📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" 2 A dialog opens 3 Choose "Save as PDF" as printer 4 Click Save
4.33 কিষ্কিন্ধাকাণ্ড - ত্রযস্ত্রিংশ সর্গঃ
4.33 Kishkindhakanda - Trayastrimsha Sargah
Valmiki Bengali
শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে কিষ্কিন্ধাকাণ্ডম্ ।
অথ ত্রযস্ত্রিংশস্সর্গঃ ।
অথ প্রতিসমাদিষ্টো লক্ষ্মণঃ পরবীরহা ।
প্রবিবেশ গুহাং ঘোরাং কিষ্কিন্ধাং রামশাসনাত্ ॥ 1 ॥
দ্বারস্থা হরযস্তত্র মহাকাযা মহাবলাঃ ।
বভূবুর্লক্ষ্মণং দৃষ্ট্বা সর্বে প্রাঞ্জলয স্থিতাঃ ॥ 2 ॥
নিশ্বসন্তং তু তং দৃষ্ট্বা ক্রুদ্ধং দশরথাত্মজম্ ।
বভূবুর্হরযস্ত্রস্তা ন চৈনং পর্যবারযন্ ॥ 3 ॥
স তাং রত্নমযীং শ্রীমান্দিব্যাং পুষ্পিতকাননাম্ ।
রম্যাং রত্নসমাকীর্ণাং দদর্শ মহতীং গুহাম্ ॥ 4 ॥
হর্ম্যপ্রাসাদসম্বাধাং নানাপণ্যোপশোভিতাম্ ।
সর্বকামফলৈর্বৃক্ষৈঃ পুষ্পিতৈরুপশোভিতাম্ ॥ 5 ॥
দেবগন্ধর্বপুত্রৈশ্চ বানরৈঃ কামরূপিভিঃ ।
দিব্যমাল্যাম্বরধরৈ শ্শোভিতাং প্রিযদর্শনৈঃ ॥ 6 ॥
চন্দনাগরুপদ্মানাং গন্ধৈস্সুরভিগন্ধিনাম্ ।
মৈরেযাণাং মধূনাং চ সম্মোদিতমহাপথাম্ ॥ 7 ॥
বিন্ধ্যমেরুগিরিপ্রখ্যৈঃ প্রাসাদৈর্নৈকভূমিভিঃ ।
দদর্শ গিরিনদ্যশ্চ বিমলাস্তত্র রাঘবঃ ॥ 8 ॥
অঙ্গদস্য গৃহং রম্যং মৈন্দস্য দ্বিবিধস্য চ ।
গবযস্য গবাক্ষস্য গজস্য শরভস্য চ ॥ 9 ॥
বিদ্যুন্মালেশ্চ সম্পাতে স্সূর্যাক্ষস্য হনূমতঃ ।
বীরবাহো স্সুবাহোশ্চ নলস্য চ মহাত্মনঃ ॥ 10 ॥
কুমুদস্য সুষেণস্য তারজাম্ববতোস্তথা ।
দধিবক্ত্রস্য নীলস্য সুপাটলসুনেত্রযোঃ ॥ 11 ॥
এতেষাং কপিমুখ্যানাং রাজমার্গে মহাত্মনাম্ ।
দদর্শ গৃহমুখ্যানি মহাসারাণি লক্ষ্মণঃ ॥ 12 ॥
পাণ্ডুরাভ্রপ্রকাশানি দিব্যমাল্যযুতানি চ ।
প্রভূতধনধান্যানি স্ত্রীরত্নৈ শ্শোভিতানি চ ॥ 13 ॥
পাণ্ডুরেণ তু সালেন পরিক্ষিপ্তং দুরাসদম্ ।
বানরেন্দ্রগৃহং রম্যং মহেন্দ্রসদনোপমম্ ॥ 14 ॥
শুক্লৈঃ প্রাসাদশিখরৈঃ কৈলাসশিখরোপমৈঃ ।
সর্বকামফলৈর্বৃক্ষৈঃ পুষ্পিতৈরুপশোভিতম্ ॥ 15 ॥
মহেন্দ্রদত্তৈশ্শ্রীমদ্ভির্নীলজীমূতসন্নিভৈঃ ।
দিব্যপুষ্পফলৈর্বৃক্ষৈশীতচ্ছাযৈর্মনোরমৈঃ ॥ 16 ॥
হরিভিস্সংবৃতদ্বারং বলিভিশ্শস্ত্রপাণিভিঃ ।
দিব্যমাল্যাবৃতং শুভ্রং তপ্তকাঞ্চনতোরণম্ ॥ 17 ॥
সুগ্রীবস্য গৃহং রম্যং প্রবিবেশ মহাবলঃ ।
অবার্যমাণস্সৌমিত্রির্মহাভ্রমিব ভাস্করঃ ॥ 18 ॥
স সপ্ত কক্ষ্যা ধর্মাত্মা নানাজনসমাকুলাঃ ।
প্রবিশ্য সুমহদ্গগুপ্তং দদর্শান্তঃপুরং মহত্ ॥ 19 ॥
হৈমরাজতপর্যঙ্কৈর্বহুভিশ্চ বরাসনৈঃ ।
মহার্হাস্তরণোপেতৈস্তত্র তত্রোপশোভিতম্ ॥ 20 ॥
প্রবিশন্নেব সততং শুশ্রাব মধুরস্বরম্ ।
তন্ত্রীগীতসমাকীর্ণং সমগীতপদাক্ষরম্ ॥ 21 ॥
বহ্বীশ্চ বিবিধাকারা রূপযৌবনগর্বিতাঃ ।
স্ত্রিযস্সুগ্রীবভবনে দদর্শ সুমহাবলঃ ॥ 22 ॥
দৃষ্ট্বাঽভিজনসম্পন্নাশ্চিত্রমাল্যকৃতস্রজঃ ।
ফলমাল্যকৃতব্যগ্রা ভূষণোত্তমভূষিতাঃ ॥ 23 ॥
নাতৃপ্তান্নাপি চাব্যগ্রান্নানুদাত্তপরিচ্ছদান্ ।
সুগ্রীবানুচরাংশ্চাপি লক্ষযামাস লক্ষ্মণঃ ॥ 24 ॥
কূজিতং নূপুরাণাং চ কাঞ্চীনাং নিনদং তথা ।
সন্নিশম্য তত শ্রীমান্সৌমিত্রির্লজ্জিতোঽভবত্ ॥ 25 ॥
রোষবেগপ্রকুপিতশশ্রুত্বা চাভরণস্বনম্ ।
চকার জ্যাস্বনং বীরো দিশশ্শব্দেন পূরযন্ ॥ 26 ॥
চারিত্রেণ মহাবাহুরপকৃষ্ট স্সলক্ষ্মণঃ ।
তস্থাবেকান্তমাশ্রিত্য রামকোপসমন্বিতঃ ॥ 27 ॥
তেন চাপস্বনেনাথ সুগ্রীবঃ প্লবগাধিপঃ ।
বিজ্ঞাযাঽগমনং ত্রস্ত স্সঞ্চচাল বরাসনাত্ ॥ 28 ॥
অঙ্গদেন যথা মহ্যং পুরস্তাত্প্রতিবেদিতম্ ।
সুব্যক্তমেষ সম্প্রাপ্ত স্সৌমিত্রির্ভ্রাতৃবত্সলঃ ॥ 29 ॥
অঙ্গদেন সমাখ্যাতং জ্যাস্বনেন চ বানরঃ ।
বুবুধে লক্ষ্মণং প্রাপ্তং মুখং চাস্যব্যশুষ্যত ॥ 30 ॥
ততস্তারাং হরিশ্রেষ্ঠস্সুগ্রীবঃ প্রিযদর্শনাম্ ।
উবাচ হিতমব্যগ্রস্ত্রাস সম্ভ্রান্তমানসঃ ॥ 31 ॥
কিন্নু তত্কারণং সুভ্রু প্রকৃত্যা মৃদুমানসঃ ।
সরোষ ইব সম্প্রাপ্তো যেনাযং রাঘবানুজঃ ॥ 32 ॥
কিং পশ্যসি কুমারস্য রোষস্থানমনিন্দিতে ।
ন খল্বকারণে কোপমাহরেন্নরসত্তমঃ ॥ 33 ॥
যদস্য কৃতমস্মাভির্বুধ্যসে কিঞ্চিদপ্রিযম্ ।
তদবুদ্ধ্যা সম্প্রধার্যাশু ক্ষিপ্রমর্হসি ভাষিতুম্ ॥ 34 ॥
অথবা স্বযমেবৈনং দ্রষ্টুমর্হসি ভামিনি ।
বচনৈ স্সান্ত্বযুক্তৈশ্চ প্রসাদযিতুমর্হসি ॥ 35 ॥
ত্বদ্দর্শন বিশুদ্ধাত্মা ন স কোপং করিষ্যতি ।
ন হি স্ত্রীষু মহাত্মানঃ ক্বচিত্কুর্বন্তি দারুণম্ ॥ 36 ॥
ত্বযা সান্ত্বৈরুপক্রান্তং প্রসন্নেন্দ্রিযমানসম্ ।
ততঃ কমলপত্রাক্ষং দ্রক্ষ্যাম্যহমরিন্দমম্ ॥ 37 ॥
সা প্রস্খলন্তী মদবিহ্বলাক্ষী প্রলম্বকাঞ্চীগুণ হেমসূত্রা ।
সলক্ষণা লক্ষ্মণসন্নিধানং জগাম তারা নমিতাঙ্গযষ্টিঃ ॥ 38 ॥
স তাং সমীক্ষ্যৈব হরীশপন্তীং তস্থাবুদাসীনতযা মহাত্মা ।
অবাঙ্মুখোঽভূন্মনুজেন্দ্রপুত্রঃ স্ত্রীসন্নিকর্ষাদ্বিনিবৃত্তকোপঃ ॥ 39 ॥
সা পানযোগাদ্বিনিবৃত্তলজ্জা দৃষ্টিপ্রসাদাচ্চ নরেন্দ্রসূনোঃ ।
উবাচ তারা প্রণযপ্রগল্ভং বাক্যং মহার্থং পরিসান্ত্বপূর্বম্ ॥ 40 ॥
কিং কোপমূলং মনুজেন্দ্রপুত্র কস্তে ন সন্তিষ্ঠতি বাঙ্নিদেশে ।
ক শ্শুষ্কবৃক্ষং বনমাপতন্তং দবাগ্নিমাসীদতি নির্বিশঙ্কঃ ॥ 41 ॥
স তস্যা বচনং শ্রুত্বা সান্ত্বপূর্বমশঙ্কিতম্ ।
ভূযঃ প্রণযদৃষ্টার্থং লক্ষ্মণো বাক্যমব্রবীত্ ॥ 42 ॥
কিমযং কামবৃত্তস্তে লুপ্তধর্মার্থসঙ্গ্রহঃ ।
ভর্তা ভর্তৃহিতে যুক্তে ন চৈনমববুদ্ধ্যসে ॥ 43 ॥
ন চিন্তযতি রাজ্যার্থং নাস্মান্ শোকপরাযণান্ ।
সামাত্যপরিষত্তারে পানমেবোপসেবতে ॥ 44 ॥
স মাসাংশ্চতুরঃ কৃত্বা প্রমাণং প্লবগেশ্বরঃ ।
ব্যতীতাং স্তান্মদব্যগ্রো বিহরন্নাববুধ্যতে ॥ 45 ॥
ন হি ধর্মার্থসিদ্ধ্যর্থং পানমেবং প্রশস্যতে ।
পানাদর্থশ্চ ধর্মশ্চ কামশ্চ পরিহীযতে ॥ 46 ॥
ধর্মলোপো মহাংস্তাবত্কৃতে হ্যপ্রতিকুর্বতঃ ।
অর্থলোপশ্চ মিত্রস্য নাশে গুণবতো মহান্ ॥ 47 ॥
মিত্রং হ্যর্থগুণশ্রেষ্ঠং সত্যধর্মপরাযণম্ ।
তদ্দ্বযং তু পরিত্যক্তং ন তু ধর্মে ব্যবস্থিতম্ ॥ 48 ॥
তদেবং প্রস্তুতে কার্যে কার্যমস্মাভিরুত্তরম্ ।
যত্কার্যং কার্যতত্ত্বজ্ঞে তদুদাহর্তুমর্হসি ॥ 49 ॥
সা তস্য ধর্মার্থসমাধিযুক্তং নিশম্য বাক্যং মধুরস্বভাবম্ ।
তারা গতার্থে মনুজেন্দ্রকার্যে বিশ্বাসযুক্তং তমুবাচ ভূযঃ ॥ 50 ॥
ন কোপকালঃ ক্ষিতিপালপুত্র ন চাতি কোপ স্স্বজনে বিধেযঃ ।
ত্বদর্থকামস্য জনস্য তস্য প্রমাদমপ্যর্হসি বীর সোঢুম্ ॥ 51 ॥
কোপং কথং নাম গুণপ্রকৃষ্টঃ কুমার কুর্যাদপকৃষ্টসত্ত্বে ।
কস্ত্বদ্বিধঃ কোপবশং হি গচ্ছে ত্সত্ত্বাবরুদ্ধস্তপসঃ প্রসূতিঃ ॥ 52 ॥
জানামি রোষং হরিবীরবন্ধো র্জানামি কার্যস্য চ কালসঙ্গম্ ।
জানামি কার্যং ত্বযি যত্কৃতং ন স্তচ্চাপি জানামি যদত্র কার্যম্ ॥ 53 ॥
তচ্চাপি জানামি যথবিষহ্যং বলং নরশ্রেষ্ঠ শরীরজস্য ।
জানামি যস্মিংশ্চ জনেঽববদ্ধং কামেন সুগ্রীবমসক্তমদ্য ॥ 54 ॥
ন কামতন্ত্রে তব বুদ্ধিরস্তি ত্বং বৈ যথা মন্যুবশং প্রপন্নঃ ।
ন দেশকালৌ হি ন চার্থধর্মা ববেক্ষতে কামরতির্মনুষ্যঃ ॥ 55 ॥
তং কামবৃত্তং মম সন্নিকৃষ্টং কামাভিযোগাচ্চ নিবৃত্তলজ্জম্ ।
ক্ষমস্ব তাবত্পরবীরহন্ত স্ত্বদ্ভ্রাতরং বানরবংশনাথম্ ॥ 56 ॥
মহর্ষযো ধর্মতপোঽভিকামাঃ কামানুকামাঃ প্রতিবদ্ধমোহাঃ ।
অযং প্রকৃত্যা চপলঃ কপিস্তু কথং ন সজ্জেত সুখেষু রাজা ॥ 57 ॥
ইত্যেবমুক্ত্বা বচনং মহার্থং সা বানরী লক্ষ্মণমপ্রমেযম্ ।
পুন স্সখেদং মদবিহ্বলঞ্চ ভর্তুর্হিতং বাক্যমিদং বভাষে ॥ 58 ॥
উদ্যোগস্তু চিরাজ্ঞপ্ত স্সুগ্রীবেণ নরোত্তম ।
কামস্যাপি বিধেযেন তবার্থপ্রতিসাধনে ॥ 59 ॥
আগতা হি মহাবীর্যা হরযঃ কামরূপিণঃ ।
কোটীশতসহস্রাণি নানানগনিবাসিনঃ ॥ 60 ॥
তদাগচ্ছ মহাবাহো চারিত্রং রক্ষিতং ত্বযা ।
অচ্ছলং মিত্রভাবেন সতাং দারাবলোকনম্ ॥ 61 ॥
তারযা চাভ্যনুজ্ঞাতস্ত্বরযা চাপি চোদিতঃ ।
প্রবিবেশ মহাবাহুরভ্যন্তরমরিন্দমঃ ॥ 62 ॥
তত স্সুগ্রীবমাসীনং কাঞ্চনে পরমাসনে ।
মহার্হাস্তরণোপেতে দদর্শাদিত্যসন্নিভম্ ॥ 63 ॥
দিব্যাভণচিত্রাঙ্গং দিব্যরূপং যশস্বিনম্ ।
দিব্যমাল্যাম্বরধরং মহেন্দ্রমিব দুর্জযম্ ॥ 64 ॥
দিব্যাভরণমালাভিঃ প্রমদাভি স্সমাবৃতম্ ।
সংরব্ধতররক্তাক্ষো বভূবান্তকসন্নিভঃ ॥ 65 ॥
রুমাং তু বীর পরিরভ্য গাঢং বরাসনস্থো বরহেমবর্ণঃ ।
দদর্শ সৌমিত্রিমদীনসত্ত্বং বিশালনেত্রস্সুবিশালনেত্রম্ ॥ 66 ॥
ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে কিষ্কিন্ধাকাণ্ডে ত্রযস্ত্রিংশস্সর্গঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha trayastriṃśassargaḥ |
atha pratisamādiṣṭo lakṣmaṇaḥ paravīrahā |
praviveśa guhāṃ ghorāṃ kiṣkindhāṃ rāmaśāsanāt || 1 ||
dvārasthā harayastatra mahākāyā mahābalāḥ |
babhūvurlakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā sarve prāñjalaya sthitāḥ || 2 ||
niśvasantaṃ tu taṃ dṛṣṭvā kruddhaṃ daśarathātmajam |
babhūvurharayastrastā na cainaṃ paryavārayan || 3 ||
sa tāṃ ratnamayīṃ śrīmāndivyāṃ puṣpitakānanām |
ramyāṃ ratnasamākīrṇāṃ dadarśa mahatīṃ guhām || 4 ||
harmyaprāsādasambādhāṃ nānāpaṇyopaśobhitām |
sarvakāmaphalairvṛkṣaiḥ puṣpitairupaśobhitām || 5 ||
devagandharvaputraiśca vānaraiḥ kāmarūpibhiḥ |
divyamālyāmbaradharai śśobhitāṃ priyadarśanaiḥ || 6 ||
candanāgarupadmānāṃ gandhaissurabhigandhinām |
maireyāṇāṃ madhūnāṃ ca sammoditamahāpathām || 7 ||
vindhyamerugiriprakhyaiḥ prāsādairnaikabhūmibhiḥ |
dadarśa girinadyaśca vimalāstatra rāghavaḥ || 8 ||
aṅgadasya gṛhaṃ ramyaṃ maindasya dvividhasya ca |
gavayasya gavākṣasya gajasya śarabhasya ca || 9 ||
vidyunmāleśca sampāte ssūryākṣasya hanūmataḥ |
vīrabāho ssubāhośca nalasya ca mahātmanaḥ || 10 ||
kumudasya suṣeṇasya tārajāmbavatostathā |
dadhivaktrasya nīlasya supāṭalasunetrayoḥ || 11 ||
eteṣāṃ kapimukhyānāṃ rājamārge mahātmanām |
dadarśa gṛhamukhyāni mahāsārāṇi lakṣmaṇaḥ || 12 ||
pāṇḍurābhraprakāśāni divyamālyayutāni ca |
prabhūtadhanadhānyāni strīratnai śśobhitāni ca || 13 ||
pāṇḍureṇa tu sālena parikṣiptaṃ durāsadam |
vānarendragṛhaṃ ramyaṃ mahendrasadanopamam || 14 ||
śuklaiḥ prāsādaśikharaiḥ kailāsaśikharopamaiḥ |
sarvakāmaphalairvṛkṣaiḥ puṣpitairupaśobhitam || 15 ||
mahendradattaiśśrīmadbhirnīlajīmūtasannibhaiḥ |
divyapuṣpaphalairvṛkṣaiśītacchāyairmanoramaiḥ || 16 ||
haribhissaṃvṛtadvāraṃ balibhiśśastrapāṇibhiḥ |
divyamālyāvṛtaṃ śubhraṃ taptakāñcanatoraṇam || 17 ||
sugrīvasya gṛhaṃ ramyaṃ praviveśa mahābalaḥ |
avāryamāṇassaumitrirmahābhramiva bhāskaraḥ || 18 ||
sa sapta kakṣyā dharmātmā nānājanasamākulāḥ |
praviśya sumahadgaguptaṃ dadarśāntaḥpuraṃ mahat || 19 ||
haimarājataparyaṅkairbahubhiśca varāsanaiḥ |
mahārhāstaraṇopetaistatra tatropaśobhitam || 20 ||
praviśanneva satataṃ śuśrāva madhurasvaram |
tantrīgītasamākīrṇaṃ samagītapadākṣaram || 21 ||
bahvīśca vividhākārā rūpayauvanagarvitāḥ |
striyassugrīvabhavane dadarśa sumahābalaḥ || 22 ||
dṛṣṭvā'bhijanasampannāścitramālyakṛtasrajaḥ |
phalamālyakṛtavyagrā bhūṣaṇottamabhūṣitāḥ || 23 ||
nātṛptānnāpi cāvyagrānnānudāttaparicchadān |
sugrīvānucarāṃścāpi lakṣayāmāsa lakṣmaṇaḥ || 24 ||
kūjitaṃ nūpurāṇāṃ ca kāñcīnāṃ ninadaṃ tathā |
sanniśamya tata śrīmānsaumitrirlajjito'bhavat || 25 ||
roṣavegaprakupitaśaśrutvā cābharaṇasvanam |
cakāra jyāsvanaṃ vīro diśaśśabdena pūrayan || 26 ||
cāritreṇa mahābāhurapakṛṣṭa ssalakṣmaṇaḥ |
tasthāvekāntamāśritya rāmakopasamanvitaḥ || 27 ||
tena cāpasvanenātha sugrīvaḥ plavagādhipaḥ |
vijñāyā'gamanaṃ trasta ssañcacāla varāsanāt || 28 ||
aṅgadena yathā mahyaṃ purastātprativeditam |
suvyaktameṣa samprāpta ssaumitrirbhrātṛvatsalaḥ || 29 ||
aṅgadena samākhyātaṃ jyāsvanena ca vānaraḥ |
bubudhe lakṣmaṇaṃ prāptaṃ mukhaṃ cāsyavyaśuṣyata || 30 ||
tatastārāṃ hariśreṣṭhassugrīvaḥ priyadarśanām |
uvāca hitamavyagrastrāsa sambhrāntamānasaḥ || 31 ||
kinnu tatkāraṇaṃ subhru prakṛtyā mṛdumānasaḥ |
saroṣa iva samprāpto yenāyaṃ rāghavānujaḥ || 32 ||
kiṃ paśyasi kumārasya roṣasthānamanindite |
na khalvakāraṇe kopamāharennarasattamaḥ || 33 ||
yadasya kṛtamasmābhirbudhyase kiñcidapriyam |
tadabuddhyā sampradhāryāśu kṣipramarhasi bhāṣitum || 34 ||
athavā svayamevainaṃ draṣṭumarhasi bhāmini |
vacanai ssāntvayuktaiśca prasādayitumarhasi || 35 ||
tvaddarśana viśuddhātmā na sa kopaṃ kariṣyati |
na hi strīṣu mahātmānaḥ kvacitkurvanti dāruṇam || 36 ||
tvayā sāntvairupakrāntaṃ prasannendriyamānasam |
tataḥ kamalapatrākṣaṃ drakṣyāmyahamarindamam || 37 ||
sā praskhalantī madavihvalākṣī pralambakāñcīguṇa hemasūtrā |
salakṣaṇā lakṣmaṇasannidhānaṃ jagāma tārā namitāṅgayaṣṭiḥ || 38 ||
sa tāṃ samīkṣyaiva harīśapantīṃ tasthāvudāsīnatayā mahātmā |
avāṅmukho'bhūnmanujendraputraḥ strīsannikarṣādvinivṛttakopaḥ || 39 ||
sā pānayogādvinivṛttalajjā dṛṣṭiprasādācca narendrasūnoḥ |
uvāca tārā praṇayapragalbhaṃ vākyaṃ mahārthaṃ parisāntvapūrvam || 40 ||
kiṃ kopamūlaṃ manujendraputra kaste na santiṣṭhati vāṅnideśe |
ka śśuṣkavṛkṣaṃ vanamāpatantaṃ davāgnimāsīdati nirviśaṅkaḥ || 41 ||
sa tasyā vacanaṃ śrutvā sāntvapūrvamaśaṅkitam |
bhūyaḥ praṇayadṛṣṭārthaṃ lakṣmaṇo vākyamabravīt || 42 ||
kimayaṃ kāmavṛttaste luptadharmārthasaṅgrahaḥ |
bhartā bhartṛhite yukte na cainamavabuddhyase || 43 ||
na cintayati rājyārthaṃ nāsmān śokaparāyaṇān |
sāmātyapariṣattāre pānamevopasevate || 44 ||
sa māsāṃścaturaḥ kṛtvā pramāṇaṃ plavageśvaraḥ |
vyatītāṃ stānmadavyagro viharannāvabudhyate || 45 ||
na hi dharmārthasiddhyarthaṃ pānamevaṃ praśasyate |
pānādarthaśca dharmaśca kāmaśca parihīyate || 46 ||
dharmalopo mahāṃstāvatkṛte hyapratikurvataḥ |
arthalopaśca mitrasya nāśe guṇavato mahān || 47 ||
mitraṃ hyarthaguṇaśreṣṭhaṃ satyadharmaparāyaṇam |
taddvayaṃ tu parityaktaṃ na tu dharme vyavasthitam || 48 ||
tadevaṃ prastute kārye kāryamasmābhiruttaram |
yatkāryaṃ kāryatattvajñe tadudāhartumarhasi || 49 ||
sā tasya dharmārthasamādhiyuktaṃ niśamya vākyaṃ madhurasvabhāvam |
tārā gatārthe manujendrakārye viśvāsayuktaṃ tamuvāca bhūyaḥ || 50 ||
na kopakālaḥ kṣitipālaputra na cāti kopa ssvajane vidheyaḥ |
tvadarthakāmasya janasya tasya pramādamapyarhasi vīra soḍhum || 51 ||
kopaṃ kathaṃ nāma guṇaprakṛṣṭaḥ kumāra kuryādapakṛṣṭasattve |
kastvadvidhaḥ kopavaśaṃ hi gacche tsattvāvaruddhastapasaḥ prasūtiḥ || 52 ||
jānāmi roṣaṃ harivīrabandho rjānāmi kāryasya ca kālasaṅgam |
jānāmi kāryaṃ tvayi yatkṛtaṃ na staccāpi jānāmi yadatra kāryam || 53 ||
taccāpi jānāmi yathaviṣahyaṃ balaṃ naraśreṣṭha śarīrajasya |
jānāmi yasmiṃśca jane'vabaddhaṃ kāmena sugrīvamasaktamadya || 54 ||
na kāmatantre tava buddhirasti tvaṃ vai yathā manyuvaśaṃ prapannaḥ |
na deśakālau hi na cārthadharmā vavekṣate kāmaratirmanuṣyaḥ || 55 ||
taṃ kāmavṛttaṃ mama sannikṛṣṭaṃ kāmābhiyogācca nivṛttalajjam |
kṣamasva tāvatparavīrahanta stvadbhrātaraṃ vānaravaṃśanātham || 56 ||
maharṣayo dharmatapo'bhikāmāḥ kāmānukāmāḥ pratibaddhamohāḥ |
ayaṃ prakṛtyā capalaḥ kapistu kathaṃ na sajjeta sukheṣu rājā || 57 ||
ityevamuktvā vacanaṃ mahārthaṃ sā vānarī lakṣmaṇamaprameyam |
puna ssakhedaṃ madavihvalañca bharturhitaṃ vākyamidaṃ babhāṣe || 58 ||
udyogastu cirājñapta ssugrīveṇa narottama |
kāmasyāpi vidheyena tavārthapratisādhane || 59 ||
āgatā hi mahāvīryā harayaḥ kāmarūpiṇaḥ |
koṭīśatasahasrāṇi nānānaganivāsinaḥ || 60 ||
tadāgaccha mahābāho cāritraṃ rakṣitaṃ tvayā |
acchalaṃ mitrabhāvena satāṃ dārāvalokanam || 61 ||
tārayā cābhyanujñātastvarayā cāpi coditaḥ |
praviveśa mahābāhurabhyantaramarindamaḥ || 62 ||
tata ssugrīvamāsīnaṃ kāñcane paramāsane |
mahārhāstaraṇopete dadarśādityasannibham || 63 ||
divyābhaṇacitrāṅgaṃ divyarūpaṃ yaśasvinam |
divyamālyāmbaradharaṃ mahendramiva durjayam || 64 ||
divyābharaṇamālābhiḥ pramadābhi ssamāvṛtam |
saṃrabdhatararaktākṣo babhūvāntakasannibhaḥ || 65 ||
rumāṃ tu vīra parirabhya gāḍhaṃ varāsanastho varahemavarṇaḥ |
dadarśa saumitrimadīnasattvaṃ viśālanetrassuviśālanetram || 66 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe trayastriṃśassargaḥ ||