śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha caturdaśādhikaśatatamassargaḥ |
tāsāṃvilapamānānāntadārākṣasayoṣitām |
1
jyeṣṭhāpatnīpriyājīnābhartāraṃsamudaikṣata || 1 ||
daśagrīvaṃhatandṛṣṭavārāmeṇācintyakarmaṇā |
2
patimmaṇḍodarītatrakṛpaṇāparyadevayat || 2 ||
nanunāmamahābāhotavavaiśravaṇānuja |
3
kruddhasyapramukhesthātuntrasyatyapipurandaraḥ || 3 ||
ṛṣayaścamahānto'pigandharvāścayaśasvinaḥ |
4
nanunāmatavodvegāccāraṇāścadiśogatāḥ || 4 ||
sa tvammānuṣamātreṇarāmeṇayudhinirjitaḥ |
5
na vyapatrapaserājan kimidaṃrākṣaseśvara || 5 ||
kathantrailokyamākramyaśriyāvīryeṇacānvitam |
6
aviṣahyañjaghānatvāmmānuṣovanagocaraḥ || 6 ||
mānuṣāṇāmaviṣayecarataḥkāmarūpiṇaḥ |
7
vināśastavarāmeṇasamyugenopapadyate || 7 ||
na caitatkarmarāmasyaśraddhadhāmicamūmukhe |
8
sarvatassamupetasyatavatenābhimarṣaṇam || 8 ||
yadaiva ca janasthānerākṣasairbhahunirvavṛtaḥ |
9
kharastavahatobhrātātadaivāsau na mānuṣaḥ || 9 ||
yadaivanagarīṃlaṅkānduṣpraveśāṃsurairapi |
10
praviṣṭohanumānvīryāttadaivavyathitāvayam || 10 ||
yadaivavānarairghorairbaddhasseturmahārṇave |
11
tadaivahṛdayenāhaṃśaṅkerāmamamānuṣam || 11 ||
athavārāmarūpeṇakṛtāntassvayamāgataḥ |
12
māyāntavavināśāyavidhāyāpratitarkitām || 12 ||
athavāvāsavenatvandharṣito'pimahābala |
13
vāsavasyatukāśaktistvāndraṣṭumapisaṃyuge || 13 ||
vyaktameṣamahāyogīparamātmāsanātanaḥ |
14
anādimadhyanidhanomahatamparamomahān || 14 ||
tamasaḥparamodhātāśaṅkhacakragadādharaḥ |
15
śrīvatsavakṣānityaśrīrajayyaśśāśvatodhruvaḥ || 15 ||
mānuṣaṃrūpamāsthāyaviṣṇussatyaparākramaḥ |
16
sarvaiḥparivṛtodevairvānaratvamupāgataiḥ || 16 ||
sarvalokeśvarśrīmānlokānāṃhitakāmyayā |
17
sarākṣasaraparīvāraṃhatavāṃstvāmmahādyutiḥ || 17 ||
indriyāṇipurājitvājitantribhuvanantvayā |
18
smaradbhirivatadvairamindriyairevanirjitaḥ || 18 ||
yadaivahijanasthānerākṣasairbhahubhirvṛtaḥ |
19
kharastunihatobhrātātadārāmo na mānuṣaḥ || 19 ||
yadaivanagarīṃlaṅkānduṣpraveśāṃsurairapi |
20
praviṣṭohanumānvīryāttadaivavyathitāvayam || 20 ||
kriyatāmavirodhaścarāghaveṇetiyanmayā |
21
ucyamānaṃ na gṛhṇāsitasyeyaṃvyuṣṭirāgatā || 21 ||
akasmācchābhikāmo'sisītāṃrākṣasapuṅgavaḥ |
22
aiśvaryasyavināśāyadehasyasvajanasya ca || 22 ||
arundhatyāviśiṣṭāntāṃrohiṇyāścāpidurmate |
23
sītāndharṣayatāmānyāntvayāhyasadṛśaṅkṛtam || 23 ||
vasudhāyāhivasudhāṃśriyaḥśrīmbhartṛvatsalām |
24
sītāṃsarvānavadyāṅgīmaraṇyevijaneśubhām || 24 ||
ānayitvātutāndīnāñchadmanātmasvadūṣaṇa |
25
aprāpyatañcaivakāmammaithilīsaṅgamekṛtam || 25 ||
pativratāyāstapasānūnandagdho'simeprabho |
tadaivayannadagdhagaddhastvandharṣayaṃstanumamadhyamām |
26
devābhibhyatetesarvesendrāḥsānāgnīpurogamāḥ || 26 ||
avaśyamevalabhatephalampāpasyakarmaṇaḥ |
27
ghoramparyāgatekālekartānāstyatrasaṃśayaḥ || 27 ||
na kulena na rūpeṇa na dākṣiṇyenamaithilī |
28
mayādhikāvātulyāvātattvammohānnabudhyase || 28 ||
sarvadāsarvabhūtānānnāstimutyuralakṣaṇaḥ |
29
tavatāvadayammṛtyurmaithilīkṛtalakṣaṇaḥ || 29 ||
sītānimittajomṛtyustvayādūrādupāhṛtaḥ |
30
maithilīsaharāmeṇaviśokāvihariṣyati || 30 ||
alpapuṇyātvahaṅghorepatitāśokasāgare |
31
kailāsemandaremerautathācaitrarathevane || 31 ||
devodyāneṣusarveṣuvihṛtyasahitātvayā |
32
vimānenānurūpeṇayāyāmyatulayāśriyā || 32 ||
paśyantivividhāndeśāṃstāṃstāṃścitrasragambarā |
33
bhramśitākāmabhogebhyaḥsāsmivīravadhāttava || 33 ||
saivānyevāsmisamvṛttādhigrājñāñcañcalāḥśriyaḥ |
34
hārājan sukumārantesubhrusutvaksamunnasam || 34 ||
kāntiśrīdyutibhistulyamindupadmadivākaraiḥ |
35
kirīṭakūṭojjvalitantāmrāsyandīptakuṇḍalam || 35 ||
madavyākulalolākṣambhūtvāyatpānabhūmiṣu |
36
vividhasragdharañcāruvalgusmitakathaṃśubham || 36 ||
tadevādyatavaivaṃhivaktraṃ na bhrājateprabho |
37
rāmasāyakanirbhinnaṃraktaṃrudhiravisravaiḥ || 37 ||
vīśīrṇamedomastiṣkaṃrūkṣasyandanareṇubhiḥ |
38
hāpaścimāmesamprāptādaśāvaidhavyadāyinī || 38 ||
yāmayāsīnnasumbaddhākadācidapimandayā |
39
patādānavarājomebhartāmerākṣaseśvaraḥ || 39 ||
putromeśakranirjetāityahaṅgarvitābhṛśam |
40
dṛptāmardanāḥśūrāḥprakhyātabalapauruṣāḥ || 40 ||
akutaścidbhayānāthāmametyāsīnmatirdṛḍhā |
41
teṣāmevamprabhāvāṇāṃyuṣmākaṃrākṣasarṣabhāḥ || 41 ||
kathambhayamasambuddhammānuṣādidamāgatam |
42
snigdhendranīlanīlantuprāṃśuśailopamammahat || 42 ||
keyūrāṅgadavaiḍūryamuktāhārasragujjvalam |
43
kāntaṃvihāreṣvadhikandīptāṃsaṅgrāmabhūmiṣu || 43 ||
bhātyābharaṇabhābhiryadvidyudbhirivatoyadaḥ |
44
tadevādyaśarīrantetīkṣṇairnaikaśaraiścitam || 44 ||
punardurlabhasamparśampariṣvaktuṃ na śakyate |
45
śvāvidhaḥśalakairyadvadbhāṇairlagnairnirantaram || 45 ||
svarpitairmarmasubhṛśaṃsañchinnasnāyubandhanam |
46
kṣitaunipatitaṃrājan śyāmaṃvairudhiracchavi || 46 ||
vajraprahārābhihatovikīrṇaivaparvataḥ |
47
hāsvapnassatyamevedantvaṃrāmeṇakathaṃhataḥ || 47 ||
48
tvammṛtyorapimṛtyussyāḥkathammṛtyuvaśaṅgataḥ trailokyavasubhoktārantrailokyodvegadammahat || 48 ||
jetāraṃlokapālānāṅkṣeptārāṃśaṅkarasya ca |
49
dṛptānānnigrahītāramāviṣkṛtaparākramam || 49 ||
lokakṣobhayitāraṃ ca nādairbhūtavirāviṇam |
50
ojasādṛptavākyānāṃvaktāraṃripusannidhau || 50 ||
svayūthabhṛtyagoptāraṃhantārambhīmakarmaṇām |
51
hantārandānavendrāṇāṃyakṣāṇāṃ ca sahasraśaḥ || 51 ||
nivātakavacānāṃ ca saṅgrahītāramāhave |
52
naikayajñaviloptārantrātāraṃsvajanasya ca || 52 ||
dharmavyavasthābhettārammāyāsraṣṭāramāhave |
53
devāsuranṛkanyānāmāhartārantatastataḥ || 53 ||
śatrustrīśokadātāraṃ netāraṃ svajanasya ca |
54
laṅkādvīpasyagoptāraṅkartārambhīmakarmaṇām || 54 ||
asmākaṅkāmabhogānāndātāraṃrathināṃvaram |
55
evamprabhāvambhartārandṛṣṭavārāmeṇapātitam || 55 ||
sthirāsmiyādehamimandhārayāmihatapriyā |
56
śayaneṣumahārheṣuśayitvārākṣaseśvara || 56 ||
ihakarmātprasupto'sidharaṇyāṃreṇuguṇṭhitaḥ |
57
yadātetanayaśśastolakṣmaṇenendrajidyudhi || 57 ||
tadātvabhihatātīvramadyatvasminipātitā |
58
sāhambandhujanairhīnāhīnānāthena ca tvayā || 58 ||
vihīnākāmabhogaiścaśociṣyeśāśvatīssamāḥ |
59
prapannodīrghamadhvānaṃrājannadyasudurgamam || 59 ||
nayamāmapiduḥkhārtāṃ na vartiṣyetvayāvinā |
60
kasmāttvammāṃvihāyehakṛpaṇāṅgantumicchasi || 60 ||
dīnāṃvilapatīmmandāṅkiṃvāmānnābhibhāṣase |
61
dṛṣṭavā na khalvabhikruddhomāmihānavakuṇṭhitām || 61 ||
nirgatānnagaradvārātpadbhyāmevāgatāmprabho |
62
paśyeṣṭadāradārāṃstebhraṣṭalajjāvakuṇṭhitān || 62 ||
bahirniṣpatitānsarvānkathandṛṣṭavā na kupyasi |
63
ayaṅkrīḍāsahāyaste'nāthelālapyatejanaḥ || 63 ||
na caivamāśvāsayasikiṃvā na bahumanyase |
64
yāḥstvayāvidhavārājankṛtānaikāḥkulastriyaḥ || 64 ||
pativratādharmaratāguruśuśrūṣaṇeratāḥ |
65
tābhiśśokābhitaptābhiśśaptaḥparavaśaṅgataḥ || 65 ||
tvayāviprakṛtābhiryattadāśaptantadāgatam |
66
pravādassatyaevāyantvāmpratiprāyaśonṛpa || 66 ||
prativratānānnākasmātsapatnatyaśrūṇibhūtale |
67
kathaṃ ca nāmaterājan lokānākramyatejasā || 67 ||
nārīcauryamidaṅkṣudraṅkṛtaṃśauṇḍīryamāninā |
68
apanīyāśramādrāmaṃyanmṛgacchadmanātvayā || 68 ||
ānītārāmapanatīsātattekātaryalakṣaṇam |
69
kātaryaṃ na ca teyuddhekadācitsaṃsmarāmyaham || 69 ||
tattubhāgyaviparyāsānnūnantepakvalakṣaṇam |
70
atītānāgatārthajñovartamānavicakṣaṇaḥ || 70 ||
maithilīmāhṛtāndṛṣṭavādhyātvāniḥśvasyacāyatam |
71
satyavākyamahābāho devaromeyadabravīt || 71 ||
ayaṃrākṣasamukhyānāṃvināśaḥparyupasthitaḥ |
72
kāmakrodhasamutthenavyasanenaprasaṅginā || 72 ||
nirvṛttastvatkṛte'narthaḥso'yammūlaharomahān |
73
tvayākṛtamidaṃsarvamanādhaṃrākṣasaṅkulam || 73 ||
hitvaṃśocitavyomeprakhyātabalapauruṣaḥ |
74
strīsvabhāvāttumebuddhiḥkāruṇyeparivartate || 74 ||
sukṛtanduṣkṛtaṃ ca tvaṅgṛhītvāsvāṅgatiṅgataḥ |
75
ātmānamanuśocāmitvadvināśenaduḥkhitām || 75 ||
suhṛdāṃhitakāmānāṃ na śrutaṃvacanantvayā |
76
bhrātrūṇāñcaivakārtnsanahitamuktandaśānana || 76 ||
hetvarthayuktaṃvidhivacchreyaskaramadāruṇam |
77
vibhīṣaṇenābhihitaṃ na kṛtaṃhetumattvayā || 77 ||
mārīcakumbhakarṇābhyāṃvākyammamapitustathā |
78
na śrutaṃvīryamattenatasyedamphalamīdṛśam || 78 ||
nīlajīmūtasaṅkāśa pītāmbaraśubhāṅgada |
79
svagātrāṇivinikṣipyakiṃśeṣerudhirāplutaḥ || 79 ||
prasuptaivaśokārtāṅkimmāṃ na pratibhāṣase |
80
mahāvīryasyadakṣasyasamyugeṣvapalāyinaḥ || 80 ||
yātudhānasyadauhitrīṅkimmāṃ na pratibhāṣase |
81
uttiṣṭhottiṣṭhakiṃśeṣenaveparibhavekṛte || 81 ||
adyavainirbhayālaṅkāmpraviṣṭāṃsūryaraśmayaḥ |
82
yenasūdayaseśatrūn samaresūryavarcasā || 82 ||
vajraṃvajradharasyevaso'yantesatatārcitaḥ |
83
raṇebahupraharaṇohemajāpariṣkṛtaḥ || 83 ||
parighovyavakīrṇastebāṇaiścinnaiḥsahasradhā |
84
apriyāmivopasaṅgṛhyakiṃśeṣeraṇamedinīm || 84 ||
apriyāmivakasmācchamānnecchasyabhibhāṣitum |
85
dhigastuhṛdayaṃyasyāmamedaṃ na sahasradhā || 85 ||
tvayipañcatvamāpannephalateśokapīḍitam |
86
ityevaṃvilapantisābāṣpaparyākulekṣaṇā || 86 ||
snehopaskannahṛdayā tadā mohāmupāgamat |
87
kaśmalābhihatāsannābabhausārāvaṇorasi || 87 ||
snadhyānuraktejaladedīptāvidyudivojjvalā |
88
tathāgataṃsamutthāpyasapatnayastāmbhṛśāturāḥ || 88 ||
paryavasthāpayāmāsūrudantyorudatīmbhṛśam |
89
na tesuviditādevilokānāṃsthitiradhruvā || 89 ||
daśāvibhāgaparyāyerājñāṃvaicañcalāḥśriyaḥ |
90
ityevamucyamānāsāsaśabdampraruroda ha || 90 ||
snāpayantītadāsreṇastanauvakraṃsunirmalam |
91
etasminnantarerāmovibhīṣaṇamuvāca ha || 91 ||
saṃskāraḥkriyatāmbhrātuḥstrīgaṇaḥparisāntvyatām |
92
tamuvācatatodhīmān vibhīṣaṇaidaṃvacaḥ || 92 ||
vimṛśyabuddhyādharmajñodharmārthasahitaṃhitam |
93
tyaktadharmavrataṃśūrannṛśaṃsamanṛtantathā || 93 ||
nāhamarho'smisaṃskartumparadārābhimarśinam |
94
bhrātṛrūpaḥhimeśatrureṣasarvāhiterataḥ || 94 ||
rāvaṇonārhatepūjāmpūjyo'pigurugauravāt |
95
nṛśaṃsaitimāṃrāma vakṣyantimanujābhuvi || 95 ||
śrutvātasyāguṇānsarvevakṣyantisukṛtampunaḥ |
96
tacchrutvāparamaprītorāmodharmabhṛtāṃvaraḥ || 96 ||
vibhīṣaṇamuvācedaṃvākyajñaṃvākyakovidaḥ |
97
tavāpimepriyaṅkāryantvatprabhāvānmayājitam || 97 ||
avaśyantukṣamaṃvācyomayātvāṃrākṣaseśvara |
98
adharmānṛtasaṃyuktaḥkāmantveṣaniśācaraḥ || 98 ||
tejasvībalavān śūraḥsaṅgrāmeṣu ca nityaśaḥ |
99
śatakratumukhairvīraiḥśrūyate na parājitaḥ || 99 ||
mahātmābalasampannorāvaṇolokarāvaṇaḥ |
100
maraṇānāntivairāṇinirvṛttannaḥprayojanam || 100 ||
kriyatāmasyasaṃskāromamāpyeṣayathātava |
101
tvatsatsakāśāddhaśagrīvassaṃskāraṃvidhipūrvakam || 101 ||
kṣipramarhatidharmeṇatvaṃyaśobhāgbhaviṣyasi |
102
rāghavasyavacśrutvātvaramāṇovibhīṣaṇaḥ || 102 ||
saṃskārayitumārebhebhrātaraṃrāvaṇaṃhatam |
103
sapraviśyapurīṃlaṅkāṃrākṣasendrovibhīṣaṇaḥ || 103 ||
rāvaṇasyāagnihotrantuniryāpayatisatvaram |
104
śakaṭān dārurūpāṇiagnīnavaiyājakāṃstathā || 104 ||
tathācandanakāṣṭhānikāṣṭhānivividhāni ca |
105
agarūṇisugadhanīnigandhāṃścasurabhīṃstathā || 105 ||
maṇimuktāpravālāniniryāpayatirākṣasaḥ |
106
ājagāmamuhūrtenarākṣasaiḥparivāritaḥ || 106 ||
tatomālyavatāsārthaṅkriyāmevacakārasaḥ |
107
sauvarṇīṃśibikāndivyāmāropyakṣaumavāsanam || 107 ||
rāvaṇaṃrākṣasādhīśamaśrupūryamukhādvijāḥ |
108
tūryaghoṣaiścavividhaisstuvadbhiścābhinanditam || 108 ||
ptākābhiścacitrābhissumanobhiścacitritām |
109
utkṣipyaśibikāntāntuvibhīṣaṇapurogamāḥ || 109 ||
dakṣiṇābhimukhāssarvegṛhyakāṣṭhānibhejire |
110
agnayodīpyamānāstetadādhvaryusamīritāḥ || 110 ||
śaraṇābhigatāḥsarvepurastāttasyateyayuḥ |
111
antaḥpurāṇisarvāṇirudamānānisatvaram || 111 ||
pṛṣṭhato'nuyayustāniplavamānānisarvataḥ |
112
rāvaṇamprayatedeśesthāpyatebhṛśaduḥkhitāḥ || 112 ||
citāñcandanakāṣṭhaiścapadmakośīsaṃvṛtām |
113
brāhmyāsamvartayāmāsūrāṅkavāstaraṇāvṛtām || 113 ||
vartatevedavihitorājñovaipaścimaḥkratuḥ |
114
pracakruḥrākṣasendrasyapitṛmedhamanukramam || 114 ||
vediṃ ca dakṣiṇaprācyāṃyathāsthānaṃ ca pāvakam |
115
pṛṣadājyenasampūrṇaṃsruvaṃsarvepracikṣipuḥ || 115 ||
pādayośśakaṭamprādurantarūrvorulūkhalantadā |
116
dārupātrāṇisarvāṇiāraṇiñcottārāraṇim || 116 ||
dattvātumusalañcānyathāsthānaṃvicakṣaṇāḥ |
117
śāstrādṛṣṭenavidhināmaharṣivihitena ca || 117 ||
tatramedhyampaśuṃhatvārākṣasendrasyarākṣasāḥ |
118
paristaraṇikāṃrājñoghṛtāktāṃsamaveśayan || 118 ||
119
gandhairmālyairalaṅkṛtyarāvaṇandīnamānasāḥ || 119 ||
vibhīṣaṇasahāyāstevastraiścavividhairapi |
120
lājairaścāvakirantismabāṣpapūrṇamukhāstadā || 120 ||
dadau ca pāvakantasyavidhiyuktaṃvibhīṣaṇaḥ |
121
snātvācaivārdravastreṇatilāndūrvābhimiśritān || 121 ||
udakena ca sammiśrānpradāyavidhipūrvakam |
122
pradāyacodakantasmaimūrdhnācainannamasya ca || 122 ||
tāḥstriyo'nunayāmāsasāntamuktvāpunaḥpunaḥ |
123
gamyatāmititāssarvāviviśurnagarītadā || 123 ||
praviṣṭāsusarvāsurākṣasīṣuvibhīṣaṇaḥ |
124
rāmapārśvamupāgamyatadātiṣṭhadvinītavat || 124 ||
rāmo'pisahasainyenasasugrīvassalakṣmaṇaḥ |
125
harṣaṃlebheripuṃhatvāyathāvṛtraṃśatakratuḥ || 125 ||
tatovimuktvāsaśaraṃśarāsanammahendradattaṅkavacaṃ ca tanmahat |
126
vimyucaroṣaṃripunigrahāttatorāmaḥsusaumyatvamupāgato'rihā || 126 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe caturdaśādhikaśatatamassargaḥ ||