt duḥkhasaṃyoga viyogaṃ yogasañjñitam |

sa niścayena yoktavyaḥ yogo'nirviṇṇacetasā ||23||

saṅkalpaprabhavānkāmān tyaktvā sarvānaśeṣataḥ |

manasaivendriyagrāmaṃ viniyamya samantataḥ ||24||

śanaiḥ śanairuparamet buddhyā dhṛtigṛhītayā |

ātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtvā na kiñcidapi cintayet ||25||

yato yato niścarati manaścañcalamasthiram |

tatastato niyamyaitat ātmanyeva vaśaṃ nayet ||26||

praśāntamanasaṃ hyenaṃ yoginaṃ sukhamuttamam |

upaiti śāntarajasaṃ brahmabhūtamakalmaṣam ||27||

yuñjannevaṃ sadā''tmānaṃ yogī vigatakalmaṣaḥ |

sukhena brahmasaṃsparśam atyantaṃ sukhamaśnute ||28||

sarvabhūtasthamātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani |

īkṣate yogayuktātmā sarvatra samadarśanaḥ ||29||

yo māṃ paśyati sarvatra sarvaṃ ca mayi paśyati |

tasyāhaṃ na praṇaśyāmi sa ca me na praṇaśyati ||30||

sarvabhūtasthitaṃ yo māṃ bhajatyekatvamāsthitaḥ |

sarvathā vartamāno'pi sa yogī mayi vartate ||31||

ātmaupamyena sarvatra samaṃ paśyati yo'rjuna |

sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ sa yogī paramo mataḥ ||32||

arjuna uvāca

yo'yaṃ yogastvayā proktaḥ sāmyena madhusūdana |

etasyāhaṃ na paśyāmi cañcalatvāt‌sthitiṃ sthirām ||33||

cañcalaṃ hi manaḥ kṛṣṇa pramāthi balavaddṛḍham |

tasyāhaṃ nigrahaṃ manye vāyoriva suduṣkaram ||34||

śrī bhagavānuvāca

asaṃśayaṃ mahābāho mano durnigrahaṃ calam |

abhyāsena tu kaunteya vairāgyeṇa ca gṛhyate ||35||

asaṃyatātmanā yogaḥ duṣprāpa iti me matiḥ |

vaśyātmanā tu yatatā śakyo'vāptumupāyataḥ ||36||

arjuna uvāca

ayatiḥ śraddhayopetaḥ yogāccalitamānasaḥ |

aprāpya yogasaṃsiddhiṃ kāṃ gatiṃ kṛṣṇa gacchati ||37||

kaccinnobhayavibhraṣṭaḥ chinnābhramiva naśyati |

apratiṣṭho mahābāho vimūḍho brahmaṇaḥ pathi ||38||

etanme saṃśayaṃ kṛṣṇa chettumarhasyaśeṣataḥ |

tvadanyaḥ saṃśayasyāsya chettā na hyupapadyate ||39||

śrī bhagavānuvāca

pārtha naiveha nāmutra vināśastasya vidyate |

na hi kalyāṇakṛtkaścit durgatiṃ tāta gacchati ||40||

prāpya puṇyakṛtāṃ lokān uṣitvā śāśvatīḥ samāḥ |

śucīnāṃ śrīmatāṃ gehe yogabhraṣṭo'bhijāyate ||41||

athavā yogināmeva kule bhavati dhīmatām |

etaddhi durlabhataraṃ loke janma yadīdṛśam ||42||

tatra taṃ buddhisaṃyogaṃ labhate paurvadehikam |

yatate ca tato bhūyaḥ saṃsiddhau kurunandana ||43||

pūrvābhyāsena tenaiva hriyate hyavaśo'pi saḥ |

jijñāsurapi yogasya śabdabrahmātivartate ||44||

prayatnādyatamānastu yogī saṃśuddhakilbiṣaḥ |

anekajanmasaṃsiddhaḥ tato yāti parāṃ gatim ||45||

tapasvibhyo'dhiko yogī jñānibhyo'pi mato'dhikaḥ |

karmibhyaścādhiko yogī tasmādyogī bhavārjuna ||46||

yogināmapi sarveṣāṃ madgatenāntarātmanā |

śraddhāvānbhajate yo māṃ sa me yuktatamo mataḥ ||47||

|| oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsu upaniṣatsu brahmavidyāyāṃ

yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde ātmasaṃyamayogo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ 09