📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" 2 A dialog opens 3 Choose "Save as PDF" as printer 4 Click Save
2.23 অযোধ্যাকাণ্ড - ত্রযোবিংশ সর্গঃ
2.23 Ayodhyakanda - Trayovimsha Sargah
Valmiki Bengali
শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে অযোধ্যাকাণ্ডম্ ।
অথ ত্রযোবিংশস্সর্গঃ ।
ইতি ব্রুবতি রামে তু লক্ষ্মণোঽধশ্শিরা মুহুঃ ।
শ্রৃত্বা মধ্যং জগামেব মনসা দুঃখহর্ষযোঃ ॥ 1 ॥
তদা তু বধ্দ্বা ভ্রুকুটীং ভ্রুবোর্মধ্যে নরর্ষভঃ ।
নিশশ্বাস মহাসর্পো বিলস্থ ইব রোষিতঃ ॥ 2 ॥
তস্য দুষ্প্রতিবীক্ষং তদ্ভ্রুকুটীসহিতং তদা ।
বভৌ ক্রুদ্ধস্য সিংহস্য মুখস্য সদৃশং মুখম্ ॥ 3 ॥
অগ্রহস্তং বিধুন্বংস্তু হস্তী হস্তমিবাত্মনঃ ।
তির্যগূর্ধ্বং শরীরে চ পাতযিত্বা শিরোধরাম্ ॥ 4 ॥
অগ্রাক্ষ্ণা বীক্ষমাণস্তু তির্যগ্ভ্রাতরমব্রবীত্ ।
অস্থানে সম্ভ্রমো যস্য জাতো বৈ সুমহানযম্ ॥ 5 ॥
ধর্মদোষ প্রসঙ্গেন লোকস্যানতিশঙ্কযা ।
কথংহ্যেতদসম্ভ্রান্তস্ত্বদ্বিধো বক্তুমর্হতি ॥ 6 ॥
যথা দৈবমশৌডীরং শৌণ্ডীর ক্ষত্রিযর্ষভ ।
কিন্নাম কৃপণং দৈবমশক্তমভিশংসসি ॥ 7 ॥
পাপযোস্তে কথং নাম তযোশ্শঙ্কা ন বিদ্যতে ।
সন্তি ধর্মোপধা শ্লক্ষ্ণাঃ ধর্মাত্মন্কিং ন বুধ্যসে ॥ 8 ॥
তযোস্সুচরিতং স্বার্থং শাঠ্যাত্পরিজিহীর্ষতোঃ ।
যদি নৈবং ব্যবসিতং স্যাদ্ধি প্রাগেব রাঘব ॥ 9 ॥
তযোঃ প্রাগেব দত্তশ্চ স্যাদ্বরঃ প্রকৃতশ্চ সঃ ।
লোকবিদ্বিষ্টমারব্ধং ত্বদন্যস্যাভিষেচনম্ ।
নোত্সহে সহিতুং বীর তত্র মে ক্ষন্তুমর্হসি ॥ 10 ॥
যেনেয মাগতা দ্বৈধং তব বুদ্ধির্মহামতে ।
স হি ধর্মো মম দ্বেষ্যঃ প্রসঙ্গাদ্যস্য মুহ্যসি ॥ 11 ॥
কথং ত্বং কর্মণা শক্তঃ কৈকেযীবশবর্তিনঃ ।
করিষ্যসি পিতুর্বাক্যমধর্মিষ্ঠং বিগর্হিতম্ ॥ 12 ॥
যদ্যযং কিল্বিষাদ্ভেদঃ কৃতোঽপ্যেবং ন গৃহ্যতে ।
জাযতে তত্র মে দুঃখং ধর্মসঙ্গশ্চ গর্হিতঃ ॥ 13 ॥
মনসাঽপি কথং কামং কুর্যাস্ত্বং কামবৃত্তযোঃ ।
তযোস্ত্বহিতযোর্নিত্যং শত্র্বোঃ পিত্রভিধানযোঃ ॥ 14 ॥
যদ্যপি প্রতিপত্তিস্তে দৈবী চাপি তযোর্মতম্ ।
তথাপ্যুপেক্ষণীযং তে ন মে তদপি রোচতে ॥ 15 ॥
বিক্লবো বীর্যহীনো যস্স দৈবমনুবর্ততে ।
বীরাস্সম্ভাবিতাত্মানো ন দৈবং পর্যুপাসতে ॥ 16 ॥
দৈবং পুরুষকারেণ যঃ সমর্থঃ প্রবাধিতুম্ ।
ন দৈবেন বিপন্নার্থঃ পুরুষস্সোঽবসীদতি ॥ 17 ॥
দ্রক্ষ্যন্তি ত্বদ্য দৈবস্য পৌরুষং পুরুষস্য চ ।
দৈবমানুষযোরদ্য ব্যক্তা ব্যক্তির্ভবিষ্যতি ॥ 18 ॥
অদ্য মত্পৌরুষহতং দৈবং দ্রক্ষ্যন্তি বৈ জনাঃ ।
যদ্দৈবাদাহতং তেঽদ্য দৃষ্টং রাজ্যাভিষেচনম্ ॥ 19 ॥
অত্যঙ্কুশমিবোদ্দামং গজং মদবলোদ্ধতম্ ।
প্রধাবিতমহং দৈবং পৌরুষেণ নিবর্তযে ॥ 20 ॥
লোকপালাস্সমস্তা স্তে নাদ্য রামাভিষেচনম্ ।
ন চ কৃত্স্নাস্ত্রযো লোকা বিহন্যুঃ কিং পুনঃ পিতা ॥ 21 ॥
যৈর্নিবাসস্তবারণ্যে মিথো রাজন্সমর্থিতঃ ।
অরণ্যে তে নিবত্স্যন্তি চতুর্দশ সমাস্তথা ॥ 22 ॥
অহং তদাশাং ছেত্স্যামি পিতুস্তস্যাশ্চ যা তব ।
অভিষেকবিঘাতেন পুত্ররাজ্যায বর্ততে ॥ 23 ॥
মদ্বলেন বিরুদ্ধায ন স্যাদ্দৈববলং তথা ।
প্রভবিষ্যতি দুঃখায যথোগ্রং পৌরুষং মম ॥ 24 ॥
ঊর্ধ্বং বর্ষসহস্রান্তে প্রজাপাল্যমনন্তরম্ ।
আর্যপুত্রাঃ করিষ্যন্তি বনবাসং গতে ত্বযি ॥ 25 ॥
পূর্বং রাজর্ষিবৃত্ত্যা হি বনবাসো বিধীযতে ।
প্রজা নিক্ষিপ্য পুত্রেষু পুত্রবত্পরিপালনে ॥ 26 ॥
স চেদ্রাজন্যনেকাগ্রে রাজ্যবিভ্রমশঙ্কযা ।
নৈবমিচ্ছসি ধর্মাত্মন্ রাজ্যং রাম ত্বমাত্মনি ॥ 27 ॥
প্রতিজানে চ তে বীর মাঽভূবং বীরলোকভাক্ ।
রাজ্যং চ তব রক্ষেযমহং বেলেব সাগরম্ ॥ 28 ॥
মঙ্গলৈরভিষিঞ্চস্ব তত্র ত্বং ব্যাপৃতো ভব ।
অহমেকো মহীপালানলং বারযিতুং বলাত্ ॥ 29 ॥
ন শোভার্থাবিমৌ বাহূ ন ধনুর্ভূষণায মে ।
নাঽসিরাবন্ধনার্থায ন শরাস্তম্ভহেতবঃ ॥ 30 ॥
অমিত্রদমনার্থং মে সর্বমেতচ্চতুষ্টযম্ ।
ন চাহং কামযেঽত্যর্থং যস্স্যাচ্ছত্রুর্মতো মম ॥ 31 ॥
অসিনা তীক্ষ্ণধারেণ বিদ্যুচ্চলিতবর্চসা ।
প্রগৃহীতেন বৈ শত্রুং বজ্রিণং বা ন কল্পযে ॥ 32 ॥
খড্গনিষ্পেষনিষ্পিষ্টৈর্গহনা দুশ্চরা চ মে ।
হস্ত্যশ্বনরহস্তোরুশিরোভির্ভবিতা মহী ॥ 33 ॥
খড্গধারাহতা মেঽদ্য দীপ্যমানা ইবাদ্রযঃ ।
পতিষ্যন্তি দ্বিপা ভূমৌ মেঘা ইব সবিদ্যুতঃ ॥ 34 ॥
বদ্ধগোধাঙ্গুলিত্রাণে প্রগৃহীতশরাসনে ।
কথং পুরুষমানী স্যাত্পুরুষাণাং মযি স্থিতে ॥ 35 ॥
বহুভিশ্চৈকমত্যস্যন্নেকেন চ বহূন্জনান্ ।
বিনিযোক্ষ্যাম্যহং বাণান্নৃবাজিগজমর্মসু ॥ 36 ॥
অদ্য মেঽস্ত্রপ্রভাবস্য প্রভাবঃ প্রভবিষ্যতি ।
রাজ্ঞশ্চাপ্রভুতাং কর্তুং প্রভুত্বং তব চ প্রভোঃ ॥ 37 ॥
অদ্য চন্দনসারস্য কেযূরামোক্ষণস্য চ ।
বসূনাং চ বিমোক্ষস্য সুহৃদাং পালনস্য চ ॥ 38 ॥
অনুরূপাবিমৌ বাহূ রাম কর্ম করিষ্যতঃ ।
অভিষেচনবিঘ্নস্য কর্তৃণাং তে নিবারণে ॥ 39 ॥
ব্রবীহি কোঽদ্যৈব মযা বিযুজ্যতাং তবা সুহৃত্প্রাণযশস্সুহৃজ্জনৈঃ ।
যথা তবেযং বসুধা বশে ভবে ত্তথৈব মাং শাধি তবাস্মি কিঙ্করঃ ॥ 40 ॥
বিমৃজ্য বাষ্পং পরিসান্ত্ব্যচাসকৃত্ স লক্ষ্মণং রাঘববংশবর্ধনঃ ।
উবাচ পিত্র্যে বচনে ব্যবস্থিতং নিবোধ মামেষ হি সৌম্য সত্পথঃ ॥ 41 ॥
ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে অযোধ্যাকাণ্ডে ত্রযোবিংশস্সর্গঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha trayoviṃśassargaḥ |
iti bruvati rāme tu lakṣmaṇo'dhaśśirā muhuḥ |
śrṛtvā madhyaṃ jagāmeva manasā duḥkhaharṣayoḥ || 1 ||
tadā tu badhdvā bhrukuṭīṃ bhruvormadhye nararṣabhaḥ |
niśaśvāsa mahāsarpo bilastha iva roṣitaḥ || 2 ||
tasya duṣprativīkṣaṃ tadbhrukuṭīsahitaṃ tadā |
babhau kruddhasya siṃhasya mukhasya sadṛśaṃ mukham || 3 ||
agrahastaṃ vidhunvaṃstu hastī hastamivātmanaḥ |
tiryagūrdhvaṃ śarīre ca pātayitvā śirodharām || 4 ||
agrākṣṇā vīkṣamāṇastu tiryagbhrātaramabravīt |
asthāne sambhramo yasya jāto vai sumahānayam || 5 ||
dharmadoṣa prasaṅgena lokasyānatiśaṅkayā |
kathaṃhyetadasambhrāntastvadvidho vaktumarhati || 6 ||
yathā daivamaśauḍīraṃ śauṇḍīra kṣatriyarṣabha |
kinnāma kṛpaṇaṃ daivamaśaktamabhiśaṃsasi || 7 ||
pāpayoste kathaṃ nāma tayośśaṅkā na vidyate |
santi dharmopadhā ślakṣṇāḥ dharmātmankiṃ na budhyase || 8 ||
tayossucaritaṃ svārthaṃ śāṭhyātparijihīrṣatoḥ |
yadi naivaṃ vyavasitaṃ syāddhi prāgeva rāghava || 9 ||
tayoḥ prāgeva dattaśca syādvaraḥ prakṛtaśca saḥ |
lokavidviṣṭamārabdhaṃ tvadanyasyābhiṣecanam |
notsahe sahituṃ vīra tatra me kṣantumarhasi || 10 ||
yeneya māgatā dvaidhaṃ tava buddhirmahāmate |
sa hi dharmo mama dveṣyaḥ prasaṅgādyasya muhyasi || 11 ||
kathaṃ tvaṃ karmaṇā śaktaḥ kaikeyīvaśavartinaḥ |
kariṣyasi piturvākyamadharmiṣṭhaṃ vigarhitam || 12 ||
yadyayaṃ kilbiṣādbhedaḥ kṛto'pyevaṃ na gṛhyate |
jāyate tatra me duḥkhaṃ dharmasaṅgaśca garhitaḥ || 13 ||
manasā'pi kathaṃ kāmaṃ kuryāstvaṃ kāmavṛttayoḥ |
tayostvahitayornityaṃ śatrvoḥ pitrabhidhānayoḥ || 14 ||
yadyapi pratipattiste daivī cāpi tayormatam |
tathāpyupekṣaṇīyaṃ te na me tadapi rocate || 15 ||
viklabo vīryahīno yassa daivamanuvartate |
vīrāssambhāvitātmāno na daivaṃ paryupāsate || 16 ||
daivaṃ puruṣakāreṇa yaḥ samarthaḥ prabādhitum |
na daivena vipannārthaḥ puruṣasso'vasīdati || 17 ||
drakṣyanti tvadya daivasya pauruṣaṃ puruṣasya ca |
daivamānuṣayoradya vyaktā vyaktirbhaviṣyati || 18 ||
adya matpauruṣahataṃ daivaṃ drakṣyanti vai janāḥ |
yaddaivādāhataṃ te'dya dṛṣṭaṃ rājyābhiṣecanam || 19 ||
atyaṅkuśamivoddāmaṃ gajaṃ madabaloddhatam |
pradhāvitamahaṃ daivaṃ pauruṣeṇa nivartaye || 20 ||
lokapālāssamastā ste nādya rāmābhiṣecanam |
na ca kṛtsnāstrayo lokā vihanyuḥ kiṃ punaḥ pitā || 21 ||
yairnivāsastavāraṇye mitho rājansamarthitaḥ |
araṇye te nivatsyanti caturdaśa samāstathā || 22 ||
ahaṃ tadāśāṃ chetsyāmi pitustasyāśca yā tava |
abhiṣekavighātena putrarājyāya vartate || 23 ||
madbalena viruddhāya na syāddaivabalaṃ tathā |
prabhaviṣyati duḥkhāya yathograṃ pauruṣaṃ mama || 24 ||
ūrdhvaṃ varṣasahasrānte prajāpālyamanantaram |
āryaputrāḥ kariṣyanti vanavāsaṃ gate tvayi || 25 ||
pūrvaṃ rājarṣivṛttyā hi vanavāso vidhīyate |
prajā nikṣipya putreṣu putravatparipālane || 26 ||
sa cedrājanyanekāgre rājyavibhramaśaṅkayā |
naivamicchasi dharmātman rājyaṃ rāma tvamātmani || 27 ||
pratijāne ca te vīra mā'bhūvaṃ vīralokabhāk |
rājyaṃ ca tava rakṣeyamahaṃ veleva sāgaram || 28 ||
maṅgalairabhiṣiñcasva tatra tvaṃ vyāpṛto bhava |
ahameko mahīpālānalaṃ vārayituṃ balāt || 29 ||
na śobhārthāvimau bāhū na dhanurbhūṣaṇāya me |
nā'sirābandhanārthāya na śarāstambhahetavaḥ || 30 ||
amitradamanārthaṃ me sarvametaccatuṣṭayam |
na cāhaṃ kāmaye'tyarthaṃ yassyācchatrurmato mama || 31 ||
asinā tīkṣṇadhāreṇa vidyuccalitavarcasā |
pragṛhītena vai śatruṃ vajriṇaṃ vā na kalpaye || 32 ||
khaḍganiṣpeṣaniṣpiṣṭairgahanā duścarā ca me |
hastyaśvanarahastoruśirobhirbhavitā mahī || 33 ||
khaḍgadhārāhatā me'dya dīpyamānā ivādrayaḥ |
patiṣyanti dvipā bhūmau meghā iva savidyutaḥ || 34 ||
baddhagodhāṅgulitrāṇe pragṛhītaśarāsane |
kathaṃ puruṣamānī syātpuruṣāṇāṃ mayi sthite || 35 ||
bahubhiścaikamatyasyannekena ca bahūnjanān |
viniyokṣyāmyahaṃ bāṇānnṛvājigajamarmasu || 36 ||
adya me'straprabhāvasya prabhāvaḥ prabhaviṣyati |
rājñaścāprabhutāṃ kartuṃ prabhutvaṃ tava ca prabhoḥ || 37 ||
adya candanasārasya keyūrāmokṣaṇasya ca |
vasūnāṃ ca vimokṣasya suhṛdāṃ pālanasya ca || 38 ||
anurūpāvimau bāhū rāma karma kariṣyataḥ |
abhiṣecanavighnasya kartṛṇāṃ te nivāraṇe || 39 ||
bravīhi ko'dyaiva mayā viyujyatāṃ tavā suhṛtprāṇayaśassuhṛjjanaiḥ |
yathā taveyaṃ vasudhā vaśe bhave ttathaiva māṃ śādhi tavāsmi kiṅkaraḥ || 40 ||
vimṛjya bāṣpaṃ parisāntvyacāsakṛt sa lakṣmaṇaṃ rāghavavaṃśavardhanaḥ |
uvāca pitrye vacane vyavasthitaṃ nibodha māmeṣa hi saumya satpathaḥ || 41 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe trayoviṃśassargaḥ ||