📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" 2 A dialog opens 3 Choose "Save as PDF" as printer 4 Click Save
6.17 যুদ্ধকাণ্ড - সপ্তদশ সর্গঃ
6.17 Yuddhakanda - Saptadasha Sargah
Valmiki Bengali
শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে যুদ্ধকাণ্ডম্ ।
অথ সপ্তদশস্সর্গঃ ।
ইত্যুক্ত্বাপরুষংবাক্যংরাবণংরাবণানুজঃ ।
আজগামমুহূর্তেনযত্ররামস্সলক্ষ্মণঃ ॥ 1 ॥
তম্মেরুশিখরাকারন্দীপ্তামিবশতহ্রদাম্ ।
গগনস্থম্মহীস্থাস্তেদদৃশুসর্ববানরাঃ ॥ 2 ॥
তে চাপ্যনুচরাস্তস্য চত্বারো ভীমবিক্রমাঃ ।
তেঽপি বর্মাযুধোপেতা ভূষণোত্তমভূষিতাঃ ॥ 3 ॥
স চ মেঘাচলপ্রখ্যো বজ্রাযুধসমপ্রভঃ ।
বরাযুধধরো বীরো দিব্যাভরণভূষিতঃ ॥ 4 ॥
তমাত্মপঞ্চমন্দৃষ্টবাসুগ্রীবোবাহিনীপতিঃ ।
বানরৈস্সহদুর্ধর্ষচিন্তযামাসবুদ্ধিমান্ ॥ 5 ॥
চিন্তযিত্বামুহূর্তন্তুবানরাংস্তানুবাচহ ।
হনুমত্প্রমুখান্সর্বানিদংবচনমুত্তমম্ ॥ 6 ॥
এষসর্বাযুধোপেতশ্চতুর্ভিস্সহরাক্ষসৈঃ ।
রাক্ষসোঽভ্যেতিপশ্যধ্বমস্মান্হন্তুন্নসংশযঃ ॥ 7 ॥
সুগ্রীবস্য বচঃ শ্রুত্বা সর্বে তে বানর উত্তমাঃ ।
সালান্ উদ্যম্য শৈলামঃ চ ইদং বচনং অব্রুবন্ ॥ 8 ॥
শীঘ্রংব্যাদিশনোরাজন্বধাযৈষান্দুরাত্মনাম্ ।
নিপতন্তুহতাশ্চৈতেধরণ্যামল্পতেজসঃ ॥ 9 ॥
তেষাসম্ভাষমাণানামন্যোন্যংসবিভীষণঃ ।
উত্তরন্তীরমাসাদ্যখস্থএবব্যতিষ্ঠত ॥ 10 ॥
উবাচমহাপ্রাজ্ঞস্স্বরেণমহতামহান্ ।
সুগ্রীবন্তাংশ্চসম্প্রেক্ষ্যসর্বান্বানরযূথপান্ ॥ 11 ॥
রাবণো নাম দুর্বৃত্তো রাক্ষসো রাক্ষস ঈশ্বরঃ ।
তস্য অহং অনুজো ভ্রাতা বিভীষণ ইতি শ্রুতঃ ॥ 12 ॥
তেনসীতাজনস্থানাদ্ধৃতাহত্বাজটাযুষম্ ।
রুদ্দাচবিবশাদীনারাক্ষসীভিস্সুরক্ষিতা ॥ 13 ॥
তমহংহেতুভির্বাক্যৈর্বিবিধৈশ্চন্যদর্শযম্ ।
সাধুনির্যাত্যতাংসীতারামাযেতিপুনঃপুনঃ ॥ 14 ॥
স চ ন প্রতিজগ্রাহ রাবণঃ কাল চোদিতঃ ।
উচ্যমানো হিতং বাক্যং বিপরীত ইব ঔষধম্ ॥ 15 ॥
সোঽহম্পরুষিতস্তেনদাসবচ্চাবমানিতঃ ।
ত্যক্ত্বাপুত্রাংশ্চদারাংশ্চরাঘবংশরণঙ্গতঃ ॥ 16 ॥
সর্বলোকশরণ্যাযরাঘবাযমহাত্মনে ।
নিবেদযতমাঙ্ক্ষিপ্রংবিভীষণমুপস্থিতম্ ॥ 17 ॥
এতত্তুবচনংশ্রুত্বাসুগ্রীবোলঘুবিক্রমঃ ।
লক্ষ্মণস্যাগ্রতোরামংসম্রব্ধমিদমব্রবীত্ ॥ 18 ॥
প্রবিষ্টঃ শত্রু সৈন্যং হি প্রাপ্তঃ শত্রুরতর্কিতঃ ।
নিহন্যাদন্ন্তরং লব্ধ্বা উলূকো বাযসানিব ॥ 19 ॥
মন্ত্রেব্যূহেনযেচারেযুক্তোভবিতুমর্হসি ।
বানরাণাঞ্চভদ্রন্তেপরেষাঞ্চপরন্তপ ॥ 20 ॥
অন্তর্ধানগতাহ্যেতেরাক্ষসাঃকামরূপিণঃ ।
শূরাশ্চনিকৃতিজ্ঞাশ্চতেষাঞ্জাতুনবিশ্বসেত্ ॥ 21 ॥
প্রণিধীরাক্ষসেন্দ্রস্যরাবণস্যভবেদযম্ ।
অনুপ্রবিশ্যসোঽস্মাসুভেদঙ্কুর্যান্নসংশযঃ ॥ 22 ॥
অথবাস্বযমেবৈষছিদ্রমাসাদ্যবুদ্ধিমান্ ।
অনুপ্রবিশ্যবিশ্বস্তেকদাচিত্প্রহরেদপি ॥ 23 ॥
মিত্রাটবীবলঞ্চৈবমৌলভৃত্যবলন্তথা ।
সর্বমেতদ্বলঙ্গ্রাহ্যংবর্জযিত্বাদ্বিষদ্বলম্ ॥ 24 ॥
প্রকৃত্যারাক্ষসেন্দ্রস্যভ্রাতাঽমিত্রস্যতেপ্রভোঃ ।
আগতশ্চরিপোস্সাক্ষাত্কথমস্মিন্হিবিশ্বসেত্ ॥ 25 ॥
রাবণেনপ্রণিহিতন্তমবেহিবিভীষণম্ ।
তস্যাহন্নিগ্রহম্মন্যেক্ষমঙ্ক্ষমবতাংবর ॥ 26 ॥
রাক্ষসোজিহ্মযাবুদ্ধ্যাসন্দিষ্টোঽযমুপাগতঃ ।
প্রহর্তুম্মাযযাচ্ছন্নোবিশ্বস্তেত্বযিরাঘব ॥ 27 ॥
প্রবিষ্টশ্শত্রুসৈন্যংহিপ্রাপ্তশ্শত্রুরতর্কিতঃ ।
নিহন্যাদন্তরংলব্ধ্বাউলূকবাযসানিব ॥ 28 ॥
বধ্যতামেষতীব্রেণদণ্ডেনসচিবৈস্সহ ।
রাবণস্যনৃশংসস্যভ্রাতাহ্যেষবিভীষণঃ ॥ 29 ॥
এবমুক্ত্বাতুতংরামংসম্রব্ধোবাহিনীপতিঃ ।
বাক্যজ্ঞোবাক্যকুশলন্ততোমৌনমুপাগমত্ ॥ 30 ॥
সুগ্রীবস্যতুতদ্বাক্যংশ্রুত্বারামোমহাযশাঃ ।
সমীপস্থানুবাচেদংহনুমত্প্রমুখান্হরীন্ ॥ 31 ॥
যদুক্তঙ্কপিরাজেনরাবণাবরজম্প্রতি ।
বাক্যংহেতুমদত্যর্থঞ্চভবদ্ভিরপিতচ্ছ্রুতম্ ॥ 32 ॥
সুহৃদামর্থকৃচ্ছেষুযুক্তম্বুদ্ধিমতাসদা ।
সমর্থেনোপনির্দেষ্টুংশাশ্বতীম্ভূতিমিচ্ছতা ॥ 33 ॥
ইত্যেবম্পরিপৃষ্টাস্তেস্বংস্বম্মতমতন্দ্রিতাঃ ।
সোপচারন্তদারামমূচুর্হিতচিকীর্ষবঃ ॥ 34 ॥
অজ্ঞাতন্নাস্তিতেকিঞ্চিত্ত্রিষুলোকেষুরাঘবঃ ।
আত্মানংসূচযন্রামঃ পৃচ্ছস্যস্মান্ সুহৃত্তযা ॥ 35 ॥
ত্বংহিসত্যব্রতশ্শূরোধার্মিকোদৃঢবিক্রমঃ ।
পরীক্ষ্যকারীস্মৃতিমান্নিসৃষ্টাত্মাসুহৃত্সুচ ॥ 36 ॥
তস্মাদেকৈকশস্তাবদ্ব্রুবন্তুসচিবাস্তব ।
হেতুতোমতিসম্পন্নাস্সমর্থাশ্চপুনঃ পুনঃ ॥ 37 ॥
ইত্যুক্তেরাঘবাযাঽথমতিমানঙ্গদোঽগ্রতঃ ।
বিভীষণপরীক্ষার্থমুবাচবচনংহরিঃ ॥ 38 ॥
শত্রোস্সকাশাত্সম্প্রাপ্তস্সর্বথাশঙ্ ক্যএবহি ।
বিশ্বাসযোগ্যস্সহসানকর্তব্যোবিভীষণঃ ॥ 39 ॥
ছাদযিত্বাঽত্মভাবংহিচরন্তিশঠবুদ্ধযঃ ।
প্রহরন্তিচরন্ধ্রেষুসোঽনর্থস্সুমহান্ভবেত্ ॥ 40 ॥
অর্থানর্থৌবিনিশ্চিত্যব্যবসাযম্ভজেতহ ।
গুণতস্সঙ্গ্রহঙ্কুর্যাদ্দোষতস্তুবিসর্জযেত্ ॥ 41 ॥
যদিদোষোমহাংস্তস্মিংস্ত্যজ্বতামবিশঙ্কিতম্ ।
গুণান্বাপিবহূন্ জ্ঞাত্বাসঙ্গ্রহঃক্রিযতান্নৃপ ॥ 42 ॥
শরভস্ত্বথনিশ্চিত্যসার্থংবচনমব্রবীত্ ।
ক্ষিপ্রমস্মিন্নরব্যাঘ্র চারঃপ্রতিবিধীযতাম্ ॥ 43 ॥
প্রণিধাযহিচারেণযথাবত্সূক্ষ্মবুদ্ধিনা ।
পরীক্ষ্যচততঃকার্যোযথান্যাযম্পরিগ্রহঃ ॥ 44 ॥
জাম্ববাংস্ত্বথসম্প্রেক্ষ্যশাস্ত্রবুধ্যাবিচক্ষণঃ ।
বাক্যংবিজ্ঞাপযামাসগুণবদ্দোষবর্জিতম্ ॥ 45 ॥
বদ্ধবৈরাচ্চপাপাচ্চরাক্ষেসেন্দ্রাদ্বিভীষণঃ ।
অদেশকালেসম্প্রাপ্তস্সর্বথাশঙ্ ক্যতামযম্ ॥ 46 ॥
ততোমৈন্দস্তুসম্প্রেক্ষ্যনযাপনযকোবিদঃ ।
বাক্যংবচনসম্পন্নোবভাষেহেতুমত্তরম্ ॥ 47 ॥
বজনন্নামতস্যৈষরাবণস্যবিভীষণঃ ।
পৃচ্ছযতাম্মধুরেণাযংশনৈর্নরপতীশ্বর ॥ 48 ॥
ভাবমস্যতুবিজ্ঞাযতত্ত্বতস্ত্বঙ্করিষ্যসি ।
যদিদুষ্টোনদুষ্টোবাবুদ্ধিপূর্বন্নরর্ষভ ॥ 49 ॥
অথসংস্কারসম্পন্নোহনুমান্ সচিবোত্তমঃ ।
উবাচবচনংশ্লক্ষ্ণমর্থবন্মধুরংলঘু ॥ 50 ॥
নভবন্তম্মতিশ্রেষ্ঠংসমর্থংবদতাংবরম্ ।
অতিশাযযিতুংশক্তোবৃহস্পতিরপিব্রুবন্ ॥ 51 ॥
নবাদান্নপিসঙ্ঘর্ষান্নাধিক্যান্নচকামতঃ ।
বক্ষ্যামিবচনংরাজন্যথার্থংরামগৌরবাত্ ॥ 52 ॥
অর্থানর্থনিমিত্তংহিযদুক্তংসচিবৈস্তব ।
তত্রদোষম্প্রপশ্যামিক্রিযানহ্যুপপদ্যতে ॥ 53 ॥
ঋতেনিযোগাত্সামর্থ্যমববোদ্ধুন্নশক্যতে ।
সহসাবিনিযোগোহিদোষবান্প্রতিভাতিমে ॥ 54 ॥
চারপ্রণিহিতংযুক্তংযদুক্তংসচিবৈস্তব ।
অর্থস্যাসম্ভবাত্তত্রকারণন্নোপযুজ্যতে ॥ 55 ॥
অদেশ কালে সম্প্রাপ্ত ইতি অযং যদ্ বিভীষণঃ ।
বিবক্ষা চ অত্র মে অস্তি ইযং তাং নিবোধ যথা মতি ॥ 56 ॥
সএষদেশঃ কালশ্চভবতীতিযথাতথা ।
পুরুষাত্পুরুষম্প্রাপ্যতথাদোষগুণাবপি ॥ 57 ॥
ত্ম্যংরাবণেদৃষ্টবাবিক্রমঞ্চতথাত্বযি ।
যুক্তমাগমনংহ্যত্রসদৃশন্তস্যবুদ্ধিতঃ ॥ 58 ॥
অজ্ঞাতরূপৈঃপুরুষৈস্সরাজন্পৃচ্ছ্ যতামিতি ।
যদুক্তমত্রমেপ্রেক্ষাকাচিদস্তিসমীক্ষিতা ॥ 59 ॥
পৃচ্ছযমানোবিশঙ্কেতসহসাবুদ্ধিমান্বচঃ ।
তত্রমিত্রম্প্রদুষ্যেতমিথ্যাপৃষ্টংসুখাগতম্ ॥ 60 ॥
অশক্যস্সহসারাজন্ভাবোবোদ্ধুম্পরস্যবৈ ।
অন্তস্স্বভাবৈর্গীতৈস্তৈর্নৈপুণ্যম্পশ্যতাম্ভৃশম্ ॥ 61 ॥
নত্বস্যব্রুবতোজাতুলক্ষ্যতেদুষ্টভাবতা ।
প্রসন্নংবদনঞ্চাপিতস্মান্মেনাস্তিসংশযঃ ॥ 62 ॥
অশঙ্কিতমতিস্স্বস্থোনশঠঃপরিসর্পতি ।
নচাস্যদুষ্টাবাক্চাপিতস্মান্নাস্তীহসংশযঃ ॥ 63 ॥
আকারশ্চাদ্যমানোঽপিনশক্যোবিনিগূহিতম্ ।
বলাদ্ধিবিবৃণোত্যেবভাবমন্তর্গতন্নৃণাম্ ॥ 64 ॥
দেশকালোপপন্নঞ্চকার্যঙ্কার্যবিদাংবরঃ ।
স্বফলঙ্কুরুতেক্ষিপ্রম্প্রযোগেণাভিসংহিতম্ ॥ 65 ॥
উদ্যোগন্তবসম্প্রেক্ষ্যমিথ্যাবৃত্তঞ্চরাবণম্ ।
বালিনঞ্চহতংশ্রুত্বাসুগ্রীবঞ্চাভিষেচিতম্ ॥ 66 ॥
রাজ্যম্প্রার্থযমানশ্চবুদ্ধিপূর্বমিহাগতঃ ।
এতাবত্তুপুরস্কৃত্যযুজ্যতেতস্যসঙ্গ্রহঃ ॥ 67 ॥
যথাশক্তিমযোক্তন্তুরাক্ষসস্যার্জবম্প্রতি ।
প্রমাণন্ত্বন্তুশেষস্যশৃত্বাবুদ্ধিমতাংবরঃ ॥ 68 ॥
ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে যুদ্ধকাণ্ডে সপ্তদশস্সর্গঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha saptadaśassargaḥ |
ityuktvāparuṣaṃvākyaṃrāvaṇaṃrāvaṇānujaḥ |
ājagāmamuhūrtenayatrarāmassalakṣmaṇaḥ || 1 ||
tammeruśikharākārandīptāmivaśatahradām |
gaganasthammahīsthāstedadṛśusarvavānarāḥ || 2 ||
te cāpyanucarāstasya catvāro bhīmavikramāḥ |
te'pi varmāyudhopetā bhūṣaṇottamabhūṣitāḥ || 3 ||
sa ca meghācalaprakhyo vajrāyudhasamaprabhaḥ |
varāyudhadharo vīro divyābharaṇabhūṣitaḥ || 4 ||
tamātmapañcamandṛṣṭavāsugrīvovāhinīpatiḥ |
vānaraissahadurdharṣacintayāmāsabuddhimān || 5 ||
cintayitvāmuhūrtantuvānarāṃstānuvācaha |
hanumatpramukhānsarvānidaṃvacanamuttamam || 6 ||
eṣasarvāyudhopetaścaturbhissaharākṣasaiḥ |
rākṣaso'bhyetipaśyadhvamasmānhantunnasaṃśayaḥ || 7 ||
sugrīvasya vacaḥ śrutvā sarve te vānara uttamāḥ |
sālān udyamya śailāmaḥ ca idaṃ vacanaṃ abruvan || 8 ||
śīghraṃvyādiśanorājanvadhāyaiṣāndurātmanām |
nipatantuhatāścaitedharaṇyāmalpatejasaḥ || 9 ||
teṣāsambhāṣamāṇānāmanyonyaṃsavibhīṣaṇaḥ |
uttarantīramāsādyakhasthaevavyatiṣṭhata || 10 ||
uvācamahāprājñassvareṇamahatāmahān |
sugrīvantāṃścasamprekṣyasarvānvānarayūthapān || 11 ||
rāvaṇo nāma durvṛtto rākṣaso rākṣasa īśvaraḥ |
tasya ahaṃ anujo bhrātā vibhīṣaṇa iti śrutaḥ || 12 ||
tenasītājanasthānāddhṛtāhatvājaṭāyuṣam |
ruddācavivaśādīnārākṣasībhissurakṣitā || 13 ||
tamahaṃhetubhirvākyairvividhaiścanyadarśayam |
sādhuniryātyatāṃsītārāmāyetipunaḥpunaḥ || 14 ||
sa ca na pratijagrāha rāvaṇaḥ kāla coditaḥ |
ucyamāno hitaṃ vākyaṃ viparīta iva auṣadham || 15 ||
so'hamparuṣitastenadāsavaccāvamānitaḥ |
tyaktvāputrāṃścadārāṃścarāghavaṃśaraṇaṅgataḥ || 16 ||
sarvalokaśaraṇyāyarāghavāyamahātmane |
nivedayatamāṅkṣipraṃvibhīṣaṇamupasthitam || 17 ||
etattuvacanaṃśrutvāsugrīvolaghuvikramaḥ |
lakṣmaṇasyāgratorāmaṃsamrabdhamidamabravīt || 18 ||
praviṣṭaḥ śatru sainyaṃ hi prāptaḥ śatruratarkitaḥ |
nihanyādanntaraṃ labdhvā ulūko vāyasāniva || 19 ||
mantrevyūhenayecāreyuktobhavitumarhasi |
vānarāṇāñcabhadrantepareṣāñcaparantapa || 20 ||
antardhānagatāhyeterākṣasāḥkāmarūpiṇaḥ |
śūrāścanikṛtijñāścateṣāñjātunaviśvaset || 21 ||
praṇidhīrākṣasendrasyarāvaṇasyabhavedayam |
anupraviśyaso'smāsubhedaṅkuryānnasaṃśayaḥ || 22 ||
athavāsvayamevaiṣachidramāsādyabuddhimān |
anupraviśyaviśvastekadācitpraharedapi || 23 ||
mitrāṭavībalañcaivamaulabhṛtyabalantathā |
sarvametadbalaṅgrāhyaṃvarjayitvādviṣadbalam || 24 ||
prakṛtyārākṣasendrasyabhrātā'mitrasyateprabhoḥ |
āgataścaripossākṣātkathamasminhiviśvaset || 25 ||
rāvaṇenapraṇihitantamavehivibhīṣaṇam |
tasyāhannigrahammanyekṣamaṅkṣamavatāṃvara || 26 ||
rākṣasojihmayābuddhyāsandiṣṭo'yamupāgataḥ |
prahartummāyayācchannoviśvastetvayirāghava || 27 ||
praviṣṭaśśatrusainyaṃhiprāptaśśatruratarkitaḥ |
nihanyādantaraṃlabdhvāulūkavāyasāniva || 28 ||
vadhyatāmeṣatīvreṇadaṇḍenasacivaissaha |
rāvaṇasyanṛśaṃsasyabhrātāhyeṣavibhīṣaṇaḥ || 29 ||
evamuktvātutaṃrāmaṃsamrabdhovāhinīpatiḥ |
vākyajñovākyakuśalantatomaunamupāgamat || 30 ||
sugrīvasyatutadvākyaṃśrutvārāmomahāyaśāḥ |
samīpasthānuvācedaṃhanumatpramukhānharīn || 31 ||
yaduktaṅkapirājenarāvaṇāvarajamprati |
vākyaṃhetumadatyarthañcabhavadbhirapitacchrutam || 32 ||
suhṛdāmarthakṛccheṣuyuktambuddhimatāsadā |
samarthenopanirdeṣṭuṃśāśvatīmbhūtimicchatā || 33 ||
ityevamparipṛṣṭāstesvaṃsvammatamatandritāḥ |
sopacārantadārāmamūcurhitacikīrṣavaḥ || 34 ||
ajñātannāstitekiñcittriṣulokeṣurāghavaḥ |
ātmānaṃsūcayanrāmaḥ pṛcchasyasmān suhṛttayā || 35 ||
tvaṃhisatyavrataśśūrodhārmikodṛḍhavikramaḥ |
parīkṣyakārīsmṛtimānnisṛṣṭātmāsuhṛtsuca || 36 ||
tasmādekaikaśastāvadbruvantusacivāstava |
hetutomatisampannāssamarthāścapunaḥ punaḥ || 37 ||
ityukterāghavāyā'thamatimānaṅgado'grataḥ |
vibhīṣaṇaparīkṣārthamuvācavacanaṃhariḥ || 38 ||
śatrossakāśātsamprāptassarvathāśaṅ kyaevahi |
viśvāsayogyassahasānakartavyovibhīṣaṇaḥ || 39 ||
chādayitvā'tmabhāvaṃhicarantiśaṭhabuddhayaḥ |
praharanticarandhreṣuso'narthassumahānbhavet || 40 ||
arthānarthauviniścityavyavasāyambhajetaha |
guṇatassaṅgrahaṅkuryāddoṣatastuvisarjayet || 41 ||
yadidoṣomahāṃstasmiṃstyajvatāmaviśaṅkitam |
guṇānvāpibahūn jñātvāsaṅgrahaḥkriyatānnṛpa || 42 ||
śarabhastvathaniścityasārthaṃvacanamabravīt |
kṣipramasminnaravyāghra cāraḥpratividhīyatām || 43 ||
praṇidhāyahicāreṇayathāvatsūkṣmabuddhinā |
parīkṣyacatataḥkāryoyathānyāyamparigrahaḥ || 44 ||
jāmbavāṃstvathasamprekṣyaśāstrabudhyāvicakṣaṇaḥ |
vākyaṃvijñāpayāmāsaguṇavaddoṣavarjitam || 45 ||
baddhavairāccapāpāccarākṣesendrādvibhīṣaṇaḥ |
adeśakālesamprāptassarvathāśaṅ kyatāmayam || 46 ||
tatomaindastusamprekṣyanayāpanayakovidaḥ |
vākyaṃvacanasampannobabhāṣehetumattaram || 47 ||
vajanannāmatasyaiṣarāvaṇasyavibhīṣaṇaḥ |
pṛcchayatāmmadhureṇāyaṃśanairnarapatīśvara || 48 ||
bhāvamasyatuvijñāyatattvatastvaṅkariṣyasi |
yadiduṣṭonaduṣṭovābuddhipūrvannararṣabha || 49 ||
athasaṃskārasampannohanumān sacivottamaḥ |
uvācavacanaṃślakṣṇamarthavanmadhuraṃlaghu || 50 ||
nabhavantammatiśreṣṭhaṃsamarthaṃvadatāṃvaram |
atiśāyayituṃśaktobṛhaspatirapibruvan || 51 ||
navādānnapisaṅgharṣānnādhikyānnacakāmataḥ |
vakṣyāmivacanaṃrājanyathārthaṃrāmagauravāt || 52 ||
arthānarthanimittaṃhiyaduktaṃsacivaistava |
tatradoṣamprapaśyāmikriyānahyupapadyate || 53 ||
ṛteniyogātsāmarthyamavaboddhunnaśakyate |
sahasāviniyogohidoṣavānpratibhātime || 54 ||
cārapraṇihitaṃyuktaṃyaduktaṃsacivaistava |
arthasyāsambhavāttatrakāraṇannopayujyate || 55 ||
adeśa kāle samprāpta iti ayaṃ yad vibhīṣaṇaḥ |
vivakṣā ca atra me asti iyaṃ tāṃ nibodha yathā mati || 56 ||
saeṣadeśaḥ kālaścabhavatītiyathātathā |
puruṣātpuruṣamprāpyatathādoṣaguṇāvapi || 57 ||
tmyaṃrāvaṇedṛṣṭavāvikramañcatathātvayi |
yuktamāgamanaṃhyatrasadṛśantasyabuddhitaḥ || 58 ||
ajñātarūpaiḥpuruṣaissarājanpṛcch yatāmiti |
yaduktamatrameprekṣākācidastisamīkṣitā || 59 ||
pṛcchayamānoviśaṅketasahasābuddhimānvacaḥ |
tatramitrampraduṣyetamithyāpṛṣṭaṃsukhāgatam || 60 ||
aśakyassahasārājanbhāvoboddhumparasyavai |
antassvabhāvairgītaistairnaipuṇyampaśyatāmbhṛśam || 61 ||
natvasyabruvatojātulakṣyateduṣṭabhāvatā |
prasannaṃvadanañcāpitasmānmenāstisaṃśayaḥ || 62 ||
aśaṅkitamatissvasthonaśaṭhaḥparisarpati |
nacāsyaduṣṭāvākcāpitasmānnāstīhasaṃśayaḥ || 63 ||
ākāraścādyamāno'pinaśakyovinigūhitam |
balāddhivivṛṇotyevabhāvamantargatannṛṇām || 64 ||
deśakālopapannañcakāryaṅkāryavidāṃvaraḥ |
svaphalaṅkurutekṣipramprayogeṇābhisaṃhitam || 65 ||
udyogantavasamprekṣyamithyāvṛttañcarāvaṇam |
vālinañcahataṃśrutvāsugrīvañcābhiṣecitam || 66 ||
rājyamprārthayamānaścabuddhipūrvamihāgataḥ |
etāvattupuraskṛtyayujyatetasyasaṅgrahaḥ || 67 ||
yathāśaktimayoktanturākṣasasyārjavamprati |
pramāṇantvantuśeṣasyaśṛtvābuddhimatāṃvaraḥ || 68 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe saptadaśassargaḥ ||