śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha catustriṃśassargaḥ |
tataḥ kamalapatrākṣaḥ śyāmo nirupamo mahān |
1
uvāca rāma staṃ sūtaṃ piturākhyāhi māmiti || 1 ||
sa rāmapreṣitaḥ kṣipraṃ santāpakaluṣendriyaḥ |
2
praviśya nṛpatiṃ sūto niśvasantaṃ dadarśa ha || 2 ||
uparaktamivādityaṃ bhasmacchannamivānalam |
3
taṭākamiva nistoyamapaśyajjagatīpatim || 3 ||
ālokya tu mahāprājñaḥ paramākulacetasam |
4
rāmamevānuśocantaṃ sūtaḥ prāñjalirāsadat || 4 ||
taṃ vardhayitvā rājānaṃ pūrvaṃ sūto jayāśiṣā |
5
bhayaviklabayā vācā mandayā ślakṣṇamabravīt || 5 ||
ayaṃ sa puruṣavyāghro dvāri tiṣṭhati te sutaḥ |
6
brāhmaṇebhyo dhanaṃ datvā sarvañcaivopajīvinām || 6 ||
gamiṣyati mahāraṇyaṃ taṃ paśya jagatīpate |
7
vṛtaṃ rājaguṇai ssarvairādityamiva raśmibhiḥ || 7 ||
sa satyavādī dharmātmā gāmbhīryātsāgaropamaḥ |
8
ākāśa iva niṣpaṅko narendraḥ pratyuvāca tam || 8 ||
sumanntrānaya me dārān ye kecidiha māmakāḥ |
9
dāraiḥ parivṛtassarvairdraṣṭumicchāmi dhārmikam || 9 ||
so'ntaḥpuramatītyaiva striyastā vākyamabravīt |
10
āryāhvayati vo rājā gamyatāṃ tatra mā ciram || 10 ||
evamuktāḥ striya ssarvāḥ sumantreṇa nṛpājñayā |
11
pracakramu stadbhavanaṃ bharturājñāya śāsanam || 11 ||
ardhasaptaśatāstāstu pramadāstāmralocanāḥ |
12
kausalyāṃ parivāryātha śanairjagmurdhṛtavratāḥ || 12 ||
āgateṣu ca dāreṣu samavekṣya mahīpatiḥ |
13
uvāca rājā taṃ sūtaṃ sumantrā'naya me sutam || 13 ||
sa sūto rāmamādāya lakṣmaṇaṃ maithilīṃ tadā |
14
jagāmābhimukhastūrṇaṃ sakāśaṃ jagatīpateḥ || 14 ||
sa rājā putramāyāntaṃ dṛṣṭvā dūrātkṛtāñjalim |
15
utpapātāsanāttūrṇamārta strījanasaṃvṛtaḥ || 15 ||
so'bhidudrāva vegena rāmaṃ dṛṣṭvā viśāmpatiḥ |
16
tamasamprāpya duḥkhārtaḥ papāta bhuvi mūrchitaḥ || 16 ||
taṃ rāmo'bhyapatat kṣipraṃ lakṣmaṇaśca mahārathaḥ |
17
visañjñamiva duḥkhena saśokaṃ nṛpatiṃ tadā || 17 ||
strīsahasraninādaśca sañjajñe rājaveśmani |
18
hā hā rāmeti sahasā bhūṣaṇadhvanimūrchitaḥ || 18 ||
taṃ pariṣvajya bāhubhyāṃ tāvubhau rāmalakṣmaṇau |
19
paryaṃṅke sītayā sārdhaṃ rudantaḥ samaveśayan || 19 ||
atha rāmo muhūrtena labdhasañjñaṃ mahīpatim |
20
uvāca prāñjalirbhūtvā śokārṇavapariplutam || 20 ||
āpṛcche tvāṃ mahārāja sarveṣāmīśvaro'si naḥ |
21
prasthitaṃ daṇḍakāraṇyaṃ paśya tvaṃ kuśalena mām || 21 ||
lakṣmaṇaṃ cānujānīhi sītā cānveti māṃ vanam |
22
kāraṇairbahubhi stathyairvāryamāṇau na cecchataḥ || 22 ||
anujānīhi sarvānnaḥ śokamutsṛjya mānada |
23
lakṣmaṇaṃ māṃ ca sītāṃ ca prajāpatiriva prajāḥ || 23 ||
pratīkṣamāṇamavyagramanujñāṃ jagatīpateḥ |
24
uvāca rājā samprekṣya vanavāsāya rāghavam || 24 ||
ahaṃ rāghava kaikeyyā varadānena mohitaḥ |
25
ayodhyāyāstvamevādya bhava rājā nigṛhya mām || 25 ||
evamukto nṛpatinā rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
26
pratyuvācāñjaliṃ kṛtvā pitaraṃ vākyakovidaḥ || 26 ||
bhavānvarṣa sahasrāya pṛthivyā nṛpate patiḥ |
27
ahaṃ tvaraṇyevatsyāmi na me kāryaṃ tvayā'nṛtam || 27 ||
nava pañca ca varṣāṇi vanavāse vihṛtya te |
28
punaḥpādau grahīṣyāmi pratijñānte narādhipa || 28 ||
rudannārtaḥ priyaṃ putraṃ satyapāśena saṃyataḥ |
29
kaikeyyā codyamānastu mitho rājā tamabravīt || 29 ||
śreyase vṛddhaye tāta punarāgamanāya ca |
30
gacchasvāriṣṭamavyagraḥ panthānamakutobhayam || 30 ||
na hi satyātmanastāta dharmābhimanasa stava |
31
vinivartayituṃ buddhiḥ śakyate raghunandana || 31 ||
adya tvidānīṃ rajanīṃ putra mā gaccha sarvathā |
32
ekāhadarśanenāpi sādhu tāvaccarāmyaham || 32 ||
mātaraṃ māṃ ca sampaśyan vasemāmadya śarvarīm |
33
tarpita ssarvakāmaistvaṃ śvaḥ kāle sādhayiṣyasi || 33 ||
duṣkaraṃ kriyate putra sarvathā rāghava tvayā |
34
matpriyārthaṃ priyāṃstyaktvā yadyāsi vijanaṃ vanam || 34 ||
na caitanme priyaṃ putra śape satyena rāghava |
35
channayā calitastvasmi striyā channāgnikalpayā || 35 ||
vañcanā yā tu labdhā me tāṃ tvaṃ nistartumicchasi |
36
anayā vṛttasādinyā kaikeyyā'bhipracoditaḥ || 36 ||
na caitadāścaryatamaṃ yattajyeṣṭhassuto mama |
37
apānṛtakathaṃ putra pitaraṃ kartumicchasi || 37 ||
atha rāmastathā śrutvā piturārtasya bhāṣitam |
38
lakṣmaṇena saha bhrātrā dīno vacanamabravīt || 38 ||
prāpsyāmi yānadya guṇānko me śvastān pradāsyati |
39
apakramaṇamevātaḥ sarvakāmairahaṃ vṛṇe || 39 ||
iyaṃ sarāṣṭrā sajanā dhanadhānyasamākulā |
40
mayā visṛṣṭā vasudhā bharatāya pradīyatām || 40 ||
vanavāsakṛtā buddhirna ca me'dya caliṣyati |
41
yastuṣṭena varo dattaḥ kaikeyyai varada tvayā || 41 ||
dīyatāṃ nikhilenaiva satyastvaṃ bhava pārthiva |
42
ahaṃ nideśaṃ bhavato yathoktamanupālayan || 42 ||
caturdaśa samā vatsye vane vanacaraissaha |
43
mā vimarśo vasumatī bharatāya pradīyatām || 43 ||
na hi me kāṅkṣitaṃ rājyaṃ sukhamātmani vā priyam |
44
yathānideśaṃ kartuṃ vai tavaiva raghunandana || 44 ||
apagacchatu te duḥkhaṃ mābhūrbāṣpapariplutaḥ |
45
na hi kṣubhyati durdharṣaḥ samudraḥ saritāṃ patiḥ || 45 ||
naivāhaṃ rājyamicchāmi na sukhaṃ na ca medinīm |
46
naiva sarvānimān kāmā nnasvargaṃ naiva jīvitam || 46 ||
tvāmahaṃ satyamicchāmi nānṛtaṃ puruṣarṣabha |
47
pratyakṣaṃ tava satyena sukṛtena ca te śape || 47 ||
na ca śakyaṃ mayā tāta sthātuṃ kṣaṇamapi prabho |
48
sa śokaṃ dhārayasvemaṃ na hi me'sti viparyayaḥ || 48 ||
arthito hyasmi kaikeyyā vanaṃ gaccheti rāghava |
49
mayā coktaṃ vrajāmīti tatsatyamanupālaye || 49 ||
mā cotkaṇṭhāṃ kṛthā deva vane raṃsyāmahe vayam |
50
praśāntahariṇākīrṇe nānāśakuninādite || 50 ||
pitā hi daivataṃ tāta devatānāmapi smṛtam |
51
tasmāddaivatamityeva kariṣyāmi piturvacaḥ || 51 ||
caturdaśasu varṣeṣu gateṣu narasattama |
52
punardrakṣyasi māṃ prāptaṃ santāpo'yaṃ vimucyatām || 52 ||
yena saṃstambhanīyo'yaṃ sarvo bāṣpagalo janaḥ |
53
sa tvaṃ puruṣaśārdūla kimarthaṃ vikriyāṃ gataḥ || 53 ||
puraṃ ca rāṣṭraṃ ca mahī ca kevalā mayā nisṛṣṭā bharatāya dīyatām |
54
ahaṃ nideśaṃ bhavato'nupālayan vanaṃ gamiṣyāmi cirāya sevitum || 54 ||
mayā nisṛṣṭāṃ bharato mahīmimāṃ saśailaṣaṇḍāṃ sapurāṃ sakānanām |
55
śivāṃ susīmāmanuśāstu kevalaṃ tvayā yaduktaṃ nṛpate tathāstu tat || 55 ||
na me tathā pārthiva dhīyate mano mahatsu kāmeṣu na cātmanaḥpriye |
56
yathā nideśe tava śiṣṭasammate vyapaitu duḥkhaṃ tava matkṛte'nagha || 56 ||
tadadya naivānagha rājyamavyayaṃ na sarvakāmānna sukhaṃ na maithilīm |
57
na jīvitaṃ tvāmanṛtena yojayan vṛṇīya satyaṃ vratamastu te tathā || 57 ||
phalāni mūlāni ca bhakṣayanvane girīṃśca paśyan saritassarāṃsi ca |
58
vanaṃ praviśyaiva vicitrapādapaṃ sukhī bhaviṣyāmi tavāstu nirvṛtiḥ || 58 ||
evaṃ sa rājā vyasanābhipannaḥ śokena duḥkhena ca tāmyamānaḥ |
59
āliṅgya putraṃ suvinaṣṭasañjño mohaṃ gato naiva ciceṣṭa kiṃñcit || 59 ||
devyastata ssaṃrurudussametā stāṃ varjayitvā naradevapatnīm |
60
rudan sumantro''pi jagāma mūrchāṃ hāhākṛtaṃ tatra babhūva sarvam || 60 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catustriṃśassargaḥ ||