📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" 2 A dialog opens 3 Choose "Save as PDF" as printer 4 Click Save
4.11 কিষ্কিন্ধাকাণ্ড - একাদশ সর্গঃ
4.11 Kishkindhakanda - Ekadasha Sargah
Valmiki Bengali
শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে কিষ্কিন্ধাকাণ্ডম্ ।
অথ একাদশস্সর্গঃ ।
রামস্য বচনং শ্রুত্বা হর্ষপৌরুষবর্ধনম্ ।
সুগ্রীবঃ পূজযাঞ্চক্রে রাঘবং প্রশশংস চ ॥ 1 ॥
অসংশযং প্রজ্বলিতৈস্তীক্ষ্ণৈর্মর্মাতিগৈশ্শরৈঃ ।
ত্বং দহেঃ কুপিতো লোকান্যুগান্ত ইব ভাস্করঃ ॥ 2 ॥
বালিনঃ পৌরুষং যত্তদ্যচ্চ বীর্যং ধৃতিশ্চ যা ।
তন্মমৈকমনাশ্শ্রুত্বা বিধত্স্ব যদনন্তরম্ ॥ 3 ॥
সমুদ্রাত্পশ্চিমাত্পূর্বং দক্ষিণাদপি চোত্তরম্ ।
ক্রামত্যনুদিতে সূর্যে বালী ব্যপগতক্লমঃ ॥ 4 ॥
অগ্রাণ্যারুহ্য শৈলানাং শিখরাণি মহান্ত্যপি ।
ঊর্ধ্বমুত্ক্ষিপ্য তরসা প্রতিগৃহ্ণাতি বীর্যবান্ ॥ 5 ॥
বহবস্সারবন্তশ্চ বনেষু বিবিধা দ্রুমাঃ ।
বালিনা তরসা ভগ্না বলং প্রথযতাঽত্মনঃ ॥ 6 ॥
মহিষো দুন্দুভির্নাম কৈলাসশিখরপ্রভঃ ।
বলং নাগসহস্রস্য ধারযামাস বীর্যবান্ ॥ 7 ॥
বীর্যোত্সেকেন দুষ্টাত্মা বরদানাচ্চ মোহিতঃ ।
জগাম সুমহাকায স্সমুদ্রং সরিতাং পতিম্ ॥ 8 ॥
ঊর্মিমন্তমভিক্রম্য সাগরং রত্নসঞ্চযম্ ।
মহ্যং যুদ্ধং প্রযচ্ছেতি তমুবাচ মহার্ণবম্ ॥ 9 ॥
ততস্সমুদ্রো ধর্মাত্মা সমুত্থায মহাবলঃ ।
অব্রবীদ্বচনং রাজন্নসুরং কালচোদিতম্ ॥ 10 ॥
সমর্থো নাস্মি তে দাতুং যুদ্ধং যুদ্ধবিশারদ ।
শ্রূযতাং চাভিধাস্যামি যস্তে যুদ্ধং প্রদাস্যতি ॥ 11 ॥
শৈলরাজো মহারণ্যে তপস্বিশরণং পরম্ ।
শঙ্করশ্বশুরো নাম্না হিমবানিতি বিশ্রুতঃ ॥ 12 ॥
গুহাপ্রস্রবণোপেতো বহুকন্দরনির্দরঃ ।
স সমর্থস্তব প্রীতিমতুলাং কর্তুমাহবে ॥ 13 ॥
তং ভীত ইতি বিজ্ঞায সমুদ্রমসুরোত্তমঃ ।
হিমবদ্বনমাগচ্ছচ্ছরশ্চাপাদিব চ্যুতঃ ॥ 14 ॥
ততস্তস্য গিরেশ্শ্বেতা গজেন্দ্রবিপ্রলাশ্শিলাঃ ।
চিক্ষেপ বহুধা ভূমৌ দুন্দুভির্বিননাদ চ ॥ 15 ॥
ততশ্শ্বেতাম্বুদাকারঃ সৌম্যঃ প্রীতিকরাকৃতিঃ ।
হিমবানব্রবীদ্বাক্যং স্বে এব শিখরে স্থিতঃ ॥ 16 ॥
ক্লেষ্টুমর্হসি মাং ন ত্বং দুন্দুভে ধর্মবত্সল ।
রণকর্মস্বকুশলস্তপস্বিশরণং হ্যহম্ ॥ 17 ॥
তস্য তদ্বচনং শ্রুত্বা গিরিরাজস্য ধীমতঃ ।
উবাচ দুন্দুভির্বাক্যং ক্রোধাত্সংরক্তলোচনঃ ॥ 18 ॥
যদি যুদ্ধেঽসমর্থস্ত্বং মদ্ভযাদ্বা নিরুদ্যমঃ ।
সমাচক্ষ্ব প্রদদ্যান্মে যোঽদ্য যুদ্ধং যুযুত্সতঃ ॥ 19 ॥
হিমবানব্রবীদ্বাক্যং শ্রুত্বা বাক্যবিশারদঃ ।
অনুক্তপূর্বং ধর্মাত্মা ক্রোধাত্তমসুরোত্তমম্ ॥ 20 ॥
বালী নাম মহাপ্রাজ্ঞশ্শক্রতুল্য পরাক্রমঃ ।
অধ্যাস্তে বানরশ্শ্রীমান্ কিষ্কিন্ধামতুলপ্রভাম্ ॥ 21 ॥
স সমর্থো মহাপ্রাজ্ঞস্তব যুদ্ধবিশারদঃ ।
দ্বন্দ্বযুদ্ধং মহদ্দাতুং নমুচেরিব বাসবঃ ॥ 22 ॥
তং শীঘ্রমভিগচ্ছ ত্বং যদি যুদ্ধমিহেচ্ছসি ।
স হি দুর্ধর্ষণো নিত্যং শূরস্সমরকর্মণি ॥ 23 ॥
শ্রুত্বা হিমবতো বাক্যং কোধাবিষ্টস্স দুন্দুভিঃ ।
জগাম তাং পুরীং তস্য কিষ্কিন্ধাং বালিনস্তদা ॥ 24 ॥
ধারযন্মাহিষং রূপং তীক্ষ্ণশৃঙ্গো ভযাবহঃ ।
প্রাবৃষীব মহামেঘস্তোযপূর্ণো নভস্স্থলে ॥ 25 ॥
ততস্তু দ্বারমাগম্য কিষ্কিন্ধাযা মহাবলঃ ।
ননর্দ কম্পযন্ভূমিং দুন্দুভির্দুন্দুভির্যথা ॥ 26 ॥
সমীপস্থান্দ্রুমান্ভঞ্জন্বসুধাং দারযন্খুরৈঃ ।
বিষাণেনোল্লিখন্ দর্পাত্তদ্দ্বারং দ্বিরদো যথা ॥ 27 ॥
অন্তঃপুরগতো বালী শ্রুত্বা শব্দমমর্ষণঃ ।
নিষ্পপাত সহ স্ত্রীভিস্তারাভিরিব চন্দ্রমাঃ ॥ 28 ॥
মিতং ব্যক্তাক্ষরপদং তমুবাচাথ দুন্দুভিম্ ।
হরীণামীশ্বরো বালী সর্বেষাং বনচারিণাম্ ॥ 29 ॥
কিমর্থং নগরদ্বারমিদং রুধ্দ্বা বিনর্দসি ।
দুন্দুভে বিদিতো মেঽসি রক্ষপ্রাণান্মহাবল ॥ 30 ॥
তস্য তদ্বচনং শ্রুত্বা বানরেন্দ্রস্য ধীমতঃ ।
উবাচ দুন্দুভির্বাক্যং রোষাত্সংরক্তলোচনঃ ॥ 31 ॥
ন ত্বং স্ত্রীসন্নিধৌ বীর বচনং বক্তুমর্হসি ।
মম যুদ্ধং প্রযচ্ছাদ্য ততো জ্ঞাস্যামি তে বলম্ ॥ 32 ॥
অথবা ধারযিষ্যামি ক্রোধমদ্য নিশামিমাম্ ।
গৃহ্যতামুদযস্স্বৈরং কামভোগেষু বানর ॥ 33 ॥
দীযতাং সম্প্রদানং চ পরিষ্বজ্য চ বানরান্ ।
সর্বশাখামৃগেন্দ্র স্ত্বং সংসাদয সুহৃজ্জনান্ ॥ 34 ॥
সুদৃষ্টাং কুরু কিষ্কিন্ধাং কুরুষ্বাত্মসমং পুরে ।
ক্রীডস্ব চ সহ স্ত্রীভিরহং তে দর্পনাশনঃ ॥ 35 ॥
যো হি মত্তং প্রমত্তং বা সুপ্তং বা রহিতং ভৃশম্ ।
হন্যাত্স ভ্রূণহা লোকে ত্বদ্বিধং মদমোহিতম্ ॥ 36 ॥
স প্রহস্যাব্রবীন্মন্দং ক্রোধাত্তমসুরোত্তমম্ ।
বিসৃজ্য তাঃ স্ত্রিযস্সর্বাস্তারাপ্রভৃতিকাস্তদা ॥ 37 ॥
মত্তোঽযমিতি মা মংস্থা যদ্যভীতোঽসি সংযুগে ।
মদোঽযং সম্প্রহারেঽস্মিন্বীরপানং সমর্থ্যতাম্ ॥ 38 ॥
তমেবমুক্ত্বা সঙ্কৃদ্ধো মালামুত্ক্ষিপ্য কাঞ্চনীম্ ।
পিত্রা দত্তাং মহেন্দ্রেণ যুদ্ধায ব্যবতিষ্ঠত ॥ 39 ॥
বিষাণযোর্গৃহীত্বা তং দুন্দুভিং গিরিসন্নিভম্ ।
আবিধ্যত তদা বালী বিনদন্কপিকুঞ্জরঃ ॥ 40 ॥
বালী ব্যাপাতযাঞ্চক্রে ননর্দ চ মহাস্বনম্ ।
শ্রোত্রাভ্যামথ রক্তং তু তস্য সুস্রাব পাত্যতঃ ॥ 41 ॥
তযোস্তু ক্রোধসংরম্ভাত্পরস্পরজযৈষিণোঃ ।
যুদ্ধং সমভবদ্ঘোরং দুন্দুভের্বানরস্যচ ॥ 42 ॥
অযুদ্ধ্যত তদা বালী শক্রতুল্যপরাক্রমঃ ।
মুষ্টিভির্জানুভিশ্চৈব শিলাভিঃ পাদপৈস্তথা ॥ 43 ॥
পরস্পরং ঘ্নতো স্তত্র বানরাসুরযোস্তদা ।
আসীদসুরো যুদ্ধে শক্রসূনুর্ব্যবর্ধত ॥ 44 ॥
ব্যাপারবীর্যধৈর্যৈশ্চ পরিক্ষীণং পরাক্রমৈঃ ।
তং তু দুন্দুভিমুদ্যম্য ধরণ্যামভ্যপাতযত্ ॥ 45 ॥
যুদ্ধে প্রাণহরে তস্মিন্নিষ্পিষ্টো দুন্দুভিস্তদা ।
পপাত চ মহাকাযঃ ক্ষিতৌ পঞ্চত্বমাগতঃ ॥ 46 ॥
তং তোলযিত্বা বাহুভ্যাং গতসত্ত্বমচেতনম্ ।
চিক্ষেপ বলবান্বালী বেগেনৈকেন যোজনম্ ॥ 47 ॥
তস্য বেগপ্রবিদ্ধস্য বক্ত্রাত্ক্ষতজবিন্দবঃ ।
প্রপেতুর্মারুতোত্ক্ষিপ্তা মতঙ্গপ্যাশ্রমং প্রতি ॥ 48 ॥
তান্দৃষ্ট্বা পতিতাংস্তস্য মুনিশ্শোণিতবিপ্রুষঃ ।
ক্রুদ্ধস্তত্র মহাভাগশ্চিন্তযামাস কোন্বযম্ ॥ 49 ॥
যেন অহং সহসা স্পৃষ্টঃ শোণিতেন দুরাত্মনা ।
কোঽযং দুরাত্মা দুর্ বুদ্ধিঃ অকৃতাত্মা চ বালিশঃ ॥ 50 ॥
ইত্যুক্ত্বাঽথ বিনিষ্ক্রম্য দদর্শ মুনিসত্তমঃ ।
মহিষং পর্বতাকারং গতাসুং পতিতং ভুবি ॥ 51 ॥
স তু বিজ্ঞায তপসা বানরেণ কৃতং হি তত্ ।
উত্সসর্জ মহাশাপং ক্ষেপ্তারং বালিনং প্রতি ॥ 52 ॥
ইহ তেনাপ্রবেষ্টব্যং প্রবিষ্টস্য বধো ভবেত্ ।
বনং মত্সংশ্রযং যেন দূষিতং রুধিরস্রবৈঃ ॥ 53 ॥
সম্ভগ্নাঃ পাদপাশ্চৈমেক্ষিপতেহাসুরীং তনুম্ ।
সমন্তাদাদ্যোজনং পূর্ণমাশ্রমং মামকং যদি ॥ 54 ॥
আগমিষ্যতি দুর্বুদ্ধির্ব্যক্তং স ন ভবিষ্যতি ।
যে চাপি সচিবাঃ স্তস্য সংশ্রিতা মামকং বনম্ ॥ 55 ॥
ন চ তৈরিহ বস্তব্যং শ্রুত্বা যান্তু যথাসুখম্ ।
যদি তেঽপী হ তিষ্ঠন্তি শপিষ্যে তানপি ধ্রুবম্ ॥ 56 ॥
বনেঽস্মিন্মামকে নিত্যং পুত্রবত্পরিরক্ষিতে ।
পত্রাঙ্কুরবিনাশায ফলমূলাভবায চ ॥ 57 ॥
দিবসশ্চাস্য মর্যাদা যং দ্রষ্টা শ্বোঽস্মি বানরম্ ।
বহুবর্ষসহস্রাণি স বৈ শৈলো ভবিষ্যতি ॥ 58 ॥
ততস্তে বানরাশ্শ্রুত্বা গিরং মুনিসমীরিতাম্ ।
নিশ্চক্রমুর্বনাত্তস্মাত্তান্দৃষ্ট্বা বালিরব্রবীত্ ॥ 59 ॥
কিং ভবন্তস্সমস্তাশ্চ মতঙ্গবনবাসিনঃ ।
মত্সমীপমনুপ্রাপ্তা অপি স্বস্তি বনৌকসাম্ ॥ 60 ॥
ততস্তে কারণং সর্বং তদা শাপং চ বালিনঃ ।
শশংসুর্বানরাস্সর্বে বালিনে হেমমালিনে ॥ 61 ॥
এতচ্ছ্রুত্বা তদা বালী বচনং বানরেরিতম্ ।
স মহর্ষিন্তদাঽসাদ্য যাচতে স্ম কৃতাঞ্জলিঃ ॥ 62 ॥
মহর্ষিস্তমনাদৃত্য প্রবিবেশাশ্রমং তদা ।
শাপধারণভীতস্তু বালী বিহ্বলতাং গতঃ ॥ 63 ॥
ততশ্শাপভযাদ্ভীত ঋশ্যমূকং মহাগিরিম্ ।
প্রবেষ্টুং নেচ্ছতি হরির্দ্রষ্টুং বাপি নরেশ্বর ॥ 64 ॥
তস্যাপ্রবেশং জ্ঞাত্বাঽহমিদং রাম মহাবনম্ ।
বিচরামি সহামাত্যো বিষাদেন বিবর্জিতঃ ॥ 65 ॥
এষোঽস্থিনিচযস্তস্য দুন্দুভেস্সম্প্রকাশতে ।
বীর্যোত্সেকান্নিরস্তস্য গিরিকূটোপমো মহান্ ॥ 66 ॥
ইমে চ বিপুলাস্সালাস্সপ্ত শাখাবলম্বিনঃ ।
যত্রৈকং ঘটতে বালী নিষ্পত্রযিতুমোজসা ॥ 67 ॥
এতদস্যাসমং বীর্যং মযা রাম প্রকীর্তিতম্ ।
কথং তং বালিনং হন্তুং সমরে শক্ষ্যসে নৃপ ॥ 68 ॥
তথা ব্রুবাণং সুগ্রীবং প্রহসন্ লক্ষ্মণোঽব্রবীত্ ।
কস্মিন্কর্মণি নির্বৃত্তে শ্রদ্দধ্যা বালিনো বধম্ ॥ 69 ॥
তমুবাচাথ সুগ্রীবস্সপ্ত সালানিমান্পুরা ।
এবমেকৈকশো বালী বিব্যাথাথ স চাসকৃত্ ॥ 70 ॥
রামোঽপিদারযেদেষাং বাণেনৈকেন চ দ্রুমম্ ।
বালিনং নিহতং মন্যে দৃষ্ট্বা রামস্য বিক্রমম্ ॥ 71 ॥
হতস্য মহিষস্যাস্থি পাদেনৈকেন লক্ষ্মণ ।
উদ্যম্যাথ প্রক্ষিপেচ্চেত্তরসা দ্বে ধনুশ্শতে ॥ 72 ॥
এবমুক্ত্বা তু সুগ্রীবো রামং রক্তান্তলোচনম্ ।
ধ্যাত্বা মুহূর্তং কাকুত্স্থং পুনরেব বচোঽব্রবীত্ ॥ 73 ॥
শূরশ্চ শূরঘাতী চ প্রখ্যাতবলপৌরুষঃ ।
বলবান্বানরো বালী সংযুগেষ্বপরাজিতঃ ॥ 74 ॥
দৃশ্যন্তে চাস্য কর্মাণি দুষ্করাণি সুরৈরপি ।
যানি সঞ্চিন্ত্য ভীতোঽহমৃশ্যমূকং সমাশ্রিতঃ ॥ 75 ॥
তমজয্যমধৃষ্যং চ বানরেন্দ্রমমর্ষণম্ ।
বিচিন্তযন্ন মুঞ্চামি ঋশ্যমূকমহন্বিমম্ ॥ 76 ॥
উদ্বিগ্নশ্শঙ্কিতশ্চাপি বিচরামি মহাবনে ।
অনুরক্তৈঃ সহামাত্যৈর্হনুমত্প্রমুখৈর্বরৈঃ ॥ 77 ॥
উপলব্ধং চ মে শ্লাঘ্যং সন্মিত্রং মিত্রবত্সল ।
ত্বামহং পুরুষব্যাঘ্র হিমবন্তমিবাশ্রিতঃ ॥ 78 ॥
কিং তু তস্য বলজ্ঞোঽহং দুর্ভ্রাতুর্বলশালিনঃ ।
অপ্রত্যক্ষং তু মে বীর্যং সমরে তব রাঘব ॥ 79 ॥
ন খল্বহং ত্বাং তুলযে নাবমন্যে ন ভীষযে ।
কর্মভিস্তস্য ভীমৈস্তু কাতর্যং জনিতং মম ॥ 80 ॥
কামং রাঘব তে বাণী প্রমাণং ধৈর্যমাকৃতিঃ ।
সূচযন্তি পরং তেজো ভস্মচ্ছন্নমিবানলম্ ॥ 81 ॥
তস্য তদ্বচনং শ্রুত্বা সুগ্রীবস্য মহাত্মনঃ ।
স্মিতপূর্বমথো রামঃ প্রত্যুবাচ হরিং প্রভুঃ ॥ 82 ॥
যদি ন প্রত্যযোঽস্মাসু বিক্রমে তব বানর ।
প্রত্যযং সমরে শ্লাঘ্যমহমুত্পাদযামি তে ॥ 83 ॥
এবমুক্ত্বা তু সুগ্রীবং সান্ত্বং লক্ষ্মণপূর্বজঃ ।
রাঘবো দুন্দুভেঃ কাযং পাদাঙ্গুষ্ঠেন লীলযা ॥ 84 ॥
তোলযিত্বা মহাবাহুশ্চিক্ষেপ দশযোজনম্ ।
অসুরস্য তনুং শুষ্কং পাদাঙ্গুষ্ঠেন বীর্যবান্ ॥ 85 ॥
ক্ষিপ্তং দৃষ্ট্বা ততঃ কাযং সুগ্রীবঃ পুনরব্রবীত্ ।
লক্ষ্মণস্যাগ্রতো রামমিদং বচনমর্থবত্ ॥ 86 ॥
আর্দ্রস্সমাংসঃ প্রত্যগ্রঃ ক্ষিপ্তঃ কাযঃ পুরা সখে ॥ 87 ॥
লঘুস্সম্প্রতি নির্মাংস স্তৃণভূতশ্চ রাঘব ।
পরিশ্রান্তেন মত্তেন ভ্রাত্রা মে বালিনা তদা ॥ 88 ॥
ক্ষিপ্তমেবং প্রহর্ষেণ ভবতা রঘুনন্দন ।
নাত্র শক্যং বলং জ্ঞাতুং তব বা তস্য বাঽধিকম্ ।
আর্দ্রং শুষ্কমিতি হ্যেতত্সুমহদ্রাঘবান্তরম্ ॥ 89 ॥
স এব সংশযস্তাত তব তস্য চ যদ্বলে ॥ 90 ॥
সালমেকং তু নির্ভিদ্যা ভবেদ্ব্যক্তির্বলাবলে ।
কৃত্বেদং কার্মুকং সজ্যং হস্তিহস্ত মিবাততম্ ॥ 91 ॥
আকর্ণপূর্ণমাযম্য বিসৃজস্ব মহাশরম্ ।
ইমং হি সালং সহিত স্ত্বযা শরো ন সংশযোঽত্রাস্তি বিদারযিষ্যতি ।
অলং বিমর্শেন মম প্রিযং ধ্রুবং কুরুষ্ব রাজাত্মজ শাপিতো মযা ॥ 92 ॥
যথা হি তেজস্সু বরস্সদা রবি র্যথা হি শৈলো হিমবান্মহাদ্রিষু ।
যথা চতুষ্পাত্সু চ কেসরী বর স্তথা নরণামসি বিক্রমে বরঃ ॥ 93 ॥
ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে কিষ্কিন্ধাকাণ্ডে একাদশস্সর্গঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha ekādaśassargaḥ |
rāmasya vacanaṃ śrutvā harṣapauruṣavardhanam |
sugrīvaḥ pūjayāñcakre rāghavaṃ praśaśaṃsa ca || 1 ||
asaṃśayaṃ prajvalitaistīkṣṇairmarmātigaiśśaraiḥ |
tvaṃ daheḥ kupito lokānyugānta iva bhāskaraḥ || 2 ||
vālinaḥ pauruṣaṃ yattadyacca vīryaṃ dhṛtiśca yā |
tanmamaikamanāśśrutvā vidhatsva yadanantaram || 3 ||
samudrātpaścimātpūrvaṃ dakṣiṇādapi cottaram |
krāmatyanudite sūrye vālī vyapagataklamaḥ || 4 ||
agrāṇyāruhya śailānāṃ śikharāṇi mahāntyapi |
ūrdhvamutkṣipya tarasā pratigṛhṇāti vīryavān || 5 ||
bahavassāravantaśca vaneṣu vividhā drumāḥ |
vālinā tarasā bhagnā balaṃ prathayatā'tmanaḥ || 6 ||
mahiṣo dundubhirnāma kailāsaśikharaprabhaḥ |
balaṃ nāgasahasrasya dhārayāmāsa vīryavān || 7 ||
vīryotsekena duṣṭātmā varadānācca mohitaḥ |
jagāma sumahākāya ssamudraṃ saritāṃ patim || 8 ||
ūrmimantamabhikramya sāgaraṃ ratnasañcayam |
mahyaṃ yuddhaṃ prayaccheti tamuvāca mahārṇavam || 9 ||
tatassamudro dharmātmā samutthāya mahābalaḥ |
abravīdvacanaṃ rājannasuraṃ kālacoditam || 10 ||
samartho nāsmi te dātuṃ yuddhaṃ yuddhaviśārada |
śrūyatāṃ cābhidhāsyāmi yaste yuddhaṃ pradāsyati || 11 ||
śailarājo mahāraṇye tapasviśaraṇaṃ param |
śaṅkaraśvaśuro nāmnā himavāniti viśrutaḥ || 12 ||
guhāprasravaṇopeto bahukandaranirdaraḥ |
sa samarthastava prītimatulāṃ kartumāhave || 13 ||
taṃ bhīta iti vijñāya samudramasurottamaḥ |
himavadvanamāgacchaccharaścāpādiva cyutaḥ || 14 ||
tatastasya gireśśvetā gajendravipralāśśilāḥ |
cikṣepa bahudhā bhūmau dundubhirvinanāda ca || 15 ||
tataśśvetāmbudākāraḥ saumyaḥ prītikarākṛtiḥ |
himavānabravīdvākyaṃ sve eva śikhare sthitaḥ || 16 ||
kleṣṭumarhasi māṃ na tvaṃ dundubhe dharmavatsala |
raṇakarmasvakuśalastapasviśaraṇaṃ hyaham || 17 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā girirājasya dhīmataḥ |
uvāca dundubhirvākyaṃ krodhātsaṃraktalocanaḥ || 18 ||
yadi yuddhe'samarthastvaṃ madbhayādvā nirudyamaḥ |
samācakṣva pradadyānme yo'dya yuddhaṃ yuyutsataḥ || 19 ||
himavānabravīdvākyaṃ śrutvā vākyaviśāradaḥ |
anuktapūrvaṃ dharmātmā krodhāttamasurottamam || 20 ||
vālī nāma mahāprājñaśśakratulya parākramaḥ |
adhyāste vānaraśśrīmān kiṣkindhāmatulaprabhām || 21 ||
sa samartho mahāprājñastava yuddhaviśāradaḥ |
dvandvayuddhaṃ mahaddātuṃ namuceriva vāsavaḥ || 22 ||
taṃ śīghramabhigaccha tvaṃ yadi yuddhamihecchasi |
sa hi durdharṣaṇo nityaṃ śūrassamarakarmaṇi || 23 ||
śrutvā himavato vākyaṃ kodhāviṣṭassa dundubhiḥ |
jagāma tāṃ purīṃ tasya kiṣkindhāṃ vālinastadā || 24 ||
dhārayanmāhiṣaṃ rūpaṃ tīkṣṇaśṛṅgo bhayāvahaḥ |
prāvṛṣīva mahāmeghastoyapūrṇo nabhassthale || 25 ||
tatastu dvāramāgamya kiṣkindhāyā mahābalaḥ |
nanarda kampayanbhūmiṃ dundubhirdundubhiryathā || 26 ||
samīpasthāndrumānbhañjanvasudhāṃ dārayankhuraiḥ |
viṣāṇenollikhan darpāttaddvāraṃ dvirado yathā || 27 ||
antaḥpuragato vālī śrutvā śabdamamarṣaṇaḥ |
niṣpapāta saha strībhistārābhiriva candramāḥ || 28 ||
mitaṃ vyaktākṣarapadaṃ tamuvācātha dundubhim |
harīṇāmīśvaro vālī sarveṣāṃ vanacāriṇām || 29 ||
kimarthaṃ nagaradvāramidaṃ rudhdvā vinardasi |
dundubhe vidito me'si rakṣaprāṇānmahābala || 30 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā vānarendrasya dhīmataḥ |
uvāca dundubhirvākyaṃ roṣātsaṃraktalocanaḥ || 31 ||
na tvaṃ strīsannidhau vīra vacanaṃ vaktumarhasi |
mama yuddhaṃ prayacchādya tato jñāsyāmi te balam || 32 ||
athavā dhārayiṣyāmi krodhamadya niśāmimām |
gṛhyatāmudayassvairaṃ kāmabhogeṣu vānara || 33 ||
dīyatāṃ sampradānaṃ ca pariṣvajya ca vānarān |
sarvaśākhāmṛgendra stvaṃ saṃsādaya suhṛjjanān || 34 ||
sudṛṣṭāṃ kuru kiṣkindhāṃ kuruṣvātmasamaṃ pure |
krīḍasva ca saha strībhirahaṃ te darpanāśanaḥ || 35 ||
yo hi mattaṃ pramattaṃ vā suptaṃ vā rahitaṃ bhṛśam |
hanyātsa bhrūṇahā loke tvadvidhaṃ madamohitam || 36 ||
sa prahasyābravīnmandaṃ krodhāttamasurottamam |
visṛjya tāḥ striyassarvāstārāprabhṛtikāstadā || 37 ||
matto'yamiti mā maṃsthā yadyabhīto'si saṃyuge |
mado'yaṃ samprahāre'sminvīrapānaṃ samarthyatām || 38 ||
tamevamuktvā saṅkṛddho mālāmutkṣipya kāñcanīm |
pitrā dattāṃ mahendreṇa yuddhāya vyavatiṣṭhata || 39 ||
viṣāṇayorgṛhītvā taṃ dundubhiṃ girisannibham |
āvidhyata tadā vālī vinadankapikuñjaraḥ || 40 ||
vālī vyāpātayāñcakre nanarda ca mahāsvanam |
śrotrābhyāmatha raktaṃ tu tasya susrāva pātyataḥ || 41 ||
tayostu krodhasaṃrambhātparasparajayaiṣiṇoḥ |
yuddhaṃ samabhavadghoraṃ dundubhervānarasyaca || 42 ||
ayuddhyata tadā vālī śakratulyaparākramaḥ |
muṣṭibhirjānubhiścaiva śilābhiḥ pādapaistathā || 43 ||
parasparaṃ ghnato statra vānarāsurayostadā |
āsīdasuro yuddhe śakrasūnurvyavardhata || 44 ||
vyāpāravīryadhairyaiśca parikṣīṇaṃ parākramaiḥ |
taṃ tu dundubhimudyamya dharaṇyāmabhyapātayat || 45 ||
yuddhe prāṇahare tasminniṣpiṣṭo dundubhistadā |
papāta ca mahākāyaḥ kṣitau pañcatvamāgataḥ || 46 ||
taṃ tolayitvā bāhubhyāṃ gatasattvamacetanam |
cikṣepa balavānvālī vegenaikena yojanam || 47 ||
tasya vegapraviddhasya vaktrātkṣatajabindavaḥ |
prapeturmārutotkṣiptā mataṅgapyāśramaṃ prati || 48 ||
tāndṛṣṭvā patitāṃstasya muniśśoṇitavipruṣaḥ |
kruddhastatra mahābhāgaścintayāmāsa konvayam || 49 ||
yena ahaṃ sahasā spṛṣṭaḥ śoṇitena durātmanā |
ko'yaṃ durātmā dur buddhiḥ akṛtātmā ca bāliśaḥ || 50 ||
ityuktvā'tha viniṣkramya dadarśa munisattamaḥ |
mahiṣaṃ parvatākāraṃ gatāsuṃ patitaṃ bhuvi || 51 ||
sa tu vijñāya tapasā vānareṇa kṛtaṃ hi tat |
utsasarja mahāśāpaṃ kṣeptāraṃ vālinaṃ prati || 52 ||
iha tenāpraveṣṭavyaṃ praviṣṭasya vadho bhavet |
vanaṃ matsaṃśrayaṃ yena dūṣitaṃ rudhirasravaiḥ || 53 ||
sambhagnāḥ pādapāścaimekṣipatehāsurīṃ tanum |
samantādādyojanaṃ pūrṇamāśramaṃ māmakaṃ yadi || 54 ||
āgamiṣyati durbuddhirvyaktaṃ sa na bhaviṣyati |
ye cāpi sacivāḥ stasya saṃśritā māmakaṃ vanam || 55 ||
na ca tairiha vastavyaṃ śrutvā yāntu yathāsukham |
yadi te'pī ha tiṣṭhanti śapiṣye tānapi dhruvam || 56 ||
vane'sminmāmake nityaṃ putravatparirakṣite |
patrāṅkuravināśāya phalamūlābhavāya ca || 57 ||
divasaścāsya maryādā yaṃ draṣṭā śvo'smi vānaram |
bahuvarṣasahasrāṇi sa vai śailo bhaviṣyati || 58 ||
tataste vānarāśśrutvā giraṃ munisamīritām |
niścakramurvanāttasmāttāndṛṣṭvā vālirabravīt || 59 ||
kiṃ bhavantassamastāśca mataṅgavanavāsinaḥ |
matsamīpamanuprāptā api svasti vanaukasām || 60 ||
tataste kāraṇaṃ sarvaṃ tadā śāpaṃ ca vālinaḥ |
śaśaṃsurvānarāssarve vāline hemamāline || 61 ||
etacchrutvā tadā vālī vacanaṃ vānareritam |
sa maharṣintadā'sādya yācate sma kṛtāñjaliḥ || 62 ||
maharṣistamanādṛtya praviveśāśramaṃ tadā |
śāpadhāraṇabhītastu vālī vihvalatāṃ gataḥ || 63 ||
tataśśāpabhayādbhīta ṛśyamūkaṃ mahāgirim |
praveṣṭuṃ necchati harirdraṣṭuṃ vāpi nareśvara || 64 ||
tasyāpraveśaṃ jñātvā'hamidaṃ rāma mahāvanam |
vicarāmi sahāmātyo viṣādena vivarjitaḥ || 65 ||
eṣo'sthinicayastasya dundubhessamprakāśate |
vīryotsekānnirastasya girikūṭopamo mahān || 66 ||
ime ca vipulāssālāssapta śākhāvalambinaḥ |
yatraikaṃ ghaṭate vālī niṣpatrayitumojasā || 67 ||
etadasyāsamaṃ vīryaṃ mayā rāma prakīrtitam |
kathaṃ taṃ vālinaṃ hantuṃ samare śakṣyase nṛpa || 68 ||
tathā bruvāṇaṃ sugrīvaṃ prahasan lakṣmaṇo'bravīt |
kasminkarmaṇi nirvṛtte śraddadhyā vālino vadham || 69 ||
tamuvācātha sugrīvassapta sālānimānpurā |
evamekaikaśo vālī vivyāthātha sa cāsakṛt || 70 ||
rāmo'pidārayedeṣāṃ bāṇenaikena ca drumam |
vālinaṃ nihataṃ manye dṛṣṭvā rāmasya vikramam || 71 ||
hatasya mahiṣasyāsthi pādenaikena lakṣmaṇa |
udyamyātha prakṣipeccettarasā dve dhanuśśate || 72 ||
evamuktvā tu sugrīvo rāmaṃ raktāntalocanam |
dhyātvā muhūrtaṃ kākutsthaṃ punareva vaco'bravīt || 73 ||
śūraśca śūraghātī ca prakhyātabalapauruṣaḥ |
balavānvānaro vālī saṃyugeṣvaparājitaḥ || 74 ||
dṛśyante cāsya karmāṇi duṣkarāṇi surairapi |
yāni sañcintya bhīto'hamṛśyamūkaṃ samāśritaḥ || 75 ||
tamajayyamadhṛṣyaṃ ca vānarendramamarṣaṇam |
vicintayanna muñcāmi ṛśyamūkamahanvimam || 76 ||
udvignaśśaṅkitaścāpi vicarāmi mahāvane |
anuraktaiḥ sahāmātyairhanumatpramukhairvaraiḥ || 77 ||
upalabdhaṃ ca me ślāghyaṃ sanmitraṃ mitravatsala |
tvāmahaṃ puruṣavyāghra himavantamivāśritaḥ || 78 ||
kiṃ tu tasya balajño'haṃ durbhrāturbalaśālinaḥ |
apratyakṣaṃ tu me vīryaṃ samare tava rāghava || 79 ||
na khalvahaṃ tvāṃ tulaye nāvamanye na bhīṣaye |
karmabhistasya bhīmaistu kātaryaṃ janitaṃ mama || 80 ||
kāmaṃ rāghava te vāṇī pramāṇaṃ dhairyamākṛtiḥ |
sūcayanti paraṃ tejo bhasmacchannamivānalam || 81 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā sugrīvasya mahātmanaḥ |
smitapūrvamatho rāmaḥ pratyuvāca hariṃ prabhuḥ || 82 ||
yadi na pratyayo'smāsu vikrame tava vānara |
pratyayaṃ samare ślāghyamahamutpādayāmi te || 83 ||
evamuktvā tu sugrīvaṃ sāntvaṃ lakṣmaṇapūrvajaḥ |
rāghavo dundubheḥ kāyaṃ pādāṅguṣṭhena līlayā || 84 ||
tolayitvā mahābāhuścikṣepa daśayojanam |
asurasya tanuṃ śuṣkaṃ pādāṅguṣṭhena vīryavān || 85 ||
kṣiptaṃ dṛṣṭvā tataḥ kāyaṃ sugrīvaḥ punarabravīt |
lakṣmaṇasyāgrato rāmamidaṃ vacanamarthavat || 86 ||
ārdrassamāṃsaḥ pratyagraḥ kṣiptaḥ kāyaḥ purā sakhe || 87 ||
laghussamprati nirmāṃsa stṛṇabhūtaśca rāghava |
pariśrāntena mattena bhrātrā me vālinā tadā || 88 ||
kṣiptamevaṃ praharṣeṇa bhavatā raghunandana |
nātra śakyaṃ balaṃ jñātuṃ tava vā tasya vā'dhikam |
ārdraṃ śuṣkamiti hyetatsumahadrāghavāntaram || 89 ||
sa eva saṃśayastāta tava tasya ca yadbale || 90 ||
sālamekaṃ tu nirbhidyā bhavedvyaktirbalābale |
kṛtvedaṃ kārmukaṃ sajyaṃ hastihasta mivātatam || 91 ||
ākarṇapūrṇamāyamya visṛjasva mahāśaram |
imaṃ hi sālaṃ sahita stvayā śaro na saṃśayo'trāsti vidārayiṣyati |
alaṃ vimarśena mama priyaṃ dhruvaṃ kuruṣva rājātmaja śāpito mayā || 92 ||
yathā hi tejassu varassadā ravi ryathā hi śailo himavānmahādriṣu |
yathā catuṣpātsu ca kesarī vara stathā naraṇāmasi vikrame varaḥ || 93 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ekādaśassargaḥ ||