📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" 2 A dialog opens 3 Choose "Save as PDF" as printer 4 Click Save
2.42 অযোধ্যাকাণ্ড - দ্বিচত্বারিংশ সর্গঃ
2.42 Ayodhyakanda - Dvichatvarimsha Sargah
Valmiki Bengali
শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে অযোধ্যাকাণ্ডম্ ।
অথ দ্বিচত্বারিংশস্সর্গঃ ।
যাবত্তু নির্যতস্তস্য রজোরূপমদৃশ্যত ।
নৈবেক্ষ্বাকুবরস্তাবত্সঞ্জহারাত্মচক্ষুষী ॥ 1 ॥
যাবদ্রাজা প্রিযং পুত্রং পশ্যত্যত্যন্তধার্মিকম্ ।
তাবদ্ব্যবর্ধতে বাস্য ধরণ্যাং পুত্রদর্শনে ॥ 2 ॥
ন পশ্যতি রজোঽপ্যস্য যদা রামস্য ভূমিপঃ ।
তদাঽঽর্তশ্চ বিষণ্ণশ্চ পপাত ধরণীতলে ॥ 3 ॥
তস্য দক্ষিণমন্বাগাত্কৌসল্যা বাহুমঙ্গনা ।
বামং চাস্যান্বগাত্পার্শ্বং কৈকেযী ভরতপ্রিযা ॥ 4 ॥
তাং নযেন চ সম্পন্নো ধর্মেণ বিনযেন চ ।
উবাচ রাজা কৈকেযীং সমীক্ষ্য ব্যথিতেন্দ্রিযঃ ॥ 5 ॥
কৈকেযি মা মমাঙ্গানি স্প্রাক্ষীস্ত্বং দুষ্টচারিণী ।
ন হি ত্বাং দ্রষ্টুমিচ্ছামি ন ভার্যা ন চ বান্ধবী ॥ 6 ॥
যে চ ত্বামনুজীবন্তি নাহং তেষাং ন তে মম ।
কেবলার্থপরাং হি ত্বাং ত্যক্তধর্মাং ত্যজাম্যহম্ ॥ 7 ॥
অগৃহ্ণাং যচ্চ তে পাণিমগ্নিং পর্যণযং চ যত্ ।
অনুজানামি তত্সর্বমস্মিন্ লোকে পরত্র চ ॥ 8 ॥
ভরতশ্চেত্প্রতীতঃ স্যাদ্রাজ্যং প্রাপ্যেদমব্যযম্ ।
যন্মে স দদ্যাত্পিত্রর্থং মামাং তদ্দত্তমাগমত্ ॥ 9 ॥
অথ রেণুসমুধ্বস্তং সমুত্থাপ্য নরাধিপম্ ।
ন্যবর্তত তদা দেবী কৌশল্যা শোককর্শিতা ॥ 10 ॥
হত্বেব ব্রাহ্মণং কামাত্ স্পৃষ্ট্বাগ্নিমিব পাণিনা ।
অন্বতপ্যত ধর্মাত্মা পুত্রং সঞ্চিন্ত্য তাপসম্ ॥ 11 ॥
নিবৃত্ত্যৈব নিবৃত্ত্যৈব সীদতো রথবর্ত্মসু ।
রাজ্ঞো নাতিবভৌ রূপং গ্রস্তস্যাংশুমতো যথা ॥ 12 ॥
বিললাপ চ দুঃখার্তঃ প্রিযং পুত্রমনুস্মরন্ ।
নগরান্তমনুপ্রাপ্তং বুধ্বা পুত্রমথাব্রবীত্ ॥ 13 ॥
বাহননাং চ মুখ্যানাং বহতাং তং মমাত্মজম্ ।
পদানি পথি দৃশ্যন্তে স মহাত্মা ন দৃশ্যতে ॥ 14 ॥
যঃ সুখেষূপধানেষু শেতে চন্দনরূষিতঃ ।
বীজ্যমানো মহার্হাভিঃ স্ত্রীভির্মম সুতোত্তমঃ ॥ 15 ॥
স নূনং ক্বচিদেবাদ্য বৃক্ষমূলমুপাশ্রিতঃ ।
কাষ্ঠং বা যদি বাশ্মানমুপধায শযিষ্যতে ॥ 16 ॥
উত্থাস্যতি চ মেদিন্যাঃ কৃপণঃ পাংসুকুণ্ঠিতঃ ।
বিনিশ্শ্বসন্ প্রস্রবণাত্করেণূনামিবর্ষভঃ ॥ 17 ॥
দ্রক্ষ্যন্তি নূনং পুরুষা দীর্ঘবাহুং বনেচরাঃ ।
রামমুত্থায গচ্ছন্তং লোকনাথমনাথবত্ ॥ 18 ॥
সা নূনং জনকস্যেষ্টা সুতা সুখসদোচিতা ।
কণ্টকাক্রমণাক্লান্তা বনমদ্য গমিষ্যতি ॥ 19 ॥
অনভিজ্ঞা বনানাং সা নূনং ভযমুপৈষ্যতি ।
শ্বাপদানর্দিতং শ্রুত্বা গম্ভীরং রোমহর্ষণম্ ॥ 20 ॥
সকামা ভব কৈকেযি বিধবা রাজ্যমাবস ।
ন হি তং পুরুষব্যাঘ্রং বিনা জীবিতুমুত্সহে ॥ 21 ॥
ইত্যেবং বিলপন্ রাজা জনৌঘেনাভিসংবৃতঃ ।
অপস্নাত ইবারিষ্টং প্রবিবেশ পুরোত্তমম্ ॥ 22 ॥
শূন্যচত্বরবেশ্মান্তাং সংবৃতাপণদেবতাম্ ।
ক্লান্তদুর্বলদুঃখার্তাং নাত্যাকীর্ণমহাপথাম্ ॥ 23 ॥
তামবেক্ষ্য পুরীং সর্বাং রামমেবানুচিন্তযন্ ।
বিলপন্ প্রাবিশদ্রাজা গৃহং সূর্য ইবাম্বুদম্ ॥ 24 ॥
মহাহ্রদমিবাক্ষোভ্যং সুপর্ণেন হৃতোরগম্ ।
রামেণ রহিতং বেশ্ম বৈদেহ্যা লক্ষ্মণেন চ ॥ 25 ॥
অথ গদ্গদশব্দস্তু বিলপন্মনুজাধিপঃ ।
উবাচ মৃদুমন্দার্থং বচনং দীনমস্বরম্ ॥ 26 ॥
কৌশল্যাযাং গৃহং শীঘ্রং রামমাতুর্নযন্তু মাম্ ।
ন হ্যন্যত্র মমাশ্বাসো হৃদযস্য ভবিষ্যতি ॥ 27 ॥
ইতি ব্রুবন্তং রাজানমনযন্ দ্বারদর্শিনঃ ।
কৌশল্যাযা গৃহং তত্র ন্যবেশ্যত বিনীতবত্ ॥ 28 ॥
ততস্তস্য প্রবিষ্টস্য কৌশল্যাযা নিবেশনম্ ।
অধিরুহ্যাপি শযনং বভূব লুলিতং মনঃ ॥ 29 ॥
পুত্রদ্বযবিহীনং চ স্নুষযাপি বিবর্জিতম্ ।
অপশ্যদ্ভবনং রাজা নষ্টচন্দ্রমিবাম্বরম্ ॥ 30 ॥
তচ্চ দৃষ্ট্বা মহারাজো ভুজমুদ্যম্য বীর্যবান্ ।
উচ্চৈস্স্বরেণ চুক্রোশ হা রাঘব জহাসি মাম্ ॥ 31 ॥
সুখিতা বত তং কালং জীবিষ্যন্তি নরোত্তমাঃ ।
পরিষ্বজন্তো যে রামং দ্রক্ষ্যন্তি পুনরাগতম্ ॥ 32 ॥
অথ রাত্র্যাং প্রপন্নাযাং কালরাত্র্যামিবাত্মনঃ ।
অর্ধরাত্রে দশরথঃ কৌশল্যামিদমব্রবীত্ ॥ 33 ॥
রামং মেঽনুগতা দৃষ্টিরদ্যাপি ন নিবর্ততে ।
ন ত্বা পশ্যামি কৌসল্যে সাধু মাং পাণিনা স্পৃশ ॥ 34 ॥
তং রামমেবানুবিচিন্তযন্তং সমীক্ষ্য দেবী শযনে নরেন্দ্রম্ ।
উপোপবিশ্যাধিকমার্তরূপা বিনিশ্বসন্তী বিললাপ কৃচ্ছ্রম্ ॥ 35 ॥
ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে অযোধ্যাকাণ্ডে দ্বিচত্বারিংশস্সর্গঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha dvicatvāriṃśassargaḥ |
yāvattu niryatastasya rajorūpamadṛśyata |
naivekṣvākuvarastāvatsañjahārātmacakṣuṣī || 1 ||
yāvadrājā priyaṃ putraṃ paśyatyatyantadhārmikam |
tāvadvyavardhate vāsya dharaṇyāṃ putradarśane || 2 ||
na paśyati rajo'pyasya yadā rāmasya bhūmipaḥ |
tadā''rtaśca viṣaṇṇaśca papāta dharaṇītale || 3 ||
tasya dakṣiṇamanvāgātkausalyā bāhumaṅganā |
vāmaṃ cāsyānvagātpārśvaṃ kaikeyī bharatapriyā || 4 ||
tāṃ nayena ca sampanno dharmeṇa vinayena ca |
uvāca rājā kaikeyīṃ samīkṣya vyathitendriyaḥ || 5 ||
kaikeyi mā mamāṅgāni sprākṣīstvaṃ duṣṭacāriṇī |
na hi tvāṃ draṣṭumicchāmi na bhāryā na ca bāndhavī || 6 ||
ye ca tvāmanujīvanti nāhaṃ teṣāṃ na te mama |
kevalārthaparāṃ hi tvāṃ tyaktadharmāṃ tyajāmyaham || 7 ||
agṛhṇāṃ yacca te pāṇimagniṃ paryaṇayaṃ ca yat |
anujānāmi tatsarvamasmin loke paratra ca || 8 ||
bharataścetpratītaḥ syādrājyaṃ prāpyedamavyayam |
yanme sa dadyātpitrarthaṃ māmāṃ taddattamāgamat || 9 ||
atha reṇusamudhvastaṃ samutthāpya narādhipam |
nyavartata tadā devī kauśalyā śokakarśitā || 10 ||
hatveva brāhmaṇaṃ kāmāt spṛṣṭvāgnimiva pāṇinā |
anvatapyata dharmātmā putraṃ sañcintya tāpasam || 11 ||
nivṛttyaiva nivṛttyaiva sīdato rathavartmasu |
rājño nātibabhau rūpaṃ grastasyāṃśumato yathā || 12 ||
vilalāpa ca duḥkhārtaḥ priyaṃ putramanusmaran |
nagarāntamanuprāptaṃ budhvā putramathābravīt || 13 ||
vāhananāṃ ca mukhyānāṃ vahatāṃ taṃ mamātmajam |
padāni pathi dṛśyante sa mahātmā na dṛśyate || 14 ||
yaḥ sukheṣūpadhāneṣu śete candanarūṣitaḥ |
vījyamāno mahārhābhiḥ strībhirmama sutottamaḥ || 15 ||
sa nūnaṃ kvacidevādya vṛkṣamūlamupāśritaḥ |
kāṣṭhaṃ vā yadi vāśmānamupadhāya śayiṣyate || 16 ||
utthāsyati ca medinyāḥ kṛpaṇaḥ pāṃsukuṇṭhitaḥ |
viniśśvasan prasravaṇātkareṇūnāmivarṣabhaḥ || 17 ||
drakṣyanti nūnaṃ puruṣā dīrghabāhuṃ vanecarāḥ |
rāmamutthāya gacchantaṃ lokanāthamanāthavat || 18 ||
sā nūnaṃ janakasyeṣṭā sutā sukhasadocitā |
kaṇṭakākramaṇāklāntā vanamadya gamiṣyati || 19 ||
anabhijñā vanānāṃ sā nūnaṃ bhayamupaiṣyati |
śvāpadānarditaṃ śrutvā gambhīraṃ romaharṣaṇam || 20 ||
sakāmā bhava kaikeyi vidhavā rājyamāvasa |
na hi taṃ puruṣavyāghraṃ vinā jīvitumutsahe || 21 ||
ityevaṃ vilapan rājā janaughenābhisaṃvṛtaḥ |
apasnāta ivāriṣṭaṃ praviveśa purottamam || 22 ||
śūnyacatvaraveśmāntāṃ saṃvṛtāpaṇadevatām |
klāntadurbaladuḥkhārtāṃ nātyākīrṇamahāpathām || 23 ||
tāmavekṣya purīṃ sarvāṃ rāmamevānucintayan |
vilapan prāviśadrājā gṛhaṃ sūrya ivāmbudam || 24 ||
mahāhradamivākṣobhyaṃ suparṇena hṛtoragam |
rāmeṇa rahitaṃ veśma vaidehyā lakṣmaṇena ca || 25 ||
atha gadgadaśabdastu vilapanmanujādhipaḥ |
uvāca mṛdumandārthaṃ vacanaṃ dīnamasvaram || 26 ||
kauśalyāyāṃ gṛhaṃ śīghraṃ rāmamāturnayantu mām |
na hyanyatra mamāśvāso hṛdayasya bhaviṣyati || 27 ||
iti bruvantaṃ rājānamanayan dvāradarśinaḥ |
kauśalyāyā gṛhaṃ tatra nyaveśyata vinītavat || 28 ||
tatastasya praviṣṭasya kauśalyāyā niveśanam |
adhiruhyāpi śayanaṃ babhūva lulitaṃ manaḥ || 29 ||
putradvayavihīnaṃ ca snuṣayāpi vivarjitam |
apaśyadbhavanaṃ rājā naṣṭacandramivāmbaram || 30 ||
tacca dṛṣṭvā mahārājo bhujamudyamya vīryavān |
uccaissvareṇa cukrośa hā rāghava jahāsi mām || 31 ||
sukhitā bata taṃ kālaṃ jīviṣyanti narottamāḥ |
pariṣvajanto ye rāmaṃ drakṣyanti punarāgatam || 32 ||
atha rātryāṃ prapannāyāṃ kālarātryāmivātmanaḥ |
ardharātre daśarathaḥ kauśalyāmidamabravīt || 33 ||
rāmaṃ me'nugatā dṛṣṭiradyāpi na nivartate |
na tvā paśyāmi kausalye sādhu māṃ pāṇinā spṛśa || 34 ||
taṃ rāmamevānuvicintayantaṃ samīkṣya devī śayane narendram |
upopaviśyādhikamārtarūpā viniśvasantī vilalāpa kṛcchram || 35 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvicatvāriṃśassargaḥ ||