Shrimadbhagavadgita Parayana - Ashtadasho'dhyayah

ॐ

શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતા પારાયણ - અષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ

Gita Vyasa Gujarati

ૐ શ્રી પરમાત્મને નમઃ

અથ અષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ

મોક્ષસન્ન્યાસયોગઃ

અર્જુન ઉવાચ

સન્ન્યાસસ્ય મહાબાહો તત્ત્વમિચ્છામિ વેદિતુમ્ ।

ત્યાગસ્ય ચ હૃષીકેશ પૃથક્કેશિનિષૂદન ॥1॥

શ્રી ભગવાનુવાચ

કામ્યાનાં કર્મણાં ન્યાસં સન્ન્યાસં કવયો વિદુઃ ।

સર્વકર્મફલત્યાગં પ્રાહુસ્ત્યાગં વિચક્ષણાઃ ॥2॥

ત્યાજ્યં દોષવદિત્યેકે કર્મ પ્રાહુર્મનીષિણઃ ।

યજ્ઞદાનતપઃકર્મ ન ત્યાજ્યમિતિ ચાપરે ॥3॥

નિશ્ચયં શૃણુ મે તત્ર ત્યાગે ભરતસત્તમ ।

ત્યાગો હિ પુરુષવ્યાઘ્ર ત્રિવિધઃ સમ્પ્રકીર્તિતઃ ॥4॥

યજ્ઞદાનતપઃકર્મ ન ત્યાજ્યં કાર્યમેવ તત્ ।

યજ્ઞો દાનં તપશ્ચૈવ પાવનાનિ મનીષિણામ્ ॥5॥

એતાન્યપિ તુ કર્માણિ સઙ્ગં ત્યક્ત્વા ફલાનિ ચ ।

કર્તવ્યાનીતિ મે પાર્થ નિશ્ચિતં મતમુત્તમમ્ ॥6॥

નિયતસ્ય તુ સન્ન્યાસઃ કર્મણો નોપપદ્યતે ।

મોહાત્તસ્ય પરિત્યાગઃ તામસઃ પરિકીર્તિતઃ ॥7॥

દુઃખમિત્યેવ યત્કર્મ કાયક્લેશભયાત્ત્યજેત્ ।

સ કૃત્વા રાજસં ત્યાગં નૈવ ત્યાગફલં લભેત્ ॥8॥

કાર્યમિત્યેવ યત્કર્મ નિયતં ક્રિયતેઽર્જુન ।

સઙ્ગં ત્યક્ત્વા ફલં ચૈવ સ ત્યાગઃ સાત્ત્વિકો મતઃ ॥9॥

ન દ્વેષ્ટ્યકુશલં કર્મ કુશલે નાનુષજ્જતે ।

ત્યાગી સત્ત્વસમાવિષ્ટઃ મેધાવી છિન્નસંશયઃ ॥10॥

ન હિ દેહભૃતા શક્યં ત્યક્તું કર્માણ્યશેષતઃ ।

યસ્તુ કર્મફલત્યાગી સ ત્યાગીત્યભિધીયતે ॥11॥

અનિષ્ટમિષ્ટં મિશ્રં ચ ત્રિવિધં કર્મણઃ ફલમ્ ।

ભવત્યત્યાગિનાં પ્રેત્ય ન તુ સન્ન્યાસિનાં ક્વચિત્ ॥12॥

પઞ્ચૈતાનિ મહાબાહો કારણાનિ નિબોધ મે ।

સાઙ્ખ્યે કૃતાન્તે પ્રોક્તાનિ સિદ્ધયે સર્વકર્મણામ્ ॥13॥

અધિષ્ઠાનં તથા કર્તા કરણં ચ પૃથગ્વિધમ્ ।

વિવિધાશ્ચ પૃથક્ચેષ્ટાઃ દૈવં ચૈવાત્ર પઞ્ચમમ્ ॥14॥

શરીરવાઙ્મનોભિર્યત્ કર્મ પ્રારભતે નરઃ ।

ન્યાય્યં વા વિપરીતં વા પઞ્ચૈતે તસ્ય હેતવઃ ॥15॥

તત્રૈવં સતિ કર્તારમ્ આત્માનં કેવલં તુ યઃ ।

પશ્યત્યકૃતબુદ્ધિત્વાત્ ન સ પશ્યતિ દુર્મતિઃ ॥16॥

યસ્ય નાહઙ્કૃતો ભાવઃ બુદ્ધિર્યસ્ય ન લિપ્યતે ।

હત્વાઽપિ સ ઇમાઁલ્લોકાન્ ન હન્તિ ન નિબધ્યતે ॥17॥

જ્ઞાનં જ્ઞેયં પરિજ્ઞાતા ત્રિવિધા કર્મચોદના ।

કરણં કર્મ કર્તેતિ ત્રિવિધઃ કર્મસઙ્ગ્રહઃ ॥18॥

જ્ઞાનં કર્મ ચ કર્તા ચ ત્રિધૈવ ગુણભેદતઃ ।

પ્રોચ્યતે ગુણસઙ્ખ્યાને યથાવચ્છૃણુ તાન્યપિ ॥19॥

સર્વભૂતેષુ યેનૈકં ભાવમવ્યયમીક્ષતે ।

અવિભક્તં વિભક્તેષુ તજ્જ્ઞાનં વિદ્ધિ સાત્ત્વિકમ્ ॥20॥

પૃથક્ત્વેન તુ યજ્જ્ઞાનં નાનાભાવાન્પૃથગ્વિધાન્ ।

વેત્તિ સર્વેષુ ભૂતેષુ તજ્જ્ઞાનં વિદ્ધિ રાજસમ્ ॥21॥

યત્તુ કૃત્સ્નવદેકસ્મિન્ કાર્યે સક્તમહૈતુકમ્ ।

અતત્ત્વાર્થવદલ્પં ચ તત્તામસમુદાહૃતમ્ ॥22॥

નિયતં સઙ્ગરહિતમ્ અરાગદ્વેષતઃ કૃતમ્ ।

અફલપ્રેપ્સુના કર્મ યત્તત્સાત્ત્વિકમુચ્યતે ॥23॥

યત્તુ કામેપ્સુના કર્મ સાહઙ્કારેણ વા પુનઃ ।

ક્રિયતે બહુલાયાસં તદ્રાજસમુદાહૃતમ્ ॥24॥

અનુબન્ધં ક્ષયં હિંસામ્ અનપેક્ષ્ય ચ પૌરુષમ્ ।

મોહાદારભ્યતે કર્મ યત્તત્તામસમુચ્યતે ॥25॥

મુક્તસઙ્ગોઽનહંવાદી ધૃત્યુત્સાહસમન્વિતઃ ।

સિદ્ધ્યસિદ્ધ્યોર્નિર્વિકારઃ કર્તા સાત્ત્વિક ઉચ્યતે ॥26॥

રાગી કર્મફલપ્રેપ્સુઃ લુબ્ધો હિંસાત્મકોઽશુચિઃ ।

હર્ષશોકાન્વિતઃ કર્તા રાજસઃ પરિકીર્તિતઃ ॥27॥

અયુક્તઃ પ્રાકૃતઃ સ્તબ્ધઃ શઠો નૈષ્કૃતિકોઽલસઃ ।

વિષાદી દીર્ઘસૂત્રી ચ કર્તા તામસ ઉચ્યતે ॥28॥

બુદ્ધેર્ભેદં ધૃતેશ્ચૈવ ગુણતસ્ત્રિવિધં શૃણુ ।

પ્રોચ્યમાનમશેષેણ પૃથક્ત્વેન ધનઞ્જય ॥29॥

પ્રવૃત્તિં ચ નિવૃત્તિં ચ કાર્યાકાર્યે ભયાભયે ।

બન્ધં મોક્ષં ચ યા વેત્તિ બુદ્ધિઃ સા પાર્થ સાત્ત્વિકી ॥30॥

યયા ધર્મમધર્મં ચ કાર્યં ચાકાર્યમેવ ચ ।

અયથાવત્પ્રજાનાતિ બુદ્ધિઃ સા પાર્થ રાજસી ॥31॥

અધર્મં ધર્મમિતિ યા મન્યતે તમસાઽઽવૃતા ।

સર્વાર્થાન્વિપરીતાંશ્ચ બુદ્ધિઃ સા પાર્થ તામસી ॥32॥

ધૃત્યા યયા ધારયતે મનઃ પ્રાણેન્દ્રિયક્રિયાઃ ।

યોગેનાવ્યભિચારિણ્યા ધૃતિઃ સા પાર્થ સાત્ત્વિકી ॥33॥

યયા તુ ધર્મકામાર્થાન્ ધૃત્યા ધારયતેઽર્જુન ।

પ્રસઙ્ગેન ફલાકાઙ્ક્ષી ધૃતિઃ સા પાર્થ રાજસી ॥34॥

યયા સ્વપ્નં ભયં શોકં વિષાદં મદમેવ ચ ।

ન વિમુઞ્ચતિ દુર્મેધાઃ ધૃતિઃ સા તામસી મતા ॥35॥

સુખં ત્વિદાનીં ત્રિવિધં શૃણુ મે ભરતર્ષભ ।

અભ્યાસાદ્રમતે યત્ર દુઃખાન્તં ચ નિગચ્છતિ ॥36॥

યત્તદગ્રે વિષમિવ પરિણામેઽમૃતોપમમ્ ।

તત્સુખં સાત્ત્વિકં પ્રોક્તમ્ આત્મબુદ્ધિપ્રસાદજમ્ ॥37॥

વિષયેન્દ્રિયસંયોગાત્ યત્તદગ્રેઽમૃતોપમમ્ ।

પરિણામે વિષમિવ તત્સુખં રાજસં સ્મૃતમ્ ॥38॥

યદગ્રે ચાનુબન્ધે ચ સુખં મોહનમાત્મનઃ ।

નિદ્રાલસ્યપ્રમાદોત્થં તત્તામસમુદાહૃતમ્ ॥39॥

ન તદસ્તિ પૃથિવ્યાં વા દિવિ દેવેષુ વા પુનઃ ।

સત્ત્વં પ્રકૃતિજૈર્મુક્તં યદેભિઃ સ્યાત્ત્રિભિર્ગુણૈઃ ॥40॥

બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવિશાં શૂદ્રાણાં ચ પરન્તપ ।

કર્માણિ પ્રવિભક્તાનિ સ્વભાવપ્રભવૈર્ગુણૈઃ ॥41॥

શમો દમસ્તપઃ શૌચં ક્ષાન્તિરાર્જવમેવ ચ ।

જ્ઞાનં વિજ્ઞાનમાસ્તિક્યં બ્રહ્મકર્મ સ્વભાવજમ્ ॥42॥

શૌર્યં તેજો ધૃતિર્દાક્ષ્યં યુદ્ધે ચાપ્યપલાયનમ્ ।

દાનમીશ્વરભાવશ્ચ ક્ષાત્રં કર્મ સ્વભાવજમ્ ॥43॥

કૃષિગૌરક્ષ્યવાણિજ્યં વૈશ્યકર્મ સ્વભાવજમ્ ।

પરિચર્યાત્મકં કર્મ શૂદ્રસ્યાપિ સ્વભાવજમ્ ॥44॥

સ્વે સ્વે કર્મણ્યભિરતઃ સંસિદ્ધિં લભતે નરઃ ।

સ્વકર્મનિરતઃ સિદ્ધિં યથા વિન્દતિ તચ્છૃણુ ॥45॥

યતઃ પ્રવૃત્તિર્ભૂતાનાં યેન સર્વમિદં તતમ્ ।

સ્વકર્મણા તમભ્યર્ચ્ય સિદ્ધિં વિન્દતિ માનવઃ ॥46॥

શ્રેયાન્સ્વધર્મો વિગુણઃ પરધર્માત્સ્વનુષ્ઠિતાત્ ।

સ્વભાવનિયતં કર્મ કુર્વન્નાપ્નોતિ કિલ્બિષમ્ ॥47॥

સહજં કર્મ કૌન્તેય સદોષમપિ ન ત્યજેત્ ।

સર્વારમ્ભા હિ દોષેણ ધૂમેનાગ્નિરિવાવૃતાઃ ॥48॥

અસક્તબુદ્ધિઃ સર્વત્ર જિતાત્મા વિગતસ્પૃહઃ ।

નૈષ્કર્મ્યસિદ્ધિં પરમાં સન્ન્યાસેનાધિગચ્છતિ ॥49॥

સિદ્ધિં પ્રાપ્તો યથા બ્રહ્મ તથાઽઽપ્નોતિ નિબોધ મે ।

સમાસેનૈવ કૌન્તેય નિષ્ઠા જ્ઞાનસ્ય યા પરા ॥50॥

બુદ્ધ્યા વિશુદ્ધયા યુક્તઃ ધૃત્યાઽઽત્માનં નિયમ્ય ચ ।

શબ્દાદીન્વિષયાંસ્ત્યક્ત્વા રાગદ્વેષૌ વ્યુદસ્ય ચ ॥51॥

વિવિક્તસેવી લઘ્વાશી યતવાક્કાયમાનસઃ ।

ધ્યાનયોગપરો નિત્યં વૈરાગ્યં સમુપાશ્રિતઃ ॥52॥

અહઙ્કારં બલં દર્પં કામં ક્રોધં પરિગ્રહમ્ ।

વિમુચ્ય નિર્મમઃ શાન્તઃ બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે ॥53॥

બ્રહ્મભૂતઃ પ્રસન્નાત્મા ન શોચતિ ન કાઙ્ક્ષતિ ।

સમઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ મદ્ભક્તિં લભતે પરામ્ ॥54॥

ભક્ત્યા મામભિજાનાતિ યાવાન્યશ્ચાસ્મિ તત્ત્વતઃ ।

તતો માં તત્ત્વતો જ્ઞાત્વા વિશતે તદનન્તરમ્ ॥55॥

સર્વકર્માણ્યપિ સદા કુર્વાણો મદ્વ્યપાશ્રયઃ ।

મત્પ્રસાદાદવાપ્નોતિ શાશ્વતં પદમવ્યયમ્ ॥56॥

ચેતસા સર્વકર્માણિ મયિ સન્ન્યસ્ય મત્પરઃ ।

બુદ્ધિયોગમુપાશ્રિત્ય મચ્ચિત્તઃ સતતં ભવ ॥57॥

મચ્ચિત્તઃ સર્વદુર્ગાણિ મત્પ્રસાદાત્તરિષ્યસિ ।

અથ ચેત્ત્વમહઙ્કારાત્ ન શ્રોષ્યસિ વિનઙ્ક્ષ્યસિ ॥58॥

યદહઙ્કારમાશ્રિત્ય ન યોત્સ્ય ઇતિ મન્યસે ।

મિથ્યૈષ વ્યવસાયસ્તે પ્રકૃતિસ્ત્વાં નિયોક્ષ્યતિ ॥59॥

સ્વભાવજેન કૌન્તેય નિબદ્ધઃ સ્વેન કર્મણા ।

કર્તું નેચ્છસિ યન્મોહાત્ કરિષ્યસ્યવશોઽપિ તત્ ॥60॥

ઈશ્વરઃ સર્વભૂતાનાં હૃદ્દેશેઽર્જુન તિષ્ઠતિ ।

ભ્રામયન્સર્વભૂતાનિ યન્ત્રારૂઢાનિ માયયા ॥61॥

તમેવ શરણં ગચ્છ સર્વભાવેન ભારત ।

તત્પ્રસાદાત્પરાં શાન્તિં સ્થાનં પ્રાપ્સ્યસિ શાશ્વતમ્ ॥62॥

ઇતિ તે જ્ઞાનમાખ્યાતં ગુહ્યાદ્ગુહ્યતરં મયા ।

વિમૃશ્યૈતદશેષેણ યથેચ્છસિ તથા કુરુ ॥63॥

સર્વગુહ્યતમં ભૂયઃ શૃણુ મે પરમં વચઃ ।

ઇષ્ટોઽસિ મે દૃઢમિતિ તતો વક્ષ્યામિ તે હિતમ્ ॥64॥

મન્મના ભવ મદ્ભક્તઃ મદ્યાજી માં નમસ્કુરુ ।

મામેવૈષ્યસિ સત્યં તે પ્રતિજાને પ્રિયોઽસિ મે ॥65॥

સર્વધર્માન્પરિત્યજ્ય મામેકં શરણં વ્રજ ।

અહં ત્વા સર્વપાપેભ્યઃ મોક્ષયિષ્યામિ મા શુચઃ ॥66॥

ઇદં તે નાતપસ્કાય નાભક્તાય કદાચન ।

ન ચાશુશ્રૂષવે વાચ્યં ન ચ માં યોઽભ્યસૂયતિ ॥67॥

ય ઇમં પરમં ગુહ્યં મદ્ભક્તેષ્વભિધાસ્યતિ ।

ભક્તિં મયિ પરાં કૃત્વા મામેવૈષ્યત્યસંશયઃ ॥68॥

ન ચ તસ્માન્મનુષ્યેષુ કશ્ચિન્મે પ્રિયકૃત્તમઃ ।

ભવિતા ન ચ મે તસ્માત્ અન્યઃ પ્રિયતરો ભુવિ ॥69॥

અધ્યેષ્યતે ચ ય ઇમં ધર્મ્યં સંવાદમાવયોઃ ।

જ્ઞાનયજ્ઞેન તેનાહમ્ ઇષ્ટઃ સ્યામિતિ મે મતિઃ ॥70॥

શ્રદ્ધાવાનનસૂયશ્ચ શૃણુયાદપિ યો નરઃ ।

સોઽપિ મુક્તઃ શુભાఁલ્લોકાન્ પ્રાપ્નુયાત્પુણ્યકર્મણામ્ ॥71॥

કચ્ચિદેતચ્છ્રુતં પાર્થ ત્વયૈકાગ્રેણ ચેતસા ।

કચ્ચિદજ્ઞાનસમ્મોહઃ પ્રણષ્ટસ્તે ધનઞ્જય ॥72॥

અર્જુન ઉવાચ

નષ્ટો મોહઃ સ્મૃતિર્લબ્ધા ત્વત્પ્રસાદાન્મયાઽચ્યુત ।

સ્થિતોઽસ્મિ ગતસન્દેહઃ કરિષ્યે વચનં તવ ॥73॥

સઞ્જય ઉવાચ

ઇત્યહં વાસુદેવસ્ય પાર્થસ્ય ચ મહાત્મનઃ ।

સંવાદમિમમશ્રૌષમ્ અદ્ભુતં રોમહર્ષણમ્ ॥74॥

વ્યાસપ્રસાદાચ્છ્રુતવાન્ ઇમં ગુહ્યતમં પરમ્ ।

યોગં યોગેશ્વરાત્કૃષ્ણાત્ સાક્ષાત્કથયતઃ સ્વયમ્ ॥75॥

રાજન્સંસ્મૃત્ય સંસ્મૃત્ય સંવાદમિમમદ્ભુતમ્ ।

કેશવાર્જુનયોઃ પુણ્યં હૃષ્યામિ ચ મુહુર્મુહુઃ ॥76॥

તચ્ચ સંસ્મૃત્ય સંસ્મૃત્ય રૂપમત્યદ્ભુતં હરેઃ ।

વિસ્મયો મે મહાન્રાજન્ હૃષ્યામિ ચ પુનઃ પુનઃ ॥77॥

યત્ર યોગેશ્વરઃ કૃષ્ણઃ યત્ર પાર્થો ધનુર્ધરઃ ।

તત્ર શ્રીર્વિજયો ભૂતિઃ ધ્રુવા નીતિર્મતિર્મમ ॥78॥

॥ ૐ તત્સદિતિ શ્રીમન્મહાભારતે શતસાહસ્રિકાયાં સંહિતાયાં વૈયાસિક્યાં શ્રીમદ્ભીષ્મપર્વણિ શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતાસુ ઉપનિષત્સુ બ્રહ્મવિદ્યાયાં

યોગશાસ્ત્રે શ્રીકૃષ્ણાર્જુનસંવાદે મોક્ષસન્ન્યાસયોગો નામ અષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

oṃ śrī paramātmane namaḥ

atha aṣṭādaśo'dhyāyaḥ

mokṣasannyāsayogaḥ

arjuna uvāca

sannyāsasya mahābāho tattvamicchāmi veditum |

tyāgasya ca hṛṣīkeśa pṛthakkeśiniṣūdana ||1||

śrī bhagavānuvāca

kāmyānāṃ karmaṇāṃ nyāsaṃ sannyāsaṃ kavayo viduḥ |

sarvakarmaphalatyāgaṃ prāhustyāgaṃ vicakṣaṇāḥ ||2||

tyājyaṃ doṣavadityeke karma prāhurmanīṣiṇaḥ |

yajñadānatapaḥkarma na tyājyamiti cāpare ||3||

niścayaṃ śṛṇu me tatra tyāge bharatasattama |

tyāgo hi puruṣavyāghra trividhaḥ samprakīrtitaḥ ||4||

yajñadānatapaḥkarma na tyājyaṃ kāryameva tat |

yajño dānaṃ tapaścaiva pāvanāni manīṣiṇām ||5||

etānyapi tu karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā phalāni ca |

kartavyānīti me pārtha niścitaṃ matamuttamam ||6||

niyatasya tu sannyāsaḥ karmaṇo nopapadyate |

mohāttasya parityāgaḥ tāmasaḥ parikīrtitaḥ ||7||

duḥkhamityeva yatkarma kāyakleśabhayāttyajet |

sa kṛtvā rājasaṃ tyāgaṃ naiva tyāgaphalaṃ labhet ||8||

kāryamityeva yatkarma niyataṃ kriyate'rjuna |

saṅgaṃ tyaktvā phalaṃ caiva sa tyāgaḥ sāttviko mataḥ ||9||

na dveṣṭyakuśalaṃ karma kuśale nānuṣajjate |

tyāgī sattvasamāviṣṭaḥ medhāvī chinnasaṃśayaḥ ||10||

na hi dehabhṛtā śakyaṃ tyaktuṃ karmāṇyaśeṣataḥ |

yastu karmaphalatyāgī sa tyāgītyabhidhīyate ||11||

aniṣṭamiṣṭaṃ miśraṃ ca trividhaṃ karmaṇaḥ phalam |

bhavatyatyāgināṃ pretya na tu sannyāsināṃ kvacit ||12||

pañcaitāni mahābāho kāraṇāni nibodha me |

sāṅkhye kṛtānte proktāni siddhaye sarvakarmaṇām ||13||

adhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇaṃ ca pṛthagvidham |

vividhāśca pṛthakceṣṭāḥ daivaṃ caivātra pañcamam ||14||

śarīravāṅmanobhiryat karma prārabhate naraḥ |

nyāyyaṃ vā viparītaṃ vā pañcaite tasya hetavaḥ ||15||

tatraivaṃ sati kartāram ātmānaṃ kevalaṃ tu yaḥ |

paśyatyakṛtabuddhitvāt na sa paśyati durmatiḥ ||16||

yasya nāhaṅkṛto bhāvaḥ buddhiryasya na lipyate |

hatvā'pi sa imā~llokān na hanti na nibadhyate ||17||

jñānaṃ jñeyaṃ parijñātā trividhā karmacodanā |

karaṇaṃ karma karteti trividhaḥ karmasaṅgrahaḥ ||18||

jñānaṃ karma ca kartā ca tridhaiva guṇabhedataḥ |

procyate guṇasaṅkhyāne yathāvacchṛṇu tānyapi ||19||

sarvabhūteṣu yenaikaṃ bhāvamavyayamīkṣate |

avibhaktaṃ vibhakteṣu tajjñānaṃ viddhi sāttvikam ||20||

pṛthaktvena tu yajjñānaṃ nānābhāvānpṛthagvidhān |

vetti sarveṣu bhūteṣu tajjñānaṃ viddhi rājasam ||21||

yattu kṛtsnavadekasmin kārye saktamahaitukam |

atattvārthavadalpaṃ ca tattāmasamudāhṛtam ||22||

niyataṃ saṅgarahitam arāgadveṣataḥ kṛtam |

aphalaprepsunā karma yattatsāttvikamucyate ||23||

yattu kāmepsunā karma sāhaṅkāreṇa vā punaḥ |

kriyate bahulāyāsaṃ tadrājasamudāhṛtam ||24||

anubandhaṃ kṣayaṃ hiṃsām anapekṣya ca pauruṣam |

mohādārabhyate karma yattattāmasamucyate ||25||

muktasaṅgo'nahaṃvādī dhṛtyutsāhasamanvitaḥ |

siddhyasiddhyornirvikāraḥ kartā sāttvika ucyate ||26||

rāgī karmaphalaprepsuḥ lubdho hiṃsātmako'śuciḥ |

harṣaśokānvitaḥ kartā rājasaḥ parikīrtitaḥ ||27||

ayuktaḥ prākṛtaḥ stabdhaḥ śaṭho naiṣkṛtiko'lasaḥ |

viṣādī dīrghasūtrī ca kartā tāmasa ucyate ||28||

buddherbhedaṃ dhṛteścaiva guṇatastrividhaṃ śṛṇu |

procyamānamaśeṣeṇa pṛthaktvena dhanañjaya ||29||

pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca kāryākārye bhayābhaye |

bandhaṃ mokṣaṃ ca yā vetti buddhiḥ sā pārtha sāttvikī ||30||

yayā dharmamadharmaṃ ca kāryaṃ cākāryameva ca |

ayathāvatprajānāti buddhiḥ sā pārtha rājasī ||31||

adharmaṃ dharmamiti yā manyate tamasā''vṛtā |

sarvārthānviparītāṃśca buddhiḥ sā pārtha tāmasī ||32||

dhṛtyā yayā dhārayate manaḥ prāṇendriyakriyāḥ |

yogenāvyabhicāriṇyā dhṛtiḥ sā pārtha sāttvikī ||33||

yayā tu dharmakāmārthān dhṛtyā dhārayate'rjuna |

prasaṅgena phalākāṅkṣī dhṛtiḥ sā pārtha rājasī ||34||

yayā svapnaṃ bhayaṃ śokaṃ viṣādaṃ madameva ca |

na vimuñcati durmedhāḥ dhṛtiḥ sā tāmasī matā ||35||

sukhaṃ tvidānīṃ trividhaṃ śṛṇu me bharatarṣabha |

abhyāsādramate yatra duḥkhāntaṃ ca nigacchati ||36||

yattadagre viṣamiva pariṇāme'mṛtopamam |

tatsukhaṃ sāttvikaṃ proktam ātmabuddhiprasādajam ||37||

viṣayendriyasaṃyogāt yattadagre'mṛtopamam |

pariṇāme viṣamiva tatsukhaṃ rājasaṃ smṛtam ||38||

yadagre cānubandhe ca sukhaṃ mohanamātmanaḥ |

nidrālasyapramādotthaṃ tattāmasamudāhṛtam ||39||

na tadasti pṛthivyāṃ vā divi deveṣu vā punaḥ |

sattvaṃ prakṛtijairmuktaṃ yadebhiḥ syāttribhirguṇaiḥ ||40||

brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca parantapa |

karmāṇi pravibhaktāni svabhāvaprabhavairguṇaiḥ ||41||

śamo damastapaḥ śaucaṃ kṣāntirārjavameva ca |

jñānaṃ vijñānamāstikyaṃ brahmakarma svabhāvajam ||42||

śauryaṃ tejo dhṛtirdākṣyaṃ yuddhe cāpyapalāyanam |

dānamīśvarabhāvaśca kṣātraṃ karma svabhāvajam ||43||

kṛṣigaurakṣyavāṇijyaṃ vaiśyakarma svabhāvajam |

paricaryātmakaṃ karma śūdrasyāpi svabhāvajam ||44||

sve sve karmaṇyabhirataḥ saṃsiddhiṃ labhate naraḥ |

svakarmanirataḥ siddhiṃ yathā vindati tacchṛṇu ||45||

yataḥ pravṛttirbhūtānāṃ yena sarvamidaṃ tatam |

svakarmaṇā tamabhyarcya siddhiṃ vindati mānavaḥ ||46||

śreyānsvadharmo viguṇaḥ paradharmātsvanuṣṭhitāt |

svabhāvaniyataṃ karma kurvannāpnoti kilbiṣam ||47||

sahajaṃ karma kaunteya sadoṣamapi na tyajet |

sarvārambhā hi doṣeṇa dhūmenāgnirivāvṛtāḥ ||48||

asaktabuddhiḥ sarvatra jitātmā vigataspṛhaḥ |

naiṣkarmyasiddhiṃ paramāṃ sannyāsenādhigacchati ||49||

siddhiṃ prāpto yathā brahma tathā''pnoti nibodha me |

samāsenaiva kaunteya niṣṭhā jñānasya yā parā ||50||

buddhyā viśuddhayā yuktaḥ dhṛtyā''tmānaṃ niyamya ca |

śabdādīnviṣayāṃstyaktvā rāgadveṣau vyudasya ca ||51||

viviktasevī laghvāśī yatavākkāyamānasaḥ |

dhyānayogaparo nityaṃ vairāgyaṃ samupāśritaḥ ||52||

ahaṅkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krodhaṃ parigraham |

vimucya nirmamaḥ śāntaḥ brahmabhūyāya kalpate ||53||

brahmabhūtaḥ prasannātmā na śocati na kāṅkṣati |

samaḥ sarveṣu bhūteṣu madbhaktiṃ labhate parām ||54||

bhaktyā māmabhijānāti yāvānyaścāsmi tattvataḥ |

tato māṃ tattvato jñātvā viśate tadanantaram ||55||

sarvakarmāṇyapi sadā kurvāṇo madvyapāśrayaḥ |

matprasādādavāpnoti śāśvataṃ padamavyayam ||56||

cetasā sarvakarmāṇi mayi sannyasya matparaḥ |

buddhiyogamupāśritya maccittaḥ satataṃ bhava ||57||

maccittaḥ sarvadurgāṇi matprasādāttariṣyasi |

atha cettvamahaṅkārāt na śroṣyasi vinaṅkṣyasi ||58||

yadahaṅkāramāśritya na yotsya iti manyase |

mithyaiṣa vyavasāyaste prakṛtistvāṃ niyokṣyati ||59||

svabhāvajena kaunteya nibaddhaḥ svena karmaṇā |

kartuṃ necchasi yanmohāt kariṣyasyavaśo'pi tat ||60||

īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ hṛddeśe'rjuna tiṣṭhati |

bhrāmayansarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyayā ||61||

tameva śaraṇaṃ gaccha sarvabhāvena bhārata |

tatprasādātparāṃ śāntiṃ sthānaṃ prāpsyasi śāśvatam ||62||

iti te jñānamākhyātaṃ guhyādguhyataraṃ mayā |

vimṛśyaitadaśeṣeṇa yathecchasi tathā kuru ||63||

sarvaguhyatamaṃ bhūyaḥ śṛṇu me paramaṃ vacaḥ |

iṣṭo'si me dṛḍhamiti tato vakṣyāmi te hitam ||64||

manmanā bhava madbhaktaḥ madyājī māṃ namaskuru |

māmevaiṣyasi satyaṃ te pratijāne priyo'si me ||65||

sarvadharmānparityajya māmekaṃ śaraṇaṃ vraja |

ahaṃ tvā sarvapāpebhyaḥ mokṣayiṣyāmi mā śucaḥ ||66||

idaṃ te nātapaskāya nābhaktāya kadācana |

na cāśuśrūṣave vācyaṃ na ca māṃ yo'bhyasūyati ||67||

ya imaṃ paramaṃ guhyaṃ madbhakteṣvabhidhāsyati |

bhaktiṃ mayi parāṃ kṛtvā māmevaiṣyatyasaṃśayaḥ ||68||

na ca tasmānmanuṣyeṣu kaścinme priyakṛttamaḥ |

bhavitā na ca me tasmāt anyaḥ priyataro bhuvi ||69||

adhyeṣyate ca ya imaṃ dharmyaṃ saṃvādamāvayoḥ |

jñānayajñena tenāham iṣṭaḥ syāmiti me matiḥ ||70||

śraddhāvānanasūyaśca śṛṇuyādapi yo naraḥ |

so'pi muktaḥ śubhāఁllokān prāpnuyātpuṇyakarmaṇām ||71||

kaccidetacchrutaṃ pārtha tvayaikāgreṇa cetasā |

kaccidajñānasammohaḥ praṇaṣṭaste dhanañjaya ||72||

arjuna uvāca

naṣṭo mohaḥ smṛtirlabdhā tvatprasādānmayā'cyuta |

sthito'smi gatasandehaḥ kariṣye vacanaṃ tava ||73||

sañjaya uvāca

ityahaṃ vāsudevasya pārthasya ca mahātmanaḥ |

saṃvādamimamaśrauṣam adbhutaṃ romaharṣaṇam ||74||

vyāsaprasādācchrutavān imaṃ guhyatamaṃ param |

yogaṃ yogeśvarātkṛṣṇāt sākṣātkathayataḥ svayam ||75||

rājansaṃsmṛtya saṃsmṛtya saṃvādamimamadbhutam |

keśavārjunayoḥ puṇyaṃ hṛṣyāmi ca muhurmuhuḥ ||76||

tacca saṃsmṛtya saṃsmṛtya rūpamatyadbhutaṃ hareḥ |

vismayo me mahānrājan hṛṣyāmi ca punaḥ punaḥ ||77||

yatra yogeśvaraḥ kṛṣṇaḥ yatra pārtho dhanurdharaḥ |

tatra śrīrvijayo bhūtiḥ dhruvā nītirmatirmama ||78||

|| oṃ tatsaditi śrīmanmahābhārate śatasāhasrikāyāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ śrīmadbhīṣmaparvaṇi śrīmadbhagavadgītāsu upaniṣatsu brahmavidyāyāṃ

yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde mokṣasannyāsayogo nāma aṣṭādaśo'dhyāyaḥ ||