📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" 2 A dialog opens 3 Choose "Save as PDF" as printer 4 Click Save
4.17 কিষ্কিন্ধাকাণ্ড - সপ্তদশ সর্গঃ
4.17 Kishkindhakanda - Saptadasha Sargah
Valmiki Bengali
শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে কিষ্কিন্ধাকাণ্ডম্ ।
অথ সপ্তদশস্সর্গঃ ।
ততশ্শরেণাভিহতো রামেণ রণকর্কশঃ ।
পপাত সহসা বালী নিকৃত্ত ইব পাদপঃ ॥ 1 ॥
স ভূমৌ ন্যস্তসর্বাঙ্গস্তপ্তকাঞ্চনভূষণঃ ।
অপতদ্দেবরাজস্য মুক্তরশ্মিরিব ধ্বজঃ ॥ 2 ॥
তস্মিন্নিপতিতে ভূমৌ বানরাণাং গণেশ্বরে ।
নষ্টচন্দ্রমিব ব্যোম ন ব্যরাজত ভূতলম্ ॥ 3 ॥
ভূমৌ নিপতিতস্যাপি তস্য দেহং মহাত্মনঃ ।
ন শ্রীর্জহাতি ন প্রাণা ন তেজো ন পরাক্রমঃ ॥ 4 ॥
শক্রদত্তা বরা মালা কাঞ্চনী বজ্রভূষিতা ।
দধার হরিমুখ্যস্য প্রাণাংস্তেজ্শিযং চ সা ॥ 5 ॥
স তযা মালযা বীরো হেমযা হরিযূথপঃ ।
সন্ধ্যানুগতপর্যন্তঃ পযোধর ইবাভবত্ ॥ 6 ॥
তস্য মালা চ দেহশ্চ মর্মঘাতী চ যশ্শরঃ ।
ত্রিধেব রচিতা লক্ষ্মীঃ পতিতস্যাপি শোভতে ॥ 7 ॥
তদস্ত্রং তস্য বীরস্য স্বর্গমার্গপ্রভাবনম্ ।
রামবাণাসনক্ষিপ্তমাবহত্পরমাং গতিম্ ॥ 8 ॥
তং তদা পতিতং সঙ্খ্যে গতার্চিষমিবানলম্ ।
বহুমান্য চ তং বীর বীক্ষমাণং শনৈরিব ॥ 9 ॥
যযাতিমিব পুণ্যান্তে দেবলোকাদিহচ্যুতম্ ।
আদিত্যমিব কালেন যুগান্তে ভুবি পাতিতম্ ॥ 10 ॥
মহেন্দ্রমিব দুর্ধর্ষম্মুপেন্দ্রমিব দুস্সহম্ ।
মহেন্দ্রপুত্রং পতিতং বালিনং হেমমালিনম্ ॥ 11 ॥
সিংহোরস্কং মহাবাহুং দীপ্তাস্যং হরিলোচনম্ ।
লক্ষ্মণানুগতো রামো দদর্শোপসসর্প চ ॥ 12 ॥
তং দৃষ্ট্বা রাঘবং বালী লক্ষ্মণং চ মহাবলম্ ।
অব্রবীত্প্রশ্রিতং বাক্যং পরুষং ধর্মসংহিতম্ ॥ 13 ॥
ত্বং নরাধিপতেঃ পুত্রঃ প্রথিতঃ প্রিযদর্শনঃ কুলীনস্সত্ত্বসম্পন্ন স্তেজস্বী চরিতব্রতঃ ॥ 14 ॥
পরাঙ্মুখবধং কৃত্বা কোঽত্র প্রাপ্তস্ত্বযা গুণঃ ।
যদহং যুদ্ধসংরব্ধশ্শরেণোরসি তাডিতঃ ॥ 15 ॥
রামঃ করুণবেদী চ প্রজানাং চ হিতে রতঃ ।
সানুক্রোশো জিতোত্সাহস্সমযজ্ঞো দৃঢব্রতঃ ॥ 16 ॥
ইতি তে সর্বভূতানি কথযন্তি যশো ভুবি ॥ 17 ॥
দমশ্শমঃ ক্ষমা ধর্মো ধৃতিস্সত্যং পরাক্রমঃ ।
পার্থিবানাং গুণা রাজন্দণ্ডশ্চাপ্যপরাধিষু ॥ 18 ॥
তান্গুণান্সম্প্রধার্যাহমগ্র্যং চাভিজনং তব ।
তারযা প্রতিষিদ্ধোঽপি সুগ্রীবেণ সমাগতঃ ॥ 19 ॥
ন মামন্যেন সম্রব্ধং প্রমত্তং যোদ্ধু মর্হসি ।
ইতি মে বুদ্ধিরুত্পন্না বভূবাদর্শনে তব ॥ 20 ॥
ন ত্বাং বিনিহতাত্মানং ধর্মধ্বজমধার্মিকম্ ।
জানে পাপসমাচারং তৃণৈঃ কূপমিবাবৃতম্ ॥ 21 ॥
সতাং বেষধরং পাপং প্রচ্ছন্নমিব পাবকম্ ।
নাহং ত্বামভিজানামি ধর্মচ্ছদ্মাভিসংবৃতম্ ॥ 22 ॥
বিষযে বা পুরে বা তে যদা পাপং করোম্যহম্ ।
ন চ ত্বামবজানে চ কস্মাত্ত্বং হংস্যকিল্বিষম্ ॥ 23 ॥
ফলমূলাশনং নিত্যং বানরং বনগোচরম্ ।
মামিহাপ্রতিযুধ্যন্তমন্যেন চ সমাগতম্ ॥ 24 ॥
ত্বং নরাধিপতেঃ পুত্রঃ প্রতীতঃ প্রিযদর্শনঃ ।
লিঙ্গমপ্যস্তি তে রাজনন্দৃশ্যতে ধর্মসংহিতম্ ॥ 25 ॥
কঃ ক্ষত্রিযকুলে জাত্শৃতবান্নষ্টসংশযঃ ।
ধর্মলিঙ্গপ্রতিচ্ছন্ন ক্রূরং কর্ম সমাচরেত্ ॥ 26 ॥
রাম রাজকুলে জাতো ধর্মবানিতি বিশ্রুতঃ ॥ 27 ॥
অভব্যো ভব্যরূপেণ কিমর্থং পরিধাবসি ।
সাম দানং ক্ষমা ধর্মস্সত্যং ধৃতিপরাক্রমৌ ।
পার্থিবানাং গুণা রাজন্ দণ্ডশ্চাপ্যপরাধিষু ॥ 28 ॥
বযং বনচরা রাম মৃগা মূলফলাশনাঃ ।
এষা প্রকৃতিরস্মাকং পুরুষস্ত্বং নরেশ্বরঃ ॥ 29 ॥
ভূমির্হিরণ্যং রূপ্যং চ বিগ্রহে কারণানি চ ।
অত্র কস্তে বনে লোভো মদীযেষু ফলেষু বা ॥ 30 ॥
নযশ্চ বিনযশ্চোভৌ নিগ্রহানুগ্রহাবপি ॥ 31 ॥
রাজবৃত্তিরসঙ্কীর্ণা ন নৃপাঃ কামবৃত্তযঃ ।
ত্বং তু কামপ্রধানশ্চ কোপনশ্চানবস্থিতঃ ॥ 32 ॥
রাজবৃত্তেশ্চ সঙ্কীণশ্শরাসনপরাযণঃ ।
ন তেঽস্ত্যপচিতির্ধর্মে নার্থে বুদ্ধিরবস্থিতা ॥ 33 ॥
ইন্দ্রিযৈঃ কামবৃত্তস্সন্কৃষ্যসে মনুজেশ্বর ।
হত্বা বাণেন কাকুত্স্থ মামিহানপরাধিনম্ ॥ 34 ॥
কিং বক্ষ্যসি সতাং মধ্যে কর্ম কৃত্বা জুগুপ্সিতম্ ।
রাজহা ব্রহ্মহা গোঘ্নশ্চোরঃ প্রাণিবধে রতঃ ॥ 35 ॥
নাস্তিকঃ পরিবেত্তা চ সর্বে নিরযগামিনঃ ।
সূচকশ্চ কদর্যশ্চ মিত্রঘ্নো গুরুতল্পগঃ ॥ 36 ॥
লোকং পাপাত্মনামেতে গচ্ছন্তে নাত্র সংশযঃ ।
অধার্যং চর্ম মে সদ্ভী রোমাণ্যস্থি চ বর্জিতম্ ।
অভক্ষ্যাণি চ মাংসানি ত্বদ্বিধৈর্ধর্মচারিভিঃ ॥ 37 ॥
পঞ্চ পঞ্চ নখা ভক্ষ্যা ব্রহ্মক্ষত্রেণ রাঘব ॥ 38 ॥
শল্যক শ্শ্বাবিধো গোধা শশঃ কূর্মশ্চ পঞ্চমঃ ।
চর্ম চাস্থি চ মে রাজন্ নস্পৃশন্তি মনীষিণঃ ॥ 39 ॥
অভক্ষ্যাণি চ মাংসানি সোঽহং পঞ্চনখো হতঃ ।
তারযা বাক্যমুক্তোঽহং সত্যং সর্বজ্ঞযা হিতম্ ॥ 40 ॥
তদতিক্রম্য মোহেন কালস্য বশমাগতঃ ।
ত্বযা নাথেন কাকুত্স্থ ন সনাথা বসুন্ধরা ।
প্রমদা শীলসম্পন্না ধূর্তেন পতিনা যথা ॥ 41 ॥
শঠো নৈকৃতিকঃ ক্ষুদ্রো মিথ্যাপ্রশ্রিতমানসঃ ।
কথং দশরথেন ত্বং জাতঃ পাপো মহাত্মনা ॥ 42 ॥
ছিন্নচারিত্রকক্ষ্যেণ সতাং ধর্মাতিবর্তিনা ।
ত্যক্তধর্মাঙ্কুশেনাহং নিহতো রামহস্তিনা ॥ 43 ॥
অশুভং চাপ্যযুক্তং চ সতাং চৈব বিগর্হিতম্ ।
বক্ষ্যসে চেদৃশং কৃত্বা সদ্ভিস্সহ সমাগতঃ ॥ 44 ॥
উদাসীনেষু যোঽস্মাসু বিক্রমঽস্তে প্রকাশিতঃ ।
অপকারিষু তে রাজন্নহি পশ্যামি বিক্রমম্ ॥ 45 ॥
দৃশ্যমানস্তু যুদ্ধ্যেথা মযা যদি নৃপাত্মজ ।
অদ্য বৈবস্বতং দেবং পশ্যেস্ত্বং নিহতো মযা ॥ 46 ॥
ত্বযাঽদৃশ্যেন তু রণে নিহতোঽহং দুরাসদঃ ।
প্রসুপ্তঃ পন্নগেনেব নরঃ পানবশং গতঃ ॥ 47 ॥
মামেব যদি পূর্বং ত্বমেতদর্থমচোদযঃ ॥ 48 ॥
মৈথিলীমহমেকাহ্না তব চানীতবান্ভবেত্ ।
সুগ্রীবপ্রিযকামেন যদহং নিহতস্ত্বযা ।
কণ্ঠে বদ্ধ্বা প্রদদ্যাং তে নিহতং রাবণং রণে ॥ 49 ॥
ন্যস্তাং সাগরতোযে বা পাতালে বাপি মৈথিলীম্ ।
আনযেযং তবাদেশাচ্ছ্বেতামশ্বতরীমিব ॥ 50 ॥
যুক্তং যত্প্রাপ্নুযাদ্রাজ্যং সুগ্রীবস্স্বর্গতে মযি ।
অযুক্তং যদধর্মেণ ত্বযাঽহং নিহতো রণে ॥ 51 ॥
কামমেবং বিধো লোকঃ কালেন বিনিযুজ্যতে ।
ক্ষমং চেদ্ভবতা প্রাপ্তমুত্তরং সাধু চিন্ত্যতাম্ ॥ 52 ॥
ইত্যেবমুক্ত্বা পরিশুষ্কবক্ত্রঃ শরাভিঘাতাদ্ব্যথিতো মহাত্মা ।
সমীক্ষ্য রামং রবিসন্নিকাশং তূষ্ণীং বভূবামররাজসূনুঃ ॥ 53 ॥
ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে কিষ্কিন্ধাকাণ্ডে সপ্তদশস্সর্গঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha saptadaśassargaḥ |
tataśśareṇābhihato rāmeṇa raṇakarkaśaḥ |
papāta sahasā vālī nikṛtta iva pādapaḥ || 1 ||
sa bhūmau nyastasarvāṅgastaptakāñcanabhūṣaṇaḥ |
apataddevarājasya muktaraśmiriva dhvajaḥ || 2 ||
tasminnipatite bhūmau vānarāṇāṃ gaṇeśvare |
naṣṭacandramiva vyoma na vyarājata bhūtalam || 3 ||
bhūmau nipatitasyāpi tasya dehaṃ mahātmanaḥ |
na śrīrjahāti na prāṇā na tejo na parākramaḥ || 4 ||
śakradattā varā mālā kāñcanī vajrabhūṣitā |
dadhāra harimukhyasya prāṇāṃstejśiyaṃ ca sā || 5 ||
sa tayā mālayā vīro hemayā hariyūthapaḥ |
sandhyānugataparyantaḥ payodhara ivābhavat || 6 ||
tasya mālā ca dehaśca marmaghātī ca yaśśaraḥ |
tridheva racitā lakṣmīḥ patitasyāpi śobhate || 7 ||
tadastraṃ tasya vīrasya svargamārgaprabhāvanam |
rāmabāṇāsanakṣiptamāvahatparamāṃ gatim || 8 ||
taṃ tadā patitaṃ saṅkhye gatārciṣamivānalam |
bahumānya ca taṃ vīra vīkṣamāṇaṃ śanairiva || 9 ||
yayātimiva puṇyānte devalokādihacyutam |
ādityamiva kālena yugānte bhuvi pātitam || 10 ||
mahendramiva durdharṣammupendramiva dussaham |
mahendraputraṃ patitaṃ vālinaṃ hemamālinam || 11 ||
siṃhoraskaṃ mahābāhuṃ dīptāsyaṃ harilocanam |
lakṣmaṇānugato rāmo dadarśopasasarpa ca || 12 ||
taṃ dṛṣṭvā rāghavaṃ vālī lakṣmaṇaṃ ca mahābalam |
abravītpraśritaṃ vākyaṃ paruṣaṃ dharmasaṃhitam || 13 ||
tvaṃ narādhipateḥ putraḥ prathitaḥ priyadarśanaḥ kulīnassattvasampanna stejasvī caritavrataḥ || 14 ||
parāṅmukhavadhaṃ kṛtvā ko'tra prāptastvayā guṇaḥ |
yadahaṃ yuddhasaṃrabdhaśśareṇorasi tāḍitaḥ || 15 ||
rāmaḥ karuṇavedī ca prajānāṃ ca hite rataḥ |
sānukrośo jitotsāhassamayajño dṛḍhavrataḥ || 16 ||
iti te sarvabhūtāni kathayanti yaśo bhuvi || 17 ||
damaśśamaḥ kṣamā dharmo dhṛtissatyaṃ parākramaḥ |
pārthivānāṃ guṇā rājandaṇḍaścāpyaparādhiṣu || 18 ||
tānguṇānsampradhāryāhamagryaṃ cābhijanaṃ tava |
tārayā pratiṣiddho'pi sugrīveṇa samāgataḥ || 19 ||
na māmanyena samrabdhaṃ pramattaṃ yoddhu marhasi |
iti me buddhirutpannā babhūvādarśane tava || 20 ||
na tvāṃ vinihatātmānaṃ dharmadhvajamadhārmikam |
jāne pāpasamācāraṃ tṛṇaiḥ kūpamivāvṛtam || 21 ||
satāṃ veṣadharaṃ pāpaṃ pracchannamiva pāvakam |
nāhaṃ tvāmabhijānāmi dharmacchadmābhisaṃvṛtam || 22 ||
viṣaye vā pure vā te yadā pāpaṃ karomyaham |
na ca tvāmavajāne ca kasmāttvaṃ haṃsyakilbiṣam || 23 ||
phalamūlāśanaṃ nityaṃ vānaraṃ vanagocaram |
māmihāpratiyudhyantamanyena ca samāgatam || 24 ||
tvaṃ narādhipateḥ putraḥ pratītaḥ priyadarśanaḥ |
liṅgamapyasti te rājanandṛśyate dharmasaṃhitam || 25 ||
kaḥ kṣatriyakule jātśṛtavānnaṣṭasaṃśayaḥ |
dharmaliṅgapraticchanna krūraṃ karma samācaret || 26 ||
rāma rājakule jāto dharmavāniti viśrutaḥ || 27 ||
abhavyo bhavyarūpeṇa kimarthaṃ paridhāvasi |
sāma dānaṃ kṣamā dharmassatyaṃ dhṛtiparākramau |
pārthivānāṃ guṇā rājan daṇḍaścāpyaparādhiṣu || 28 ||
vayaṃ vanacarā rāma mṛgā mūlaphalāśanāḥ |
eṣā prakṛtirasmākaṃ puruṣastvaṃ nareśvaraḥ || 29 ||
bhūmirhiraṇyaṃ rūpyaṃ ca vigrahe kāraṇāni ca |
atra kaste vane lobho madīyeṣu phaleṣu vā || 30 ||
nayaśca vinayaścobhau nigrahānugrahāvapi || 31 ||
rājavṛttirasaṅkīrṇā na nṛpāḥ kāmavṛttayaḥ |
tvaṃ tu kāmapradhānaśca kopanaścānavasthitaḥ || 32 ||
rājavṛtteśca saṅkīṇaśśarāsanaparāyaṇaḥ |
na te'styapacitirdharme nārthe buddhiravasthitā || 33 ||
indriyaiḥ kāmavṛttassankṛṣyase manujeśvara |
hatvā bāṇena kākutstha māmihānaparādhinam || 34 ||
kiṃ vakṣyasi satāṃ madhye karma kṛtvā jugupsitam |
rājahā brahmahā goghnaścoraḥ prāṇivadhe rataḥ || 35 ||
nāstikaḥ parivettā ca sarve nirayagāminaḥ |
sūcakaśca kadaryaśca mitraghno gurutalpagaḥ || 36 ||
lokaṃ pāpātmanāmete gacchante nātra saṃśayaḥ |
adhāryaṃ carma me sadbhī romāṇyasthi ca varjitam |
abhakṣyāṇi ca māṃsāni tvadvidhairdharmacāribhiḥ || 37 ||
pañca pañca nakhā bhakṣyā brahmakṣatreṇa rāghava || 38 ||
śalyaka śśvāvidho godhā śaśaḥ kūrmaśca pañcamaḥ |
carma cāsthi ca me rājan naspṛśanti manīṣiṇaḥ || 39 ||
abhakṣyāṇi ca māṃsāni so'haṃ pañcanakho hataḥ |
tārayā vākyamukto'haṃ satyaṃ sarvajñayā hitam || 40 ||
tadatikramya mohena kālasya vaśamāgataḥ |
tvayā nāthena kākutstha na sanāthā vasundharā |
pramadā śīlasampannā dhūrtena patinā yathā || 41 ||
śaṭho naikṛtikaḥ kṣudro mithyāpraśritamānasaḥ |
kathaṃ daśarathena tvaṃ jātaḥ pāpo mahātmanā || 42 ||
chinnacāritrakakṣyeṇa satāṃ dharmātivartinā |
tyaktadharmāṅkuśenāhaṃ nihato rāmahastinā || 43 ||
aśubhaṃ cāpyayuktaṃ ca satāṃ caiva vigarhitam |
vakṣyase cedṛśaṃ kṛtvā sadbhissaha samāgataḥ || 44 ||
udāsīneṣu yo'smāsu vikrama'ste prakāśitaḥ |
apakāriṣu te rājannahi paśyāmi vikramam || 45 ||
dṛśyamānastu yuddhyethā mayā yadi nṛpātmaja |
adya vaivasvataṃ devaṃ paśyestvaṃ nihato mayā || 46 ||
tvayā'dṛśyena tu raṇe nihato'haṃ durāsadaḥ |
prasuptaḥ pannageneva naraḥ pānavaśaṃ gataḥ || 47 ||
māmeva yadi pūrvaṃ tvametadarthamacodayaḥ || 48 ||
maithilīmahamekāhnā tava cānītavānbhavet |
sugrīvapriyakāmena yadahaṃ nihatastvayā |
kaṇṭhe baddhvā pradadyāṃ te nihataṃ rāvaṇaṃ raṇe || 49 ||
nyastāṃ sāgaratoye vā pātāle vāpi maithilīm |
ānayeyaṃ tavādeśācchvetāmaśvatarīmiva || 50 ||
yuktaṃ yatprāpnuyādrājyaṃ sugrīvassvargate mayi |
ayuktaṃ yadadharmeṇa tvayā'haṃ nihato raṇe || 51 ||
kāmamevaṃ vidho lokaḥ kālena viniyujyate |
kṣamaṃ cedbhavatā prāptamuttaraṃ sādhu cintyatām || 52 ||
ityevamuktvā pariśuṣkavaktraḥ śarābhighātādvyathito mahātmā |
samīkṣya rāmaṃ ravisannikāśaṃ tūṣṇīṃ babhūvāmararājasūnuḥ || 53 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe saptadaśassargaḥ ||