📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" 2 A dialog opens 3 Choose "Save as PDF" as printer 4 Click Save
2.111 অযোধ্যাকাণ্ড - একাদশাধিকশততম সর্গঃ
2.111 Ayodhyakanda - Ekadashadhikashatatama Sargah
Valmiki Bengali
শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে অযোধ্যাকাণ্ডম্ ।
অথ একাদশাধিকশততমস্সর্গঃ ।
বসিষ্ঠস্তু তদা রামমুক্ত্বা রাজপুরোহিতঃ ।
অব্রবীদ্ধর্মসংযুক্তং পুনরেবাপরং বচঃ ॥ 1 ॥
পুরুষস্যেহ জাতস্য ভবন্তি গুরবস্ত্রযঃ ।
আচার্যশ্চৈব কাকুত্স্থ পিতা মাতা চ রাঘব ॥ 2 ॥
পিতা হ্যেবং জনযতি পুরুষং পুরুষর্ষভ ।
প্রজ্ঞাং দদাতি চাচার্যস্তস্মাত্স গুরুরুচ্যতে ॥ 3 ॥
সোঽহং তে পিতুরাচার্যস্তব চৈব পরন্তপ ।
মম ত্বং বচনং কুর্বন্নাতিবর্তেস্সতাং গতিম্ ॥ 4 ॥
ইমা হি তে পরিষদ শ্শ্রেণযশ্চ দ্বিজাস্তথা ।
এষু তাত চরন্ধর্মং নাতিবর্তেঃ সতাং গতিম্ ॥ 5 ॥
বৃদ্ধাযা ধর্মশীলাযা মাতুর্নার্হস্যবর্তিতুম্ ।
অস্যা হি বচনং কুর্বন্নাতিবর্তেস্সতাং গতিম্ ॥ 6 ॥
ভরতস্য বচঃ কুর্বন্যাচমানস্য রাঘব ।
আত্মানং নাতিবর্তেস্ত্বং সত্যধর্মপরাক্রম ॥ 7 ॥
এবং মধুরমুক্তস্সন্ গুরুণা রাঘবস্স্বযম্ ।
প্রত্যুবাচ সমাসীনং বসিষ্ঠং পুরুষর্ষভঃ ॥ 8 ॥
যন্মাতাপিতরৌ বৃত্তং তনযে কুরুতঃ সদা ।
ন সুপ্রতিকরং তত্ তু মাত্রা পিত্রা চ যত্কৃতম্ ॥ 9 ॥
যথাশক্তি প্রদানেন স্বাপনোচ্ছাদনেন চ ।
নিত্যং চ প্রিযবাদেন তথা সংবর্ধনেন চ ॥ 10 ॥
যন্মাতাপিতরৌ বৃত্তং তনযে কুরুতস্সদা ।
ন সুপ্রতিকরং তত্তু মাত্রা পিত্রা চ যত্কৃতম্ ॥ 11 ॥
যথাশক্তিপ্রদানেন স্বাপনোচ্ছাদনেন চ ।
নিত্যং চ প্রিযবাদেন তথা সংবর্ধনেন চ ॥ 12 ॥
স হি রাজা জনযিতা পিতা দশরথো মম ।
আজ্ঞাতং যন্মযা তস্য ন তন্মিথ্যা ভবিষ্যতি ॥ 13 ॥
এবমুক্তস্তু রামেণ ভরতঃ প্রত্যনন্তরম্ ।
উবাচ পরমোদারস্সূতং পরমদুর্মনাঃ ॥ 14 ॥
ইহ মে স্থণ্ডিলে শীঘ্রং কুশানাস্তর সারথে ।
আর্যং প্রত্যুপবেক্ষ্যামি যাবন্মে ন প্রসীদতি ॥ 15 ॥
অনাহারো নিরালোকো ধনহীনো যথা দ্বিজঃ ।
শেষ্যে পুরস্তাচ্ছালাযা যাবন্ন প্রতিযাস্যতি ॥ 16 ॥
স তু রামমবেক্ষন্তং সুমন্ত্রং পেক্ষ্য দুর্মনাঃ ।
কুশোত্তরমুপস্থাপ্য ভূমাবেবাঽস্তরত্স্বযম্ ॥ 17 ॥
তমুবাচ মহাতেজা রামো রাজর্ষিসত্তমঃ ।
কিং মাং ভরত কুর্বাণং তাত প্রত্যুপবেক্ষ্যসি ॥ 18 ॥
ব্রাহ্মণো হ্যেকপার্শ্বেন নরান্রোদ্ধুমিহার্হতি ।
ন তু মূর্ধাভিষিক্তানাং বিধিঃ প্রত্যুপবেশনে ॥ 19 ॥
উত্তিষ্ঠ নরশার্দূল হিত্বৈতদ্দারুণং ব্রতম্ ।
পুরবর্যামিতঃ ক্ষিপ্রমযোধ্যাং যাহি রাঘব ॥ 20 ॥
আসীনস্ত্বেব ভরতঃ পৌরজানপদং জনম্ ।
উবাচ সর্বতঃ প্রেক্ষ্য কিমার্যং নানুশাসথ ॥ 21 ॥
তে তদোচুর্মহাত্মানং পৌরজানপদা জনাঃ ।
কাকুত্স্থমভিজানীমঃ সম্যগ্ বদতি রাঘবঃ ॥ 22 ॥
এষোঽপি হি মহাভাগঃ পিতুর্বচসি তিষ্ঠতি ।
অত এব ন শক্তাঃ স্মো ব্যাবর্তযিতুমঞ্জসা ॥ 23 ॥
তেষামাজ্ঞায বচনং রামো বচনমব্রবীত্ ।
এবং নিবোধ বচনং সুহৃদাং ধর্মচক্ষুষাম্ ॥ 24 ॥
এতচ্চৈবোভযং শ্রুত্বা সম্যক্সম্পশ্য রাঘব ।
উত্তিষ্ঠ ত্বং মহাবাহো মাং চ স্পৃশ তথোদকম্ ॥ 25 ॥
অথোত্থায জলংস্পৃষ্ট্বা ভরতো বাক্যমব্রবীত্ ।
শ্রুণ্বন্তু মে পরিষদো মন্ত্রিণ শ্শ্রেণযস্তথা ॥ 26 ॥
ন যাচে পিতরং রাজ্যং নানুশাসামি মাতরম্ ।
আর্যং পরমধর্মজ্ঞং নানুজানামি রাঘবম্ ॥ 27 ॥
যদিত্ববশ্যং বস্তব্যং কর্তব্যং চ পিতুর্বচঃ ।
অহমেব নিবত্স্যামি চতুর্দশ সমা বনে ॥ 28 ॥
ধর্মাত্মা তস্য তথ্যেন ভ্রাতুর্বাক্যেন বিস্মিতঃ ।
উবাচ রাম স্সম্প্রেক্ষ্য পৌরজানপদং জনম্ ॥ 29 ॥
বিক্রীতমাহিতং ক্রীতং যত্পিত্রা জীবতা মম ।
ন তল্লোপযিতুং শক্যং মযা বা ভরতেন বা ॥ 30 ॥
উপধির্ন মযা কার্যো বনবাসে জুগুপ্সিতঃ ।
যুক্তমুক্তং চ কৈকেয্যা পিত্রা মে সুকৃতং কৃতম্ ॥ 31 ॥
জানামি ভরতং ক্ষান্তং গুরুসত্কারকারিণম্ ।
সর্বমেবাত্র কল্যাণং সত্যসন্ধে মহাত্মনি ॥ 32 ॥
অনেন ধর্মশীলেন বনাত্প্রত্যাগতঃ পুনঃ ।
ভ্রাত্রা সহ ভবিষ্যামি পৃথিব্যাঃ পতিরুত্তমঃ ॥ 33 ॥
বৃতো হি রাজা কৈকেয্যা মযা তদ্বচনং কৃতম্ ।
অনৃতান্মোচযানেন পিতরং তং মহীপতিম্ ॥ 34 ॥
ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে অযোধ্যাকাণ্ডে একাদশাধিকশততমস্সর্গঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ekādaśādhikaśatatamassargaḥ |
vasiṣṭhastu tadā rāmamuktvā rājapurohitaḥ |
abravīddharmasaṃyuktaṃ punarevāparaṃ vacaḥ || 1 ||
puruṣasyeha jātasya bhavanti guravastrayaḥ |
ācāryaścaiva kākutstha pitā mātā ca rāghava || 2 ||
pitā hyevaṃ janayati puruṣaṃ puruṣarṣabha |
prajñāṃ dadāti cācāryastasmātsa gururucyate || 3 ||
so'haṃ te piturācāryastava caiva parantapa |
mama tvaṃ vacanaṃ kurvannātivartessatāṃ gatim || 4 ||
imā hi te pariṣada śśreṇayaśca dvijāstathā |
eṣu tāta carandharmaṃ nātivarteḥ satāṃ gatim || 5 ||
vṛddhāyā dharmaśīlāyā māturnārhasyavartitum |
asyā hi vacanaṃ kurvannātivartessatāṃ gatim || 6 ||
bharatasya vacaḥ kurvanyācamānasya rāghava |
ātmānaṃ nātivartestvaṃ satyadharmaparākrama || 7 ||
evaṃ madhuramuktassan guruṇā rāghavassvayam |
pratyuvāca samāsīnaṃ vasiṣṭhaṃ puruṣarṣabhaḥ || 8 ||
yanmātāpitarau vṛttaṃ tanaye kurutaḥ sadā |
na supratikaraṃ tat tu mātrā pitrā ca yatkṛtam || 9 ||
yathāśakti pradānena svāpanocchādanena ca |
nityaṃ ca priyavādena tathā saṃvardhanena ca || 10 ||
yanmātāpitarau vṛttaṃ tanaye kurutassadā |
na supratikaraṃ tattu mātrā pitrā ca yatkṛtam || 11 ||
yathāśaktipradānena svāpanocchādanena ca |
nityaṃ ca priyavādena tathā saṃvardhanena ca || 12 ||
sa hi rājā janayitā pitā daśaratho mama |
ājñātaṃ yanmayā tasya na tanmithyā bhaviṣyati || 13 ||
evamuktastu rāmeṇa bharataḥ pratyanantaram |
uvāca paramodārassūtaṃ paramadurmanāḥ || 14 ||
iha me sthaṇḍile śīghraṃ kuśānāstara sārathe |
āryaṃ pratyupavekṣyāmi yāvanme na prasīdati || 15 ||
anāhāro nirāloko dhanahīno yathā dvijaḥ |
śeṣye purastācchālāyā yāvanna pratiyāsyati || 16 ||
sa tu rāmamavekṣantaṃ sumantraṃ pekṣya durmanāḥ |
kuśottaramupasthāpya bhūmāvevā'staratsvayam || 17 ||
tamuvāca mahātejā rāmo rājarṣisattamaḥ |
kiṃ māṃ bharata kurvāṇaṃ tāta pratyupavekṣyasi || 18 ||
brāhmaṇo hyekapārśvena narānroddhumihārhati |
na tu mūrdhābhiṣiktānāṃ vidhiḥ pratyupaveśane || 19 ||
uttiṣṭha naraśārdūla hitvaitaddāruṇaṃ vratam |
puravaryāmitaḥ kṣipramayodhyāṃ yāhi rāghava || 20 ||
āsīnastveva bharataḥ paurajānapadaṃ janam |
uvāca sarvataḥ prekṣya kimāryaṃ nānuśāsatha || 21 ||
te tadocurmahātmānaṃ paurajānapadā janāḥ |
kākutsthamabhijānīmaḥ samyag vadati rāghavaḥ || 22 ||
eṣo'pi hi mahābhāgaḥ piturvacasi tiṣṭhati |
ata eva na śaktāḥ smo vyāvartayitumañjasā || 23 ||
teṣāmājñāya vacanaṃ rāmo vacanamabravīt |
evaṃ nibodha vacanaṃ suhṛdāṃ dharmacakṣuṣām || 24 ||
etaccaivobhayaṃ śrutvā samyaksampaśya rāghava |
uttiṣṭha tvaṃ mahābāho māṃ ca spṛśa tathodakam || 25 ||
athotthāya jalaṃspṛṣṭvā bharato vākyamabravīt |
śruṇvantu me pariṣado mantriṇa śśreṇayastathā || 26 ||
na yāce pitaraṃ rājyaṃ nānuśāsāmi mātaram |
āryaṃ paramadharmajñaṃ nānujānāmi rāghavam || 27 ||
yaditvavaśyaṃ vastavyaṃ kartavyaṃ ca piturvacaḥ |
ahameva nivatsyāmi caturdaśa samā vane || 28 ||
dharmātmā tasya tathyena bhrāturvākyena vismitaḥ |
uvāca rāma ssamprekṣya paurajānapadaṃ janam || 29 ||
vikrītamāhitaṃ krītaṃ yatpitrā jīvatā mama |
na tallopayituṃ śakyaṃ mayā vā bharatena vā || 30 ||
upadhirna mayā kāryo vanavāse jugupsitaḥ |
yuktamuktaṃ ca kaikeyyā pitrā me sukṛtaṃ kṛtam || 31 ||
jānāmi bharataṃ kṣāntaṃ gurusatkārakāriṇam |
sarvamevātra kalyāṇaṃ satyasandhe mahātmani || 32 ||
anena dharmaśīlena vanātpratyāgataḥ punaḥ |
bhrātrā saha bhaviṣyāmi pṛthivyāḥ patiruttamaḥ || 33 ||
vṛto hi rājā kaikeyyā mayā tadvacanaṃ kṛtam |
anṛtānmocayānena pitaraṃ taṃ mahīpatim || 34 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekādaśādhikaśatatamassargaḥ ||