Ashtavakra Gita Ashtadasho'dhyayah

ॐ

અષ્ટાવક્ર ગીતા અષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ

Gita Ashtavakra Gujarati

અષ્ટાવક્ર ઉવાચ ॥

યસ્ય બોધોદયે તાવત્સ્વપ્નવદ્ ભવતિ ભ્રમઃ ।

તસ્મૈ સુખૈકરૂપાય નમઃ શાન્તાય તેજસે ॥ 18-1॥

અર્જયિત્વાખિલાન્ અર્થાન્ ભોગાનાપ્નોતિ પુષ્કલાન્ ।

ન હિ સર્વપરિત્યાગમન્તરેણ સુખી ભવેત્ ॥ 18-2॥

કર્તવ્યદુઃખમાર્તણ્ડજ્વાલાદગ્ધાન્તરાત્મનઃ ।

કુતઃ પ્રશમપીયૂષધારાસારમૃતે સુખમ્ ॥ 18-3॥

ભવોઽયં ભાવનામાત્રો ન કિઞ્ચિત્ પરમાર્થતઃ ।

નાસ્ત્યભાવઃ સ્વભાવાનાં ભાવાભાવવિભાવિનામ્ ॥ 18-4॥

ન દૂરં ન ચ સઙ્કોચાલ્લબ્ધમેવાત્મનઃ પદમ્ ।

નિર્વિકલ્પં નિરાયાસં નિર્વિકારં નિરઞ્જનમ્ ॥ 18-5॥

વ્યામોહમાત્રવિરતૌ સ્વરૂપાદાનમાત્રતઃ ।

વીતશોકા વિરાજન્તે નિરાવરણદૃષ્ટયઃ ॥ 18-6॥

સમસ્તં કલ્પનામાત્રમાત્મા મુક્તઃ સનાતનઃ ।

ઇતિ વિજ્ઞાય ધીરો હિ કિમભ્યસ્યતિ બાલવત્ ॥ 18-7॥

આત્મા બ્રહ્મેતિ નિશ્ચિત્ય ભાવાભાવૌ ચ કલ્પિતૌ ।

નિષ્કામઃ કિં વિજાનાતિ કિં બ્રૂતે ચ કરોતિ કિમ્ ॥ 18-8॥

અયં સોઽહમયં નાહમિતિ ક્ષીણા વિકલ્પના ।

સર્વમાત્મેતિ નિશ્ચિત્ય તૂષ્ણીમ્ભૂતસ્ય યોગિનઃ ॥ 18-9॥

ન વિક્ષેપો ન ચૈકાગ્ર્યં નાતિબોધો ન મૂઢતા ।

ન સુખં ન ચ વા દુઃખમુપશાન્તસ્ય યોગિનઃ ॥ 18-10॥

સ્વારાજ્યે ભૈક્ષવૃત્તૌ ચ લાભાલાભે જને વને ।

નિર્વિકલ્પસ્વભાવસ્ય ન વિશેષોઽસ્તિ યોગિનઃ ॥ 18-11॥

ક્વ ધર્મઃ ક્વ ચ વા કામઃ ક્વ ચાર્થઃ ક્વ વિવેકિતા ।

ઇદં કૃતમિદં નેતિ દ્વન્દ્વૈર્મુક્તસ્ય યોગિનઃ ॥ 18-12॥

કૃત્યં કિમપિ નૈવાસ્તિ ન કાપિ હૃદિ રઞ્જના ।

યથા જીવનમેવેહ જીવન્મુક્તસ્ય યોગિનઃ ॥ 18-13॥

ક્વ મોહઃ ક્વ ચ વા વિશ્વં ક્વ તદ્ ધ્યાનં ક્વ મુક્તતા ।

સર્વસઙ્કલ્પસીમાયાં વિશ્રાન્તસ્ય મહાત્મનઃ ॥ 18-14॥

યેન વિશ્વમિદં દૃષ્ટં સ નાસ્તીતિ કરોતુ વૈ ।

નિર્વાસનઃ કિં કુરુતે પશ્યન્નપિ ન પશ્યતિ ॥ 18-15॥

યેન દૃષ્ટં પરં બ્રહ્મ સોઽહં બ્રહ્મેતિ ચિન્તયેત્ ।

કિં ચિન્તયતિ નિશ્ચિન્તો દ્વિતીયં યો ન પશ્યતિ ॥ 18-16॥

દૃષ્ટો યેનાત્મવિક્ષેપો નિરોધં કુરુતે ત્વસૌ ।

ઉદારસ્તુ ન વિક્ષિપ્તઃ સાધ્યાભાવાત્કરોતિ કિમ્ ॥ 18-17॥

ધીરો લોકવિપર્યસ્તો વર્તમાનોઽપિ લોકવત્ ।

ન સમાધિં ન વિક્ષેપં ન લોપં સ્વસ્ય પશ્યતિ ॥ 18-18॥

ભાવાભાવવિહીનો યસ્તૃપ્તો નિર્વાસનો બુધઃ ।

નૈવ કિઞ્ચિત્કૃતં તેન લોકદૃષ્ટ્યા વિકુર્વતા ॥ 18-19॥

પ્રવૃત્તૌ વા નિવૃત્તૌ વા નૈવ ધીરસ્ય દુર્ગ્રહઃ ।

યદા યત્કર્તુમાયાતિ તત્કૃત્વા તિષ્ઠતઃ સુખમ્ ॥ 18-20॥

નિર્વાસનો નિરાલમ્બઃ સ્વચ્છન્દો મુક્તબન્ધનઃ ।

ક્ષિપ્તઃ સંસ્કારવાતેન ચેષ્ટતે શુષ્કપર્ણવત્ ॥ 18-21॥

અસંસારસ્ય તુ ક્વાપિ ન હર્ષો ન વિષાદતા ।

સ શીતલમના નિત્યં વિદેહ ઇવ રાજયે ॥ 18-22॥

કુત્રાપિ ન જિહાસાસ્તિ નાશો વાપિ ન કુત્રચિત્ ।

આત્મારામસ્ય ધીરસ્ય શીતલાચ્છતરાત્મનઃ ॥ 18-23॥

પ્રકૃત્યા શૂન્યચિત્તસ્ય કુર્વતોઽસ્ય યદૃચ્છયા ।

પ્રાકૃતસ્યેવ ધીરસ્ય ન માનો નાવમાનતા ॥ 18-24॥

કૃતં દેહેન કર્મેદં ન મયા શુદ્ધરૂપિણા ।

ઇતિ ચિન્તાનુરોધી યઃ કુર્વન્નપિ કરોતિ ન ॥ 18-25॥

અતદ્વાદીવ કુરુતે ન ભવેદપિ બાલિશઃ ।

જીવન્મુક્તઃ સુખી શ્રીમાન્ સંસરન્નપિ શોભતે ॥ 18-26॥

નાનાવિચારસુશ્રાન્તો ધીરો વિશ્રાન્તિમાગતઃ ।

ન કલ્પતે ન જાનાતિ ન શૃણોતિ ન પશ્યતિ ॥ 18-27॥

અસમાધેરવિક્ષેપાન્ ન મુમુક્ષુર્ન ચેતરઃ ।

નિશ્ચિત્ય કલ્પિતં પશ્યન્ બ્રહ્મૈવાસ્તે મહાશયઃ ॥ 18-28॥

યસ્યાન્તઃ સ્યાદહઙ્કારો ન કરોતિ કરોતિ સઃ ।

નિરહઙ્કારધીરેણ ન કિઞ્ચિદકૃતં કૃતમ્ ॥ 18-29॥

નોદ્વિગ્નં ન ચ સન્તુષ્ટમકર્તૃ સ્પન્દવર્જિતમ્ ।

નિરાશં ગતસન્દેહં ચિત્તં મુક્તસ્ય રાજતે ॥ 18-30॥

નિર્ધ્યાતું ચેષ્ટિતું વાપિ યચ્ચિત્તં ન પ્રવર્તતે ।

નિર્નિમિત્તમિદં કિન્તુ નિર્ધ્યાયેતિ વિચેષ્ટતે ॥ 18-31॥

તત્ત્વં યથાર્થમાકર્ણ્ય મન્દઃ પ્રાપ્નોતિ મૂઢતામ્ ।

અથવા યાતિ સઙ્કોચમમૂઢઃ કોઽપિ મૂઢવત્ ॥ 18-32॥

એકાગ્રતા નિરોધો વા મૂઢૈરભ્યસ્યતે ભૃશમ્ ।

ધીરાઃ કૃત્યં ન પશ્યન્તિ સુપ્તવત્સ્વપદે સ્થિતાઃ ॥ 18-33॥

અપ્રયત્નાત્ પ્રયત્નાદ્ વા મૂઢો નાપ્નોતિ નિર્વૃતિમ્ ।

તત્ત્વનિશ્ચયમાત્રેણ પ્રાજ્ઞો ભવતિ નિર્વૃતઃ ॥ 18-34॥

શુદ્ધં બુદ્ધં પ્રિયં પૂર્ણં નિષ્પ્રપઞ્ચં નિરામયમ્ ।

આત્માનં તં ન જાનન્તિ તત્રાભ્યાસપરા જનાઃ ॥ 18-35॥

નાપ્નોતિ કર્મણા મોક્ષં વિમૂઢોઽભ્યાસરૂપિણા ।

ધન્યો વિજ્ઞાનમાત્રેણ મુક્તસ્તિષ્ઠત્યવિક્રિયઃ ॥ 18-36॥

મૂઢો નાપ્નોતિ તદ્ બ્રહ્મ યતો ભવિતુમિચ્છતિ ।

અનિચ્છન્નપિ ધીરો હિ પરબ્રહ્મસ્વરૂપભાક્ ॥ 18-37॥

નિરાધારા ગ્રહવ્યગ્રા મૂઢાઃ સંસારપોષકાઃ ।

એતસ્યાનર્થમૂલસ્ય મૂલચ્છેદઃ કૃતો બુધૈઃ ॥ 18-38॥

ન શાન્તિં લભતે મૂઢો યતઃ શમિતુમિચ્છતિ ।

ધીરસ્તત્ત્વં વિનિશ્ચિત્ય સર્વદા શાન્તમાનસઃ ॥ 18-39॥

ક્વાત્મનો દર્શનં તસ્ય યદ્ દૃષ્ટમવલમ્બતે ।

ધીરાસ્તં તં ન પશ્યન્તિ પશ્યન્ત્યાત્માનમવ્યયમ્ ॥ 18-40॥

ક્વ નિરોધો વિમૂઢસ્ય યો નિર્બન્ધં કરોતિ વૈ ।

સ્વારામસ્યૈવ ધીરસ્ય સર્વદાસાવકૃત્રિમઃ ॥ 18-41॥

ભાવસ્ય ભાવકઃ કશ્ચિન્ ન કિઞ્ચિદ્ ભાવકોપરઃ ।

ઉભયાભાવકઃ કશ્ચિદ્ એવમેવ નિરાકુલઃ ॥ 18-42॥

શુદ્ધમદ્વયમાત્માનં ભાવયન્તિ કુબુદ્ધયઃ ।

ન તુ જાનન્તિ સમ્મોહાદ્યાવજ્જીવમનિર્વૃતાઃ ॥ 18-43॥

મુમુક્ષોર્બુદ્ધિરાલમ્બમન્તરેણ ન વિદ્યતે ।

નિરાલમ્બૈવ નિષ્કામા બુદ્ધિર્મુક્તસ્ય સર્વદા ॥ 18-44॥

વિષયદ્વીપિનો વીક્ષ્ય ચકિતાઃ શરણાર્થિનઃ ।

વિશન્તિ ઝટિતિ ક્રોડં નિરોધૈકાગ્રસિદ્ધયે ॥ 18-45॥

નિર્વાસનં હરિં દૃષ્ટ્વા તૂષ્ણીં વિષયદન્તિનઃ ।

પલાયન્તે ન શક્તાસ્તે સેવન્તે કૃતચાટવઃ ॥ 18-46॥

ન મુક્તિકારિકાં ધત્તે નિઃશઙ્કો યુક્તમાનસઃ ।

પશ્યન્ શૃણ્વન્ સ્પૃશન્ જિઘ્રન્નશ્નન્નાસ્તે યથાસુખમ્ ॥ 18-47॥

વસ્તુશ્રવણમાત્રેણ શુદ્ધબુદ્ધિર્નિરાકુલઃ ।

નૈવાચારમનાચારમૌદાસ્યં વા પ્રપશ્યતિ ॥ 18-48॥

યદા યત્કર્તુમાયાતિ તદા તત્કુરુતે ઋજુઃ ।

શુભં વાપ્યશુભં વાપિ તસ્ય ચેષ્ટા હિ બાલવત્ ॥ 18-49॥

સ્વાતન્ત્ર્યાત્સુખમાપ્નોતિ સ્વાતન્ત્ર્યાલ્લભતે પરમ્ ।

સ્વાતન્ત્ર્યાન્નિર્વૃતિં ગચ્છેત્સ્વાતન્ત્ર્યાત્ પરમં પદમ્ ॥ 18-50॥

અકર્તૃત્વમભોક્તૃત્વં સ્વાત્મનો મન્યતે યદા ।

તદા ક્ષીણા ભવન્ત્યેવ સમસ્તાશ્ચિત્તવૃત્તયઃ ॥ 18-51॥

ઉચ્છૃઙ્ખલાપ્યકૃતિકા સ્થિતિર્ધીરસ્ય રાજતે ।

ન તુ સસ્પૃહચિત્તસ્ય શાન્તિર્મૂઢસ્ય કૃત્રિમા ॥ 18-52॥

વિલસન્તિ મહાભોગૈર્વિશન્તિ ગિરિગહ્વરાન્ ।

નિરસ્તકલ્પના ધીરા અબદ્ધા મુક્તબુદ્ધયઃ ॥ 18-53॥

શ્રોત્રિયં દેવતાં તીર્થમઙ્ગનાં ભૂપતિં પ્રિયમ્ ।

દૃષ્ટ્વા સમ્પૂજ્ય ધીરસ્ય ન કાપિ હૃદિ વાસના ॥ 18-54॥

ભૃત્યૈઃ પુત્રૈઃ કલત્રૈશ્ચ દૌહિત્રૈશ્ચાપિ ગોત્રજૈઃ ।

વિહસ્ય ધિક્કૃતો યોગી ન યાતિ વિકૃતિં મનાક્ ॥ 18-55॥

સન્તુષ્ટોઽપિ ન સન્તુષ્ટઃ ખિન્નોઽપિ ન ચ ખિદ્યતે ।

તસ્યાશ્ચર્યદશાં તાં તાં તાદૃશા એવ જાનતે ॥ 18-56॥

કર્તવ્યતૈવ સંસારો ન તાં પશ્યન્તિ સૂરયઃ ।

શૂન્યાકારા નિરાકારા નિર્વિકારા નિરામયાઃ ॥ 18-57॥

અકુર્વન્નપિ સઙ્ક્ષોભાદ્ વ્યગ્રઃ સર્વત્ર મૂઢધીઃ ।

કુર્વન્નપિ તુ કૃત્યાનિ કુશલો હિ નિરાકુલઃ ॥ 18-58॥

સુખમાસ્તે સુખં શેતે સુખમાયાતિ યાતિ ચ ।

સુખં વક્તિ સુખં ભુઙ્ક્તે વ્યવહારેઽપિ શાન્તધીઃ ॥ 18-59॥

સ્વભાવાદ્યસ્ય નૈવાર્તિર્લોકવદ્ વ્યવહારિણઃ ।

મહાહ્રદ ઇવાક્ષોભ્યો ગતક્લેશઃ સુશોભતે ॥ 18-60॥

નિવૃત્તિરપિ મૂઢસ્ય પ્રવૃત્તિ રુપજાયતે ।

પ્રવૃત્તિરપિ ધીરસ્ય નિવૃત્તિફલભાગિની ॥ 18-61॥

પરિગ્રહેષુ વૈરાગ્યં પ્રાયો મૂઢસ્ય દૃશ્યતે ।

દેહે વિગલિતાશસ્ય ક્વ રાગઃ ક્વ વિરાગતા ॥ 18-62॥

ભાવનાભાવનાસક્તા દૃષ્ટિર્મૂઢસ્ય સર્વદા ।

ભાવ્યભાવનયા સા તુ સ્વસ્થસ્યાદૃષ્ટિરૂપિણી ॥ 18-63॥

સર્વારમ્ભેષુ નિષ્કામો યશ્ચરેદ્ બાલવન્ મુનિઃ ।

ન લેપસ્તસ્ય શુદ્ધસ્ય ક્રિયમાણેઽપિ કર્મણિ ॥ 18-64॥

સ એવ ધન્ય આત્મજ્ઞઃ સર્વભાવેષુ યઃ સમઃ ।

પશ્યન્ શૃણ્વન્ સ્પૃશન્ જિઘ્રન્ન્ અશ્નન્નિસ્તર્ષમાનસઃ ॥ 18-65॥

ક્વ સંસારઃ ક્વ ચાભાસઃ ક્વ સાધ્યં ક્વ ચ સાધનમ્ ।

આકાશસ્યેવ ધીરસ્ય નિર્વિકલ્પસ્ય સર્વદા ॥ 18-66॥

સ જયત્યર્થસન્ન્યાસી પૂર્ણસ્વરસવિગ્રહઃ ।

અકૃત્રિમોઽનવચ્છિન્ને સમાધિર્યસ્ય વર્તતે ॥ 18-67॥

બહુનાત્ર કિમુક્તેન જ્ઞાતતત્ત્વો મહાશયઃ ।

ભોગમોક્ષનિરાકાઙ્ક્ષી સદા સર્વત્ર નીરસઃ ॥ 18-68॥

મહદાદિ જગદ્દ્વૈતં નામમાત્રવિજૃમ્ભિતમ્ ।

વિહાય શુદ્ધબોધસ્ય કિં કૃત્યમવશિષ્યતે ॥ 18-69॥

ભ્રમભૂતમિદં સર્વં કિઞ્ચિન્નાસ્તીતિ નિશ્ચયી ।

અલક્ષ્યસ્ફુરણઃ શુદ્ધઃ સ્વભાવેનૈવ શામ્યતિ ॥ 18-70॥

શુદ્ધસ્ફુરણરૂપસ્ય દૃશ્યભાવમપશ્યતઃ ।

ક્વ વિધિઃ ક્વ ચ વૈરાગ્યં ક્વ ત્યાગઃ ક્વ શમોઽપિ વા ॥ 18-71॥

સ્ફુરતોઽનન્તરૂપેણ પ્રકૃતિં ચ ન પશ્યતઃ ।

ક્વ બન્ધઃ ક્વ ચ વા મોક્ષઃ ક્વ હર્ષઃ ક્વ વિષાદિતા ॥ 18-72॥

બુદ્ધિપર્યન્તસંસારે માયામાત્રં વિવર્તતે ।

નિર્મમો નિરહઙ્કારો નિષ્કામઃ શોભતે બુધઃ ॥ 18-73॥

અક્ષયં ગતસન્તાપમાત્માનં પશ્યતો મુનેઃ ।

ક્વ વિદ્યા ચ ક્વ વા વિશ્વં ક્વ દેહોઽહં મમેતિ વા ॥ 18-74॥

નિરોધાદીનિ કર્માણિ જહાતિ જડધીર્યદિ ।

મનોરથાન્ પ્રલાપાંશ્ચ કર્તુમાપ્નોત્યતત્ક્ષણાત્ ॥ 18-75॥

મન્દઃ શ્રુત્વાપિ તદ્વસ્તુ ન જહાતિ વિમૂઢતામ્ ।

નિર્વિકલ્પો બહિર્યત્નાદન્તર્વિષયલાલસઃ ॥ 18-76॥

જ્ઞાનાદ્ ગલિતકર્મા યો લોકદૃષ્ટ્યાપિ કર્મકૃત્ ।

નાપ્નોત્યવસરં કર્તું વક્તુમેવ ન કિઞ્ચન ॥ 18-77॥

ક્વ તમઃ ક્વ પ્રકાશો વા હાનં ક્વ ચ ન કિઞ્ચન ।

નિર્વિકારસ્ય ધીરસ્ય નિરાતઙ્કસ્ય સર્વદા ॥ 18-78॥

ક્વ ધૈર્યં ક્વ વિવેકિત્વં ક્વ નિરાતઙ્કતાપિ વા ।

અનિર્વાચ્યસ્વભાવસ્ય નિઃસ્વભાવસ્ય યોગિનઃ ॥ 18-79॥

ન સ્વર્ગો નૈવ નરકો જીવન્મુક્તિર્ન ચૈવ હિ ।

બહુનાત્ર કિમુક્તેન યોગદૃષ્ટ્યા ન કિઞ્ચન ॥ 18-80॥

નૈવ પ્રાર્થયતે લાભં નાલાભેનાનુશોચતિ ।

ધીરસ્ય શીતલં ચિત્તમમૃતેનૈવ પૂરિતમ્ ॥ 18-81॥

ન શાન્તં સ્તૌતિ નિષ્કામો ન દુષ્ટમપિ નિન્દતિ ।

સમદુઃખસુખસ્તૃપ્તઃ કિઞ્ચિત્ કૃત્યં ન પશ્યતિ ॥ 18-82॥

ધીરો ન દ્વેષ્ટિ સંસારમાત્માનં ન દિદૃક્ષતિ ।

હર્ષામર્ષવિનિર્મુક્તો ન મૃતો ન ચ જીવતિ ॥ 18-83॥

નિઃસ્નેહઃ પુત્રદારાદૌ નિષ્કામો વિષયેષુ ચ ।

નિશ્ચિન્તઃ સ્વશરીરેઽપિ નિરાશઃ શોભતે બુધઃ ॥ 18-84॥

તુષ્ટિઃ સર્વત્ર ધીરસ્ય યથાપતિતવર્તિનઃ ।

સ્વચ્છન્દં ચરતો દેશાન્ યત્રસ્તમિતશાયિનઃ ॥ 18-85॥

પતતૂદેતુ વા દેહો નાસ્ય ચિન્તા મહાત્મનઃ ।

સ્વભાવભૂમિવિશ્રાન્તિવિસ્મૃતાશેષસંસૃતેઃ ॥ 18-86॥

અકિઞ્ચનઃ કામચારો નિર્દ્વન્દ્વશ્છિન્નસંશયઃ ।

અસક્તઃ સર્વભાવેષુ કેવલો રમતે બુધઃ ॥ 18-87॥

નિર્મમઃ શોભતે ધીરઃ સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનઃ ।

સુભિન્નહૃદયગ્રન્થિર્વિનિર્ધૂતરજસ્તમઃ ॥ 18-88॥

સર્વત્રાનવધાનસ્ય ન કિઞ્ચિદ્ વાસના હૃદિ ।

મુક્તાત્મનો વિતૃપ્તસ્ય તુલના કેન જાયતે ॥ 18-89॥

જાનન્નપિ ન જાનાતિ પશ્યન્નપિ ન પશ્યતિ ।

બ્રુવન્ન્ અપિ ન ચ બ્રૂતે કોઽન્યો નિર્વાસનાદૃતે ॥ 18-90॥

ભિક્ષુર્વા ભૂપતિર્વાપિ યો નિષ્કામઃ સ શોભતે ।

ભાવેષુ ગલિતા યસ્ય શોભનાશોભના મતિઃ ॥ 18-91॥

ક્વ સ્વાચ્છન્દ્યં ક્વ સઙ્કોચઃ ક્વ વા તત્ત્વવિનિશ્ચયઃ ।

નિર્વ્યાજાર્જવભૂતસ્ય ચરિતાર્થસ્ય યોગિનઃ ॥ 18-92॥

આત્મવિશ્રાન્તિતૃપ્તેન નિરાશેન ગતાર્તિના ।

અન્તર્યદનુભૂયેત તત્ કથં કસ્ય કથ્યતે ॥ 18-93॥

સુપ્તોઽપિ ન સુષુપ્તૌ ચ સ્વપ્નેઽપિ શયિતો ન ચ ।

જાગરેઽપિ ન જાગર્તિ ધીરસ્તૃપ્તઃ પદે પદે ॥ 18-94॥

જ્ઞઃ સચિન્તોઽપિ નિશ્ચિન્તઃ સેન્દ્રિયોઽપિ નિરિન્દ્રિયઃ ।

સુબુદ્ધિરપિ નિર્બુદ્ધિઃ સાહઙ્કારોઽનહઙ્કૃતિઃ ॥ 18-95॥

ન સુખી ન ચ વા દુઃખી ન વિરક્તો ન સઙ્ગવાન્ ।

ન મુમુક્ષુર્ન વા મુક્તા ન કિઞ્ચિન્ન ચ કિઞ્ચન ॥ 18-96॥

વિક્ષેપેઽપિ ન વિક્ષિપ્તઃ સમાધૌ ન સમાધિમાન્ ।

જાડ્યેઽપિ ન જડો ધન્યઃ પાણ્ડિત્યેઽપિ ન પણ્ડિતઃ ॥ 18-97॥

મુક્તો યથાસ્થિતિસ્વસ્થઃ કૃતકર્તવ્યનિર્વૃતઃ ।

સમઃ સર્વત્ર વૈતૃષ્ણ્યાન્ન સ્મરત્યકૃતં કૃતમ્ ॥ 18-98॥

ન પ્રીયતે વન્દ્યમાનો નિન્દ્યમાનો ન કુપ્યતિ ।

નૈવોદ્વિજતિ મરણે જીવને નાભિનન્દતિ ॥ 18-99॥

ન ધાવતિ જનાકીર્ણં નારણ્યમુપશાન્તધીઃ ।

યથાતથા યત્રતત્ર સમ એવાવતિષ્ઠતે ॥ 18-100॥

Roman (IAST) Transliteration

aṣṭāvakra uvāca ||

yasya bodhodaye tāvatsvapnavad bhavati bhramaḥ |

tasmai sukhaikarūpāya namaḥ śāntāya tejase || 18-1||

arjayitvākhilān arthān bhogānāpnoti puṣkalān |

na hi sarvaparityāgamantareṇa sukhī bhavet || 18-2||

kartavyaduḥkhamārtaṇḍajvālādagdhāntarātmanaḥ |

kutaḥ praśamapīyūṣadhārāsāramṛte sukham || 18-3||

bhavo'yaṃ bhāvanāmātro na kiñcit paramārthataḥ |

nāstyabhāvaḥ svabhāvānāṃ bhāvābhāvavibhāvinām || 18-4||

na dūraṃ na ca saṅkocāllabdhamevātmanaḥ padam |

nirvikalpaṃ nirāyāsaṃ nirvikāraṃ nirañjanam || 18-5||

vyāmohamātraviratau svarūpādānamātrataḥ |

vītaśokā virājante nirāvaraṇadṛṣṭayaḥ || 18-6||

samastaṃ kalpanāmātramātmā muktaḥ sanātanaḥ |

iti vijñāya dhīro hi kimabhyasyati bālavat || 18-7||

ātmā brahmeti niścitya bhāvābhāvau ca kalpitau |

niṣkāmaḥ kiṃ vijānāti kiṃ brūte ca karoti kim || 18-8||

ayaṃ so'hamayaṃ nāhamiti kṣīṇā vikalpanā |

sarvamātmeti niścitya tūṣṇīmbhūtasya yoginaḥ || 18-9||

na vikṣepo na caikāgryaṃ nātibodho na mūḍhatā |

na sukhaṃ na ca vā duḥkhamupaśāntasya yoginaḥ || 18-10||

svārājye bhaikṣavṛttau ca lābhālābhe jane vane |

nirvikalpasvabhāvasya na viśeṣo'sti yoginaḥ || 18-11||

kva dharmaḥ kva ca vā kāmaḥ kva cārthaḥ kva vivekitā |

idaṃ kṛtamidaṃ neti dvandvairmuktasya yoginaḥ || 18-12||

kṛtyaṃ kimapi naivāsti na kāpi hṛdi rañjanā |

yathā jīvanameveha jīvanmuktasya yoginaḥ || 18-13||

kva mohaḥ kva ca vā viśvaṃ kva tad dhyānaṃ kva muktatā |

sarvasaṅkalpasīmāyāṃ viśrāntasya mahātmanaḥ || 18-14||

yena viśvamidaṃ dṛṣṭaṃ sa nāstīti karotu vai |

nirvāsanaḥ kiṃ kurute paśyannapi na paśyati || 18-15||

yena dṛṣṭaṃ paraṃ brahma so'haṃ brahmeti cintayet |

kiṃ cintayati niścinto dvitīyaṃ yo na paśyati || 18-16||

dṛṣṭo yenātmavikṣepo nirodhaṃ kurute tvasau |

udārastu na vikṣiptaḥ sādhyābhāvātkaroti kim || 18-17||

dhīro lokaviparyasto vartamāno'pi lokavat |

na samādhiṃ na vikṣepaṃ na lopaṃ svasya paśyati || 18-18||

bhāvābhāvavihīno yastṛpto nirvāsano budhaḥ |

naiva kiñcitkṛtaṃ tena lokadṛṣṭyā vikurvatā || 18-19||

pravṛttau vā nivṛttau vā naiva dhīrasya durgrahaḥ |

yadā yatkartumāyāti tatkṛtvā tiṣṭhataḥ sukham || 18-20||

nirvāsano nirālambaḥ svacchando muktabandhanaḥ |

kṣiptaḥ saṃskāravātena ceṣṭate śuṣkaparṇavat || 18-21||

asaṃsārasya tu kvāpi na harṣo na viṣādatā |

sa śītalamanā nityaṃ videha iva rājaye || 18-22||

kutrāpi na jihāsāsti nāśo vāpi na kutracit |

ātmārāmasya dhīrasya śītalācchatarātmanaḥ || 18-23||

prakṛtyā śūnyacittasya kurvato'sya yadṛcchayā |

prākṛtasyeva dhīrasya na māno nāvamānatā || 18-24||

kṛtaṃ dehena karmedaṃ na mayā śuddharūpiṇā |

iti cintānurodhī yaḥ kurvannapi karoti na || 18-25||

atadvādīva kurute na bhavedapi bāliśaḥ |

jīvanmuktaḥ sukhī śrīmān saṃsarannapi śobhate || 18-26||

nānāvicārasuśrānto dhīro viśrāntimāgataḥ |

na kalpate na jānāti na śṛṇoti na paśyati || 18-27||

asamādheravikṣepān na mumukṣurna cetaraḥ |

niścitya kalpitaṃ paśyan brahmaivāste mahāśayaḥ || 18-28||

yasyāntaḥ syādahaṅkāro na karoti karoti saḥ |

nirahaṅkāradhīreṇa na kiñcidakṛtaṃ kṛtam || 18-29||

nodvignaṃ na ca santuṣṭamakartṛ spandavarjitam |

nirāśaṃ gatasandehaṃ cittaṃ muktasya rājate || 18-30||

nirdhyātuṃ ceṣṭituṃ vāpi yaccittaṃ na pravartate |

nirnimittamidaṃ kintu nirdhyāyeti viceṣṭate || 18-31||

tattvaṃ yathārthamākarṇya mandaḥ prāpnoti mūḍhatām |

athavā yāti saṅkocamamūḍhaḥ ko'pi mūḍhavat || 18-32||

ekāgratā nirodho vā mūḍhairabhyasyate bhṛśam |

dhīrāḥ kṛtyaṃ na paśyanti suptavatsvapade sthitāḥ || 18-33||

aprayatnāt prayatnād vā mūḍho nāpnoti nirvṛtim |

tattvaniścayamātreṇa prājño bhavati nirvṛtaḥ || 18-34||

śuddhaṃ buddhaṃ priyaṃ pūrṇaṃ niṣprapañcaṃ nirāmayam |

ātmānaṃ taṃ na jānanti tatrābhyāsaparā janāḥ || 18-35||

nāpnoti karmaṇā mokṣaṃ vimūḍho'bhyāsarūpiṇā |

dhanyo vijñānamātreṇa muktastiṣṭhatyavikriyaḥ || 18-36||

mūḍho nāpnoti tad brahma yato bhavitumicchati |

anicchannapi dhīro hi parabrahmasvarūpabhāk || 18-37||

nirādhārā grahavyagrā mūḍhāḥ saṃsārapoṣakāḥ |

etasyānarthamūlasya mūlacchedaḥ kṛto budhaiḥ || 18-38||

na śāntiṃ labhate mūḍho yataḥ śamitumicchati |

dhīrastattvaṃ viniścitya sarvadā śāntamānasaḥ || 18-39||

kvātmano darśanaṃ tasya yad dṛṣṭamavalambate |

dhīrāstaṃ taṃ na paśyanti paśyantyātmānamavyayam || 18-40||

kva nirodho vimūḍhasya yo nirbandhaṃ karoti vai |

svārāmasyaiva dhīrasya sarvadāsāvakṛtrimaḥ || 18-41||

bhāvasya bhāvakaḥ kaścin na kiñcid bhāvakoparaḥ |

ubhayābhāvakaḥ kaścid evameva nirākulaḥ || 18-42||

śuddhamadvayamātmānaṃ bhāvayanti kubuddhayaḥ |

na tu jānanti sammohādyāvajjīvamanirvṛtāḥ || 18-43||

mumukṣorbuddhirālambamantareṇa na vidyate |

nirālambaiva niṣkāmā buddhirmuktasya sarvadā || 18-44||

viṣayadvīpino vīkṣya cakitāḥ śaraṇārthinaḥ |

viśanti jhaṭiti kroḍaṃ nirodhaikāgrasiddhaye || 18-45||

nirvāsanaṃ hariṃ dṛṣṭvā tūṣṇīṃ viṣayadantinaḥ |

palāyante na śaktāste sevante kṛtacāṭavaḥ || 18-46||

na muktikārikāṃ dhatte niḥśaṅko yuktamānasaḥ |

paśyan śṛṇvan spṛśan jighrannaśnannāste yathāsukham || 18-47||

vastuśravaṇamātreṇa śuddhabuddhirnirākulaḥ |

naivācāramanācāramaudāsyaṃ vā prapaśyati || 18-48||

yadā yatkartumāyāti tadā tatkurute ṛjuḥ |

śubhaṃ vāpyaśubhaṃ vāpi tasya ceṣṭā hi bālavat || 18-49||

svātantryātsukhamāpnoti svātantryāllabhate param |

svātantryānnirvṛtiṃ gacchetsvātantryāt paramaṃ padam || 18-50||

akartṛtvamabhoktṛtvaṃ svātmano manyate yadā |

tadā kṣīṇā bhavantyeva samastāścittavṛttayaḥ || 18-51||

ucchṛṅkhalāpyakṛtikā sthitirdhīrasya rājate |

na tu saspṛhacittasya śāntirmūḍhasya kṛtrimā || 18-52||

vilasanti mahābhogairviśanti girigahvarān |

nirastakalpanā dhīrā abaddhā muktabuddhayaḥ || 18-53||

śrotriyaṃ devatāṃ tīrthamaṅganāṃ bhūpatiṃ priyam |

dṛṣṭvā sampūjya dhīrasya na kāpi hṛdi vāsanā || 18-54||

bhṛtyaiḥ putraiḥ kalatraiśca dauhitraiścāpi gotrajaiḥ |

vihasya dhikkṛto yogī na yāti vikṛtiṃ manāk || 18-55||

santuṣṭo'pi na santuṣṭaḥ khinno'pi na ca khidyate |

tasyāścaryadaśāṃ tāṃ tāṃ tādṛśā eva jānate || 18-56||

kartavyataiva saṃsāro na tāṃ paśyanti sūrayaḥ |

śūnyākārā nirākārā nirvikārā nirāmayāḥ || 18-57||

akurvannapi saṅkṣobhād vyagraḥ sarvatra mūḍhadhīḥ |

kurvannapi tu kṛtyāni kuśalo hi nirākulaḥ || 18-58||

sukhamāste sukhaṃ śete sukhamāyāti yāti ca |

sukhaṃ vakti sukhaṃ bhuṅkte vyavahāre'pi śāntadhīḥ || 18-59||

svabhāvādyasya naivārtirlokavad vyavahāriṇaḥ |

mahāhrada ivākṣobhyo gatakleśaḥ suśobhate || 18-60||

nivṛttirapi mūḍhasya pravṛtti rupajāyate |

pravṛttirapi dhīrasya nivṛttiphalabhāginī || 18-61||

parigraheṣu vairāgyaṃ prāyo mūḍhasya dṛśyate |

dehe vigalitāśasya kva rāgaḥ kva virāgatā || 18-62||

bhāvanābhāvanāsaktā dṛṣṭirmūḍhasya sarvadā |

bhāvyabhāvanayā sā tu svasthasyādṛṣṭirūpiṇī || 18-63||

sarvārambheṣu niṣkāmo yaścared bālavan muniḥ |

na lepastasya śuddhasya kriyamāṇe'pi karmaṇi || 18-64||

sa eva dhanya ātmajñaḥ sarvabhāveṣu yaḥ samaḥ |

paśyan śṛṇvan spṛśan jighrann aśnannistarṣamānasaḥ || 18-65||

kva saṃsāraḥ kva cābhāsaḥ kva sādhyaṃ kva ca sādhanam |

ākāśasyeva dhīrasya nirvikalpasya sarvadā || 18-66||

sa jayatyarthasannyāsī pūrṇasvarasavigrahaḥ |

akṛtrimo'navacchinne samādhiryasya vartate || 18-67||

bahunātra kimuktena jñātatattvo mahāśayaḥ |

bhogamokṣanirākāṅkṣī sadā sarvatra nīrasaḥ || 18-68||

mahadādi jagaddvaitaṃ nāmamātravijṛmbhitam |

vihāya śuddhabodhasya kiṃ kṛtyamavaśiṣyate || 18-69||

bhramabhūtamidaṃ sarvaṃ kiñcinnāstīti niścayī |

alakṣyasphuraṇaḥ śuddhaḥ svabhāvenaiva śāmyati || 18-70||

śuddhasphuraṇarūpasya dṛśyabhāvamapaśyataḥ |

kva vidhiḥ kva ca vairāgyaṃ kva tyāgaḥ kva śamo'pi vā || 18-71||

sphurato'nantarūpeṇa prakṛtiṃ ca na paśyataḥ |

kva bandhaḥ kva ca vā mokṣaḥ kva harṣaḥ kva viṣāditā || 18-72||

buddhiparyantasaṃsāre māyāmātraṃ vivartate |

nirmamo nirahaṅkāro niṣkāmaḥ śobhate budhaḥ || 18-73||

akṣayaṃ gatasantāpamātmānaṃ paśyato muneḥ |

kva vidyā ca kva vā viśvaṃ kva deho'haṃ mameti vā || 18-74||

nirodhādīni karmāṇi jahāti jaḍadhīryadi |

manorathān pralāpāṃśca kartumāpnotyatatkṣaṇāt || 18-75||

mandaḥ śrutvāpi tadvastu na jahāti vimūḍhatām |

nirvikalpo bahiryatnādantarviṣayalālasaḥ || 18-76||

jñānād galitakarmā yo lokadṛṣṭyāpi karmakṛt |

nāpnotyavasaraṃ kartuṃ vaktumeva na kiñcana || 18-77||

kva tamaḥ kva prakāśo vā hānaṃ kva ca na kiñcana |

nirvikārasya dhīrasya nirātaṅkasya sarvadā || 18-78||

kva dhairyaṃ kva vivekitvaṃ kva nirātaṅkatāpi vā |

anirvācyasvabhāvasya niḥsvabhāvasya yoginaḥ || 18-79||

na svargo naiva narako jīvanmuktirna caiva hi |

bahunātra kimuktena yogadṛṣṭyā na kiñcana || 18-80||

naiva prārthayate lābhaṃ nālābhenānuśocati |

dhīrasya śītalaṃ cittamamṛtenaiva pūritam || 18-81||

na śāntaṃ stauti niṣkāmo na duṣṭamapi nindati |

samaduḥkhasukhastṛptaḥ kiñcit kṛtyaṃ na paśyati || 18-82||

dhīro na dveṣṭi saṃsāramātmānaṃ na didṛkṣati |

harṣāmarṣavinirmukto na mṛto na ca jīvati || 18-83||

niḥsnehaḥ putradārādau niṣkāmo viṣayeṣu ca |

niścintaḥ svaśarīre'pi nirāśaḥ śobhate budhaḥ || 18-84||

tuṣṭiḥ sarvatra dhīrasya yathāpatitavartinaḥ |

svacchandaṃ carato deśān yatrastamitaśāyinaḥ || 18-85||

patatūdetu vā deho nāsya cintā mahātmanaḥ |

svabhāvabhūmiviśrāntivismṛtāśeṣasaṃsṛteḥ || 18-86||

akiñcanaḥ kāmacāro nirdvandvaśchinnasaṃśayaḥ |

asaktaḥ sarvabhāveṣu kevalo ramate budhaḥ || 18-87||

nirmamaḥ śobhate dhīraḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ |

subhinnahṛdayagranthirvinirdhūtarajastamaḥ || 18-88||

sarvatrānavadhānasya na kiñcid vāsanā hṛdi |

muktātmano vitṛptasya tulanā kena jāyate || 18-89||

jānannapi na jānāti paśyannapi na paśyati |

bruvann api na ca brūte ko'nyo nirvāsanādṛte || 18-90||

bhikṣurvā bhūpatirvāpi yo niṣkāmaḥ sa śobhate |

bhāveṣu galitā yasya śobhanāśobhanā matiḥ || 18-91||

kva svācchandyaṃ kva saṅkocaḥ kva vā tattvaviniścayaḥ |

nirvyājārjavabhūtasya caritārthasya yoginaḥ || 18-92||

ātmaviśrāntitṛptena nirāśena gatārtinā |

antaryadanubhūyeta tat kathaṃ kasya kathyate || 18-93||

supto'pi na suṣuptau ca svapne'pi śayito na ca |

jāgare'pi na jāgarti dhīrastṛptaḥ pade pade || 18-94||

jñaḥ sacinto'pi niścintaḥ sendriyo'pi nirindriyaḥ |

subuddhirapi nirbuddhiḥ sāhaṅkāro'nahaṅkṛtiḥ || 18-95||

na sukhī na ca vā duḥkhī na virakto na saṅgavān |

na mumukṣurna vā muktā na kiñcinna ca kiñcana || 18-96||

vikṣepe'pi na vikṣiptaḥ samādhau na samādhimān |

jāḍye'pi na jaḍo dhanyaḥ pāṇḍitye'pi na paṇḍitaḥ || 18-97||

mukto yathāsthitisvasthaḥ kṛtakartavyanirvṛtaḥ |

samaḥ sarvatra vaitṛṣṇyānna smaratyakṛtaṃ kṛtam || 18-98||

na prīyate vandyamāno nindyamāno na kupyati |

naivodvijati maraṇe jīvane nābhinandati || 18-99||

na dhāvati janākīrṇaṃ nāraṇyamupaśāntadhīḥ |

yathātathā yatratatra sama evāvatiṣṭhate || 18-100||