📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" 2 A dialog opens 3 Choose "Save as PDF" as printer 4 Click Save
3.69 অরণ্যকাণ্ড - একোনসপ্ততিতম সর্গঃ
3.69 Aranyakanda - Ekonasaptatitama Sargah
Valmiki Bengali
শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে অরণ্যকাণ্ডম্ ।
অথ একোনসপ্ততিতমস্সর্গঃ ।
কৃত্বৈবমুদকং তস্মৈ প্রস্থিতৌ রামলক্ষ্মণৌ ।
অবেক্ষন্তৌ বনে সীতাং পশ্চিমাং জগ্মতুর্দিশম্ ॥ 1 ॥
তৌ দিশং দক্ষিণাং গত্বা শরচাপাসিধারিণৌ ।
অবিপ্রহতমৈক্ষ্বাকৌ পন্থানং প্রতিপেদতুঃ ॥ 2 ॥
গুল্মৈর্বৃক্ষৈশ্চ বহুভির্লতাভিশ্চ প্রবেষ্টিতম্ ।
আবৃতং সর্বতো দুর্গং গহনং ঘোরদর্শনম্ ॥ 3 ॥
ব্যতিক্রম্য তু বেগেন ব্যালসিংহনিষেবিতম্ ।
সুভীমং তন্মহারণ্যং ব্যতিযাতৌ মহাবলৌ ॥ 4 ॥
ততঃ পরং জনস্থানাতত্রিক্রোশং গম্য রাঘবৌ ।
ক্রৌঞ্চারণ্যং বিবিশতুর্গহনং তৌ মহৌজসৌ ॥ 5 ॥
নানামেঘঘনপ্রখ্যং প্রহৃষ্টমিব সর্বতঃ ।
নানাপক্ষিগণৈর্যুক্তং নানাব্যালমৃগৈর্যুতম্ ॥ 6 ॥
দিদৃক্ষমাণৌ বৈদেহীং তদ্বনং তৌ বিচিক্যতুঃ ।
তত্র তত্রাবতিষ্ঠন্তৌ সীতাহরণকর্শিতৌ ॥ 7 ॥
ততঃ পূর্বেণ তৌ গত্বা ত্রিক্রোশং ভ্রাতরৌ তদা ।
ক্রৌঞ্চারণ্যমতিক্রম্য মতঙ্গাশ্রমমন্তরা ॥ 8 ॥
দৃষ্ট্বা তু তদ্বনং ঘোরং বহুভীমমৃগদ্বিজম্ ।
ননাসত্ত্বসমাকীর্ণং সর্বং গহনপাদপম্ ॥ 9 ॥
দদৃশাতে তু তৌ তত্র দরীং দশরথাত্মজৌ ।
পাতালসমগম্ভীরাং তমসা নিত্যসংবৃতাম্ ॥ 10 ॥
আসাদ্য তৌ নরব্যাঘ্রৌ দর্যাস্তস্যাবিদূরতঃ ।
দদৃশাতে মহারূপাং রাক্ষসীং বিকৃতাননাম্ ॥ 11 ॥
ভযদামল্পসত্ত্বানাং বীভত্সাং রৌদ্রদর্শনাম্ ।
লম্বোদরীং তীক্ষ্ণদংষ্ট্রাং করালীং পরুষত্বচম্ ॥ 12 ॥
ভক্ষযন্তীং মৃগান্ভীমান্বিকটাং মুক্তমূর্ধজাম্ ।
প্রৈক্ষেতাং তৌ ততস্তত্র ভ্রাতরৌ রামলক্ষ্মণৌ ॥ 13 ॥
সা সমাসাদ্য তৌ বীরৌ ব্রজন্তং ভ্রাতুরগ্রতঃ ।
এহি রংস্যাবহেত্যুক্ত্বা সমালম্বত লক্ষ্মণম্ ॥ 14 ॥
উবাচ চৈনং বচনং সৌমিত্রিমুপগূহ্য সা ।
অহং ত্বযোমুখী নাম লব্ধা তে ত্বমসি প্রিযঃ ॥ 15 ॥
নাথ পর্বতকূটেষু নদীনাং পুলিনেষু চ ।
আযুশ্শেষমিমং বীর ত্বং মযা সহ রংস্যসে ॥ 16 ॥
এবমুক্তস্তু কুপিতঃ খড্গমুদ্ধৃত্য লক্ষ্মণঃ ।
কর্ণনাসাস্তনং তস্যা নিচকর্তারিসূদনঃ ॥ 17 ॥
কর্ণনাসে নিকৃত্তে তু বিস্বরং সা বিনদ্য চ ।
যথাগতং প্রদুদ্রাব রাক্ষসী ভীমদর্শনা ॥ 18 ॥
তস্যাং গতাযাং গহনং ব্রজন্তৌ বনমোজসা ।
আসেদতুরমিত্রঘ্নৌ ভ্রাতরৌ রামলক্ষ্মণৌ ॥ 19 ॥
লক্ষ্মণস্তু মহাতেজাস্সত্ত্ববান্ শীলবান্ শুচিঃ ।
অব্রবীত্প্রাঞ্জলির্বাক্যং ভ্রাতরং দীপ্ততেজসম্ ॥ 20 ॥
স্পন্দতে চ দৃঢং বাহুরুদ্বিগ্নমিব মে মনঃ ।
প্রাযশশ্চাপ্যনিষ্টানি নিমিত্তান্যুপলক্ষযে ॥ 21 ॥
তস্মাত্সজ্জীভবার্য ত্বং কুরুষ্ব বচনং হিতম্ ।
মমৈব হি নিমিত্তানি সদ্যশ্শংসন্তি সম্ভ্রমম্ ॥ 22 ॥
এষ বঞ্চুলকো নাম পক্ষী পরমদারুণঃ ।
আবযোর্বিজযং যুদ্ধে শংসন্নিব বিনর্দতি ॥ 23 ॥
তযোরন্বেষতোরেবং সর্বং তদ্বনমোজসা ।
সঞ্জজ্ঞে বিপুলঃ শব্দো প্রভঞ্জন্নিব তদ্বনম্ ॥ 24 ॥
সংবেষ্টিতমিবাত্যর্থং গগনং মাতরিশ্বনা ।
বনস্য তস্য শব্দোঽভূদ্দিবমাপূরযন্নিব ॥ 25 ॥
তং শব্দং কাঙ্ক্ষমাণস্তু রামঃ কক্ষে সহানুজঃ ।
দদর্শ সুমহাকাযং রাক্ষসং বিপুলোদরম্ ॥ 26 ॥
আসেদতুস্ততস্তত্র তাবুভৌ প্রমুখে স্থিতম্ ।
বিবৃদ্ধমশিরোগ্রীবং কবন্ধমুদরে মুখম্ ॥ 27 ॥
রোমভির্নিচিতৈস্তীক্ষ্ণৈর্মহাগিরিমিবোছ্রিতম্ ।
নীলমেঘনিভং রৌদ্রং মেঘস্তনিতনিস্বনম্ ॥ 28 ॥
অগ্নিজ্বালানিকাশেন ললাটস্থেন দীপ্যতা ।
মহাপক্ষ্মেণ পিঙ্গেন বিপুলেনাযতেন চ ॥ 29 ॥
একেনোরসি ঘোরেণ নযনেনাশুদর্শিনা ।
মহাদংষ্ট্রোপপন্নং তল্লেলিহানং মহামুখম্ ॥ 30 ॥
ভক্ষযন্তং মহাঘোরানৃক্ষসিংহমৃগদ্বিপান্ ।
ঘোরৌ ভুজৌ বিকুর্বাণমুভৌ যোজনমাযতৌ ॥ 31 ॥
করাভ্যাং বিবিধান্গৃহ্যঋক্ষান্পক্ষিগণান্মৃগান্ ।
আকর্ষন্তং বিকর্ষন্তমনেকান্মৃগযূথপান্ ॥ 32 ॥
স্থিতমাবৃত্য পন্থানং তযোর্ভ্রাত্রোঃ প্রপন্নযোঃ ।
অথ তৌ সমভিক্রম্য ক্রোশমাত্রে দদর্শতুঃ ॥ 33 ॥
মহান্তং দারুণং ভীমং কবন্ধং ভুজসংবৃম্ ।
কবন্ধমিব সংস্থানাদতিঘোরপ্রদর্শনম্ ॥ 34 ॥
স মহাবাহুরত্যর্থং প্রসার্য বিপুলৌ ভুজৌ ।
জগ্রাহ সহিতাবেব রাঘবৌ পীডযন্বলাত্ ॥ 35 ॥
খড্গিনৌ দৃঢধন্বানৌ তিগ্মতেজোবপুর্ধরৌ ।
ভ্রাতরৌ বিবশং প্রাপ্তৌ কৃষ্যমাণৌ মহাবলৌ ॥ 36 ॥
তত্র ধৈর্যেণ শূরস্তু রাঘবো নৈব বিব্যথে ।
বাল্যাদনাশ্রযত্বাচ্চ লক্ষ্মণস্ত্বতিবিব্যথে ॥ 37 ॥
উবাচ স বিষণ্ণস্সন্রাঘবং রাঘবানুজঃ ।
পশ্য মাং বীর বিবশং রাক্ষসস্য বশং গতম্ ॥ 38 ॥
মযৈকেন বিনির্যুক্তঃ পরিমুঞ্চস্ব রাঘব ।
মাং হি ভূতবলিং দত্বা পলাযস্ব যথাসুখম্ ॥ 39 ॥
অধিগন্তাসি বৈদেহীমচিরেণেতি মে মতিঃ ।
প্রতিলভ্য চ কাকুত্স্থ পিতৃপৈতামহীং মহীম্ ॥ 40 ॥
তত্র মাং রাম রাজ্যস্থস্স্মর্তুমর্হসি সর্বদা ।
লক্ষ্মণেনৈবমুক্তস্তু রামস্সৌমিত্রিমব্রবীত্ ॥ 41 ॥
মা স্ম ত্রাসং কৃথা বীর ন হি ত্বাদৃগ্বিষীদতি ।
এতস্মিন্নন্তরে ক্রূরো ভ্রাতরৌ রামলক্ষ্মণৌ ॥ 42 ॥
পপ্রচ্ছ ঘননির্ঘোষঃ কবন্ধো দানবোত্তমঃ ।
কৌ যুবাং বৃষভস্কন্ধৌ মহাখড্গধনুর্ধরৌ ॥ 43 ॥
ঘোরং দেশমিমং প্রাপ্তৌ মম ভক্ষাবুপস্থিতৌ ।
বদতং কার্যমিহ বাং কিমর্থং চাগতৌ যুবাম্ ॥ 44 ॥
ইমং দেশমনুপ্রাপ্তৌ ক্ষুধার্তস্যেহ তিষ্ঠতঃ ।
সবাণচাপখড্গৌ চ তীক্ষ্ণশৃঙ্গাবিবর্ষভৌ ॥ 45 ॥
মমাস্যমনুসম্প্রাপ্তৌ দুর্লভং জীবিতং পুনঃ ।
তস্য তদ্বচনং শ্রুত্বা কবন্ধস্য দুরাত্মনঃ ॥ 46 ॥
উবাচ লক্ষ্মণং রামো মুখেন পরিশুষ্যতা ।
কৃচ্ছ্রাত্ কৃচ্ছ্রতরং প্রাপ্য দারুণং সত্যবিক্রমঃ ॥ 47 ॥
ব্যসনং জীবিতান্তায প্রাপ্তমপ্রাপ্য তাং প্রিযাম্ ।
কালস্য সুমহদ্বীর্যং সর্বভূতেষু লক্ষ্মণ ॥ 48 ॥
ত্বাং চ মাং চ নরব্যাঘ্র ব্যসনৈঃ পশ্য মোহিতৌ ।
নাতিভারোস্তি কালস্য সর্বভূতেষু লক্ষ্মণ ॥ 49 ॥
শূরাশ্চ বলবন্তশ্চ কৃতাস্ত্রাশ্চ রণাজিরে ।
কালাভিপন্নাস্সীদন্তি যথা বালুকসেতবঃ ॥ 50 ॥
ইতি ব্রুবাণো দৃঢসত্যবিক্রমো মহাযশা দাশরথিঃ প্রতাপবান্ ।
অবেক্ষ্য সৌমিত্রিমুদগ্রপৌরুষং স্থিরাং তদা স্বাং মতিমাত্মনাঽকরোত্ ॥ 51 ॥
ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে অরণ্যকাণ্ডে একোনসপ্ততিতমস্সর্গঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha ekonasaptatitamassargaḥ |
kṛtvaivamudakaṃ tasmai prasthitau rāmalakṣmaṇau |
avekṣantau vane sītāṃ paścimāṃ jagmaturdiśam || 1 ||
tau diśaṃ dakṣiṇāṃ gatvā śaracāpāsidhāriṇau |
aviprahatamaikṣvākau panthānaṃ pratipedatuḥ || 2 ||
gulmairvṛkṣaiśca bahubhirlatābhiśca praveṣṭitam |
āvṛtaṃ sarvato durgaṃ gahanaṃ ghoradarśanam || 3 ||
vyatikramya tu vegena vyālasiṃhaniṣevitam |
subhīmaṃ tanmahāraṇyaṃ vyatiyātau mahābalau || 4 ||
tataḥ paraṃ janasthānātatrikrośaṃ gamya rāghavau |
krauñcāraṇyaṃ viviśaturgahanaṃ tau mahaujasau || 5 ||
nānāmeghaghanaprakhyaṃ prahṛṣṭamiva sarvataḥ |
nānāpakṣigaṇairyuktaṃ nānāvyālamṛgairyutam || 6 ||
didṛkṣamāṇau vaidehīṃ tadvanaṃ tau vicikyatuḥ |
tatra tatrāvatiṣṭhantau sītāharaṇakarśitau || 7 ||
tataḥ pūrveṇa tau gatvā trikrośaṃ bhrātarau tadā |
krauñcāraṇyamatikramya mataṅgāśramamantarā || 8 ||
dṛṣṭvā tu tadvanaṃ ghoraṃ bahubhīmamṛgadvijam |
nanāsattvasamākīrṇaṃ sarvaṃ gahanapādapam || 9 ||
dadṛśāte tu tau tatra darīṃ daśarathātmajau |
pātālasamagambhīrāṃ tamasā nityasaṃvṛtām || 10 ||
āsādya tau naravyāghrau daryāstasyāvidūrataḥ |
dadṛśāte mahārūpāṃ rākṣasīṃ vikṛtānanām || 11 ||
bhayadāmalpasattvānāṃ bībhatsāṃ raudradarśanām |
lambodarīṃ tīkṣṇadaṃṣṭrāṃ karālīṃ paruṣatvacam || 12 ||
bhakṣayantīṃ mṛgānbhīmānvikaṭāṃ muktamūrdhajām |
praikṣetāṃ tau tatastatra bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 13 ||
sā samāsādya tau vīrau vrajantaṃ bhrāturagrataḥ |
ehi raṃsyāvahetyuktvā samālambata lakṣmaṇam || 14 ||
uvāca cainaṃ vacanaṃ saumitrimupagūhya sā |
ahaṃ tvayomukhī nāma labdhā te tvamasi priyaḥ || 15 ||
nātha parvatakūṭeṣu nadīnāṃ pulineṣu ca |
āyuśśeṣamimaṃ vīra tvaṃ mayā saha raṃsyase || 16 ||
evamuktastu kupitaḥ khaḍgamuddhṛtya lakṣmaṇaḥ |
karṇanāsāstanaṃ tasyā nicakartārisūdanaḥ || 17 ||
karṇanāse nikṛtte tu visvaraṃ sā vinadya ca |
yathāgataṃ pradudrāva rākṣasī bhīmadarśanā || 18 ||
tasyāṃ gatāyāṃ gahanaṃ vrajantau vanamojasā |
āsedaturamitraghnau bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 19 ||
lakṣmaṇastu mahātejāssattvavān śīlavān śuciḥ |
abravītprāñjalirvākyaṃ bhrātaraṃ dīptatejasam || 20 ||
spandate ca dṛḍhaṃ bāhurudvignamiva me manaḥ |
prāyaśaścāpyaniṣṭāni nimittānyupalakṣaye || 21 ||
tasmātsajjībhavārya tvaṃ kuruṣva vacanaṃ hitam |
mamaiva hi nimittāni sadyaśśaṃsanti sambhramam || 22 ||
eṣa vañculako nāma pakṣī paramadāruṇaḥ |
āvayorvijayaṃ yuddhe śaṃsanniva vinardati || 23 ||
tayoranveṣatorevaṃ sarvaṃ tadvanamojasā |
sañjajñe vipulaḥ śabdo prabhañjanniva tadvanam || 24 ||
saṃveṣṭitamivātyarthaṃ gaganaṃ mātariśvanā |
vanasya tasya śabdo'bhūddivamāpūrayanniva || 25 ||
taṃ śabdaṃ kāṅkṣamāṇastu rāmaḥ kakṣe sahānujaḥ |
dadarśa sumahākāyaṃ rākṣasaṃ vipulodaram || 26 ||
āsedatustatastatra tāvubhau pramukhe sthitam |
vivṛddhamaśirogrīvaṃ kabandhamudare mukham || 27 ||
romabhirnicitaistīkṣṇairmahāgirimivochritam |
nīlameghanibhaṃ raudraṃ meghastanitanisvanam || 28 ||
agnijvālānikāśena lalāṭasthena dīpyatā |
mahāpakṣmeṇa piṅgena vipulenāyatena ca || 29 ||
ekenorasi ghoreṇa nayanenāśudarśinā |
mahādaṃṣṭropapannaṃ tallelihānaṃ mahāmukham || 30 ||
bhakṣayantaṃ mahāghorānṛkṣasiṃhamṛgadvipān |
ghorau bhujau vikurvāṇamubhau yojanamāyatau || 31 ||
karābhyāṃ vividhāngṛhyaṛkṣānpakṣigaṇānmṛgān |
ākarṣantaṃ vikarṣantamanekānmṛgayūthapān || 32 ||
sthitamāvṛtya panthānaṃ tayorbhrātroḥ prapannayoḥ |
atha tau samabhikramya krośamātre dadarśatuḥ || 33 ||
mahāntaṃ dāruṇaṃ bhīmaṃ kabandhaṃ bhujasaṃvṛm |
kabandhamiva saṃsthānādatighorapradarśanam || 34 ||
sa mahābāhuratyarthaṃ prasārya vipulau bhujau |
jagrāha sahitāveva rāghavau pīḍayanbalāt || 35 ||
khaḍginau dṛḍhadhanvānau tigmatejovapurdharau |
bhrātarau vivaśaṃ prāptau kṛṣyamāṇau mahābalau || 36 ||
tatra dhairyeṇa śūrastu rāghavo naiva vivyathe |
bālyādanāśrayatvācca lakṣmaṇastvativivyathe || 37 ||
uvāca sa viṣaṇṇassanrāghavaṃ rāghavānujaḥ |
paśya māṃ vīra vivaśaṃ rākṣasasya vaśaṃ gatam || 38 ||
mayaikena viniryuktaḥ parimuñcasva rāghava |
māṃ hi bhūtabaliṃ datvā palāyasva yathāsukham || 39 ||
adhigantāsi vaidehīmacireṇeti me matiḥ |
pratilabhya ca kākutstha pitṛpaitāmahīṃ mahīm || 40 ||
tatra māṃ rāma rājyasthassmartumarhasi sarvadā |
lakṣmaṇenaivamuktastu rāmassaumitrimabravīt || 41 ||
mā sma trāsaṃ kṛthā vīra na hi tvādṛgviṣīdati |
etasminnantare krūro bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 42 ||
papraccha ghananirghoṣaḥ kabandho dānavottamaḥ |
kau yuvāṃ vṛṣabhaskandhau mahākhaḍgadhanurdharau || 43 ||
ghoraṃ deśamimaṃ prāptau mama bhakṣāvupasthitau |
vadataṃ kāryamiha vāṃ kimarthaṃ cāgatau yuvām || 44 ||
imaṃ deśamanuprāptau kṣudhārtasyeha tiṣṭhataḥ |
sabāṇacāpakhaḍgau ca tīkṣṇaśṛṅgāvivarṣabhau || 45 ||
mamāsyamanusamprāptau durlabhaṃ jīvitaṃ punaḥ |
tasya tadvacanaṃ śrutvā kabandhasya durātmanaḥ || 46 ||
uvāca lakṣmaṇaṃ rāmo mukhena pariśuṣyatā |
kṛcchrāt kṛcchrataraṃ prāpya dāruṇaṃ satyavikramaḥ || 47 ||
vyasanaṃ jīvitāntāya prāptamaprāpya tāṃ priyām |
kālasya sumahadvīryaṃ sarvabhūteṣu lakṣmaṇa || 48 ||
tvāṃ ca māṃ ca naravyāghra vyasanaiḥ paśya mohitau |
nātibhārosti kālasya sarvabhūteṣu lakṣmaṇa || 49 ||
śūrāśca balavantaśca kṛtāstrāśca raṇājire |
kālābhipannāssīdanti yathā vālukasetavaḥ || 50 ||
iti bruvāṇo dṛḍhasatyavikramo mahāyaśā dāśarathiḥ pratāpavān |
avekṣya saumitrimudagrapauruṣaṃ sthirāṃ tadā svāṃ matimātmanā'karot || 51 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ekonasaptatitamassargaḥ ||