📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" 2 A dialog opens 3 Choose "Save as PDF" as printer 4 Click Save
তত্ত্ববোধ (আদি শঙ্করাচার্য)
Tattvabodha (adi Shankaracharya)
Shiva Adi Shankaracharya Bengali
ধ্যানং
বাসুদেবেন্দ্রযোগীন্দ্রং নত্বা জ্ঞানপ্রদং গুরুম্ ।
মুমুক্ষূণাং হিতার্থায তত্ত্ববোধোভিধীযতে ॥
সাধনচতুষ্টযসম্পন্নাধিকারিণাং মোক্ষসাধনভূতং
তত্ত্ববিবেকপ্রকারং বক্ষ্যামঃ ।
সাধনচতুষ্টযম্
সাধনচতুষ্টযং কিম্ ?
নিত্যানিত্যবস্তুবিবেকঃ ।
ইহামুত্রার্থফলভোগবিরাগঃ ।
শমাদিষট্কসম্পত্তিঃ ।
মুমুক্ষুত্বং চেতি ।
নিত্যানিত্যবস্তুবিবেকঃ
নিত্যানিত্যবস্তুবিবেকঃ কঃ ?
নিত্যবস্ত্বেকং ব্রহ্ম তদ্ব্যতিরিক্তং সর্বমনিত্যম্ ।
অযমেব নিত্যানিত্যবস্তুবিবেকঃ ।
বিরাগঃ
বিরাগঃ কঃ ?
ইহস্বর্গভোগেষু ইচ্ছারাহিত্যম্ ।
শমাদিসাধনসম্পত্তিঃ
শমাদিসাধনসম্পত্তিঃ কা ?
শমো দম উপরমস্তিতিক্ষা শ্রদ্ধা সমাধানং চ ইতি ।শমঃ কঃ ?
মনোনিগ্রহঃ ।
দমঃ কঃ ?
চক্ষুরাদিবাহ্যেন্দ্রিযনিগ্রহঃ ।
উপরমঃ কঃ ?
স্বধর্মানুষ্ঠানমেব ।
তিতিক্ষা কা ?
শীতোষ্ণসুখদুঃখাদিসহিষ্ণুত্বম্ ।
শ্রদ্ধা কীদৃশী ?
গুরুবেদান্তবাক্যাদিষু বিশ্বাসঃ শ্রদ্ধা ।
সমাধানং কিম্ ?
চিত্তৈকাগ্রতা ।
মুমুক্ষুত্বং
মুমুক্ষুত্বং কিম্ ?
মোক্ষো মে ভূযাদ্ ইতি ইচ্ছা ।
এতত্ সাধনচতুষ্টযম্ ।
ততস্তত্ত্ববিবেকস্যাধিকারিণো ভবন্তি ।
তত্ত্ববিবেকঃ
তত্ত্ববিবেকঃ কঃ ?
আত্মা সত্যং তদন্যত্ সর্বং মিথ্যেতি ।আত্মা কঃ ?
স্থূলসূক্ষ্মকারণশরীরাদ্ব্যতিরিক্তঃ পঞ্চকোশাতীতঃ সন্
অবস্থাত্রযসাক্ষী সচ্চিদানন্দস্বরূপঃ সন্
যস্তিষ্ঠতি স আত্মা ।
শরীরত্রযং (স্থূলশরীরম্)
স্থূলশরীরং কিম্ ?
পঞ্চীকৃতপঞ্চমহাভূতৈঃ কৃতং সত্কর্মজন্যং
সুখদুঃখাদিভোগাযতনং শরীরম্
অস্তি জাযতে বর্ধতে বিপরিণমতে অপক্ষীযতে বিনশ্যতীতি
ষড্বিকারবদেতত্স্থূলশরীরম্ ।
শরীরত্রযং (সূক্ষ্মশরীরম্)
সূক্ষ্মশরীরং কিম্ ?
অপঞ্চীকৃতপঞ্চমহাভূতৈঃ কৃতং সত্কর্মজন্যং
সুখদুঃখাদিভোগসাধনং
পঞ্চজ্ঞানেন্দ্রিযাণি পঞ্চকর্মেন্দ্রিযাণি পঞ্চপ্রাণাদযঃ
মনশ্চৈকং বুদ্ধিশ্চৈকা
এবং সপ্তদশাকলাভিঃ সহ যত্তিষ্ঠতি তত্সূক্ষ্মশরীরম্ ।
জ্ঞানেন্দ্রিযাণি
শ্রোত্রং ত্বক্ চক্ষুঃ রসনা ঘ্রাণং ইতি পঞ্চ জ্ঞানেন্দ্রিযাণি ।
শ্রোত্রস্য দিগ্দেবতা ।
ত্বচো বাযুঃ ।
চক্ষুষঃ সূর্যঃ ।
রসনাযা বরুণঃ ।
ঘ্রাণস্য অশ্বিনৌ ।
ইতি জ্ঞানেন্দ্রিযদেবতাঃ ।
শ্রোত্রস্য বিষযঃ শব্দগ্রহণম্ ।
ত্বচো বিষযঃ স্পর্শগ্রহণম্ ।
চক্ষুষো বিষযঃ রূপগ্রহণম্ ।
রসনাযা বিষযঃ রসগ্রহণম্ ।
ঘ্রাণস্য বিষযঃ গন্ধগ্রহণং ইতি ।
পঞ্চকর্মেন্দ্রিযাণি
বাক্পাণিপাদপাযূপস্থানীতি পঞ্চকর্মেন্দ্রিযাণি ।
বাচো দেবতা বহ্নিঃ ।
হস্তযোরিন্দ্রঃ ।
পাদযোর্বিষ্ণুঃ ।
পাযোর্মৃত্যুঃ ।
উপস্থস্য প্রজাপতিঃ ।
ইতি কর্মেন্দ্রিযদেবতাঃ ।
বাচো বিষযঃ ভাষণম্ ।
পাণ্যোর্বিষযঃ বস্তুগ্রহণম্ ।
পাদযোর্বিষযঃ গমনম্ ।
পাযোর্বিষযঃ মলত্যাগঃ ।
উপস্থস্য বিষযঃ আনন্দ ইতি ।
কারণশরীরম্
কারণশরীরং কিম্ ?
অনির্বাচ্যানাদ্যবিদ্যারূপং শরীরদ্বযস্য কারণমাত্রং
সত্স্বরূপাঽজ্ঞানং নির্বিকল্পকরূপং যদস্তি তত্কারণশরীরম্ ।
অবস্থাত্রযম্
অবস্থাত্রযং কিম্ ?
জাগ্রত্স্বপ্নসুষুপ্ত্যবস্থাঃ ।
জাগ্রদবস্থা
জাগ্রদবস্থা কা ?
শ্রোত্রাদিজ্ঞানেন্দ্রিযৈঃ শব্দাদিবিষযৈশ্চ জ্ঞাযতে ইতি যত্
সা জাগ্রদাবস্থা ।
স্থূল শরীরাভিমানী আত্মা বিশ্ব ইত্যুচ্যতে ।
স্বপ্নাবস্থা
স্বপ্নাবস্থা কেতি চেত্ ?
জাগ্রদবস্থাযাং যদ্দৃষ্টং যদ্ শ্রুতম্
তজ্জনিতবাসনযা নিদ্রাসমযে যঃ প্রপঞ্চঃ প্রতীযতে সা
স্বপ্নাবস্থা ।
সূক্ষ্মশরীরাভিমানী আত্মা তৈজস ইত্যুচ্যতে ।
সুষুপ্ত্যবস্থা
অতঃ সুষুপ্ত্যবস্থা কা ?
অহং কিমপি ন জানামি সুখেন মযা নিদ্রাঽনুভূযত ইতি
সুষুপ্ত্যবস্থা ।
কারণশরীরাভিমানী আত্মা প্রাজ্ঞ ইত্যুচ্যতে ।
পঞ্চ কোশাঃ
পঞ্চ কোশাঃ কে ?
অন্নমযঃ প্রাণমযঃ মনোমযঃ বিজ্ঞানমযঃ আনন্দমযশ্চেতি ।
অন্নমযকোশঃ
অন্নমযঃ কঃ ?
অন্নরসেনৈব ভূত্বা অন্নরসেনৈব বৃদ্ধিং প্রাপ্য অন্নরূপপৃথিব্যাং
যদ্বিলীযতে তদন্নমযঃ কোশঃ স্থূলশরীরম্ ।
প্রাণমযকোশঃ
প্রাণমযঃ কঃ ?
প্রাণাদ্যাঃ পঞ্চবাযবঃ বাগাদীন্দ্রিযপঞ্চকং প্রাণমযঃ কোশঃ ।
মনোমযকোশঃ
মনোমযঃ কোশঃ কঃ ?
মনশ্চ জ্ঞানেন্দ্রিযপঞ্চকং মিলিত্বা যো ভবতি স মনোমযঃ কোশঃ ।
বিজ্ঞানমযকোশঃ
বিজ্ঞানমযঃ কঃ ?
বুদ্ধিজ্ঞানেন্দ্রিযপঞ্চকং মিলিত্বা যো ভবতি স বিজ্ঞানমযঃ কোশঃ
আনন্দমযকোশঃ
আনন্দমযঃ কঃ ?
এবমেব কারণশরীরভূতাবিদ্যাস্থমলিনসত্ত্বং
প্রিযাদিবৃত্তিসহিতং সত্ আনন্দমযঃ কোশঃ ।
এতত্কোশপঞ্চকম্ ।
পঞ্চকোশাতীত
মদীযং শরীরং মদীযাঃ প্রাণাঃ মদীযং মনশ্চ
মদীযা বুদ্ধির্মদীযং অজ্ঞানমিতি স্বেনৈব জ্ঞাযতে
তদ্যথা মদীযত্বেন জ্ঞাতং কটককুণ্ডল গৃহাদিকং
স্বস্মাদ্ভিন্নং তথা পঞ্চকোশাদিকং স্বস্মাদ্ভিন্নম্
মদীযত্বেন জ্ঞাতমাত্মা ন ভবতি ॥
আত্মন্
আত্মা তর্হি কঃ ?
সচ্চিদানন্দস্বরূপঃ ।
সত্কিম্ ?
কালত্রযেঽপি তিষ্ঠতীতি সত্ ।
চিত্কিম্ ?
জ্ঞানস্বরূপঃ ।
আনন্দঃ কঃ ?
সুখস্বরূপঃ ।
এবং সচ্চিদানন্দস্বরূপং স্বাত্মানং বিজানীযাত্ ।
জগত্
অথ চতুর্বিংশতিতত্ত্বোত্পত্তিপ্রকারং বক্ষ্যামঃ ।
মাযা
ব্রহ্মাশ্রযা সত্ত্বরজস্তমোগুণাত্মিকা মাযা অস্তি ।
পঞ্চভূতাঃ
ততঃ আকাশঃ সম্ভূতঃ ।
আকাশাদ্ বাযুঃ ।
বাযোস্তেজঃ ।
তেজস আপঃ ।
অভ্ধযঃ পৃথিবী ।
সত্ত্বগুণঃ
এতেষাং পঞ্চতত্ত্বানাং মধ্যে
আকাশস্য সাত্বিকাংশাত্ শ্রোত্রেন্দ্রিযং সম্ভূতম্ ।
বাযোঃ সাত্বিকাংশাত্ ত্বগিন্দ্রিযং সম্ভূতম্ ।
অগ্নেঃ সাত্বিকাংশাত্ চক্ষুরিন্দ্রিযং সম্ভূতম্ ।
জলস্য সাত্বিকাংশাত্ রসনেন্দ্রিযং সম্ভূতম্ ।
পৃথিব্যাঃ সাত্বিকাংশাত্ ঘ্রাণেন্দ্রিযং সম্ভূতম্ ।
অন্তঃকরণ
এতেষাং পঞ্চতত্ত্বানাং সমষ্টিসাত্বিকাংশাত্
মনোবুদ্ধ্যহঙ্কার চিত্তান্তঃকরণানি সম্ভূতানি ।
সঙ্কল্পবিকল্পাত্মকং মনঃ ।
নিশ্চযাত্মিকা বুদ্ধিঃ ।
অহঙ্কর্তা অহঙ্কারঃ ।
চিন্তনকর্তৃ চিত্তম্ ।
মনসো দেবতা চন্দ্রমাঃ ।
বুদ্ধে ব্রহ্মা ।
অহঙ্কারস্য রুদ্রঃ ।
চিত্তস্য বাসুদেবঃ ।
রজোগুণঃ
এতেষাং পঞ্চতত্ত্বানাং মধ্যে
আকাশস্য রাজসাংশাত্ বাগিন্দ্রিযং সম্ভূতম্ ।
বাযোঃ রাজসাংশাত্ পাণীন্দ্রিযং সম্ভূতম্ ।
বন্হেঃ রাজসাংশাত্ পাদেন্দ্রিযং সম্ভূতম্ ।
জলস্য রাজসাংশাত্ উপস্থেন্দ্রিযং সম্ভূতম্ ।
পৃথিব্যা রাজসাংশাত্ গুদেন্দ্রিযং সম্ভূতম্ ।
এতেষাং সমষ্টিরাজসাংশাত্ পঞ্চপ্রাণাঃ সম্ভূতাঃ ।
তমোগুণঃ
এতেষাং পঞ্চতত্ত্বানাং তামসাংশাত্
পঞ্চীকৃতপঞ্চতত্ত্বানি ভবন্তি ।
পঞ্চীকরণং কথং ইতি চেত্ ।
এতেষাং পঞ্চমহাভূতানাং তামসাংশস্বরূপম্
একমেকং ভূতং দ্বিধা বিভজ্য একমেকমর্ধং পৃথক্
তূষ্ণীং ব্যবস্থাপ্য অপরমপরমর্ধং চতুর্ধাং বিভজ্য
স্বার্ধমন্যেষু অর্ধেষু স্বভাগচতুষ্টযসংযোজনং কার্যম্ ।
তদা পঞ্চীকরণং ভবতি ।
এতেভ্যঃ পঞ্চীকৃতপঞ্চমহাভূতেভ্যঃ স্থূলশরীরং ভবতি ।
এবং পিণ্ডব্রহ্মাণ্ডযোরৈক্যং সম্ভূতম্ ।
জীবঃ, ঈশ্বরঃ চ
স্থূলশরীরাভিমানি জীবনামকং ব্রহ্মপ্রতিবিম্বং ভবতি ।
স এব জীবঃ প্রকৃত্যা স্বস্মাত্ ঈশ্বরং ভিন্নত্বেন জানাতি ।
অবিদ্যোপাধিঃ সন্ আত্মা জীব ইত্যুচ্যতে ।
মাযোপাধিঃ সন্ ঈশ্বর ইত্যুচ্যতে ।
এবং উপাধিভেদাত্ জীবেশ্বরভেদদৃষ্টিঃ যাবত্পর্যন্তং তিষ্ঠতি
তাবত্পর্যন্তং জন্মমরণাদিরূপসংসারো ন নিবর্ততে ।
তস্মাত্কারণান্ন জীবেশ্বরযোর্ভেদবুদ্ধিঃ স্বীকার্যা ।
তত্ ত্বং অসি
ননু সাহঙ্কারস্য কিঞ্চিজ্জ্ঞস্য জীবস্য নিরহঙ্কারস্য সর্বজ্ঞস্য
ঈশ্বরস্য তত্ত্বমসীতি মহাবাক্যাত্ কথমভেদবুদ্ধিঃ স্যাদুভযোঃ
বিরুদ্ধধর্মাক্রান্তত্বাত্ ।
ইতি চেন্ন । স্থূলসূক্ষ্মশরীরাভিমানী ত্বম্পদবাচ্যার্থঃ ।
উপাধিবিনির্মুক্তং সমাধিদশাসম্পন্নং শুদ্ধং চৈতন্যং
ত্বম্পদলক্ষ্যার্থঃ ।
এবং সর্বজ্ঞত্বাদিবিশিষ্ট ঈশ্বরঃ তত্পদবাচ্যার্থঃ ।
উপাধিশূন্যং শুদ্ধচৈতন্যং তত্পদলক্ষ্যার্থঃ ।
এবং চ জীবেশ্বরযো চৈতন্যরূপেণাঽভেদে বাধকাভাবঃ ।
জীবন্মুক্তঃ
এবং চ বেদান্তবাক্যৈঃ সদ্গুরূপদেশেন চ সর্বেষ্বপি
ভূতেষু যেষাং
ব্রহ্মবুদ্ধিরুত্পন্না তে জীবন্মুক্তাঃ ইত্যর্থঃ ।ননু জীবন্মুক্তঃ কঃ ?
যথা দেহোঽহং পুরুষোঽহং ব্রাহ্মণোঽহং শূদ্রোঽহমস্মীতি
দৃঢনিশ্চযস্তথা নাহং ব্রাহ্মণঃ ন শূদ্রঃ ন পুরুষঃ
কিন্তু অসঙ্গঃ সচ্চিদানন্দ স্বরূপঃ প্রকাশরূপঃ সর্বান্তর্যামী
চিদাকাশরূপোঽস্মীতি দৃঢনিশ্চয
রূপোঽপরোক্ষজ্ঞানবান্ জীবন্মুক্তঃ ॥ব্রহ্মৈবাহমস্মীত্যপরোক্ষজ্ঞানেন নিখিলকর্মবন্ধবিনির্মুক্তঃ
স্যাত্ ।
কর্মাণি
কর্মাণি কতিবিধানি সন্তীতি চেত্
আগামিসঞ্চিতপ্রারব্ধভেদেন ত্রিবিধানি সন্তি ।
আগামি কর্ম
জ্ঞানোত্পত্ত্যনন্তরং জ্ঞানিদেহকৃতং পুণ্যপাপরূপং কর্ম
যদস্তি তদাগামীত্যভিধীযতে ।
সঞ্চিত কর্ম
সঞ্চিতং কর্ম কিম্ ?
অনন্তকোটিজন্মনাং বীজভূতং সত্ যত্কর্মজাতং পূর্বার্জিতং
তিষ্ঠতি তত্ সঞ্চিতং জ্ঞেযম্ ।
প্রারব্ধ কর্ম
প্রারব্ধং কর্ম কিমিতি চেত্ ।
ইদং শরীরমুত্পাদ্য ইহ লোকে এবং সুখদুঃখাদিপ্রদং যত্কর্ম
তত্প্রারব্ধং
ভোগেন নষ্টং ভবতি প্রারব্ধকর্মণাং ভোগাদেব ক্ষয ইতি ।
কর্ম মুক্তঃ
সঞ্চিতং কর্ম ব্রহ্মৈবাহমিতি নিশ্চযাত্মকজ্ঞানেন নশ্যতি ।আগামি কর্ম অপি জ্ঞানেন নশ্যতি কিঞ্চ আগামি কর্মণাং
নলিনীদলগতজলবত্ জ্ঞানিনাং সম্বন্ধো নাস্তি ।
জ্ঞানিঃ
কিঞ্চ যে জ্ঞানিনং স্তুবন্তি ভজন্তি অর্চযন্তি তান্প্রতি
জ্ঞানিকৃতং আগামি পুণ্যং গচ্ছতি ।
যে জ্ঞানিনং নিন্দন্তি দ্বিষন্তি দুঃখপ্রদানং কুর্বন্তি তান্প্রতি
জ্ঞানিকৃতং সর্বমাগামি ক্রিযমাণং যদবাচ্যং কর্ম
পাপাত্মকং তদ্গচ্ছতি ।
সুহৃদঃ পুণ্যকৃতং দুর্হৃদঃ পাপকৃত্যং গৃহ্ণন্তি ।
ব্রহ্মানন্দম্
তথা চাত্মবিত্সংসারং তীর্ত্বা ব্রহ্মানন্দমিহৈব প্রাপ্নোতি ।
তরতি শোকমাত্মবিত্ ইতি শ্রুতেঃ ।
তনুং ত্যজতু বা কাশ্যাং শ্বপচস্য গৃহেঽথ বা ।
জ্ঞানসম্প্রাপ্তিসমযে মুক্তাঽসৌ বিগতাশযঃ । ইতি স্মৃতেশ্চ ।ইতি শ্রীশঙ্করভগবত্পাদাচার্যপ্রণীতঃ তত্ত্ববোধপ্রকরণং সমাপ্তম্ ।
Roman (IAST) Transliteration
dhyānaṃ
vāsudevendrayogīndraṃ natvā jñānapradaṃ gurum |
mumukṣūṇāṃ hitārthāya tattvabodhobhidhīyate ||
sādhanacatuṣṭayasampannādhikāriṇāṃ mokṣasādhanabhūtaṃ
tattvavivekaprakāraṃ vakṣyāmaḥ |
sādhanacatuṣṭayam
sādhanacatuṣṭayaṃ kim ?
nityānityavastuvivekaḥ |
ihāmutrārthaphalabhogavirāgaḥ |
śamādiṣaṭkasampattiḥ |
mumukṣutvaṃ ceti |
nityānityavastuvivekaḥ
nityānityavastuvivekaḥ kaḥ ?
nityavastvekaṃ brahma tadvyatiriktaṃ sarvamanityam |
ayameva nityānityavastuvivekaḥ |
virāgaḥ
virāgaḥ kaḥ ?
ihasvargabhogeṣu icchārāhityam |
śamādisādhanasampattiḥ
śamādisādhanasampattiḥ kā ?
śamo dama uparamastitikṣā śraddhā samādhānaṃ ca iti |śamaḥ kaḥ ?
manonigrahaḥ |
damaḥ kaḥ ?
cakṣurādibāhyendriyanigrahaḥ |
uparamaḥ kaḥ ?
svadharmānuṣṭhānameva |
titikṣā kā ?
śītoṣṇasukhaduḥkhādisahiṣṇutvam |
śraddhā kīdṛśī ?
guruvedāntavākyādiṣu viśvāsaḥ śraddhā |
samādhānaṃ kim ?
cittaikāgratā |
mumukṣutvaṃ
mumukṣutvaṃ kim ?
mokṣo me bhūyād iti icchā |
etat sādhanacatuṣṭayam |
tatastattvavivekasyādhikāriṇo bhavanti |
tattvavivekaḥ
tattvavivekaḥ kaḥ ?
ātmā satyaṃ tadanyat sarvaṃ mithyeti |ātmā kaḥ ?
sthūlasūkṣmakāraṇaśarīrādvyatiriktaḥ pañcakośātītaḥ san
avasthātrayasākṣī saccidānandasvarūpaḥ san
yastiṣṭhati sa ātmā |
śarīratrayaṃ (sthūlaśarīram)
sthūlaśarīraṃ kim ?
pañcīkṛtapañcamahābhūtaiḥ kṛtaṃ satkarmajanyaṃ
sukhaduḥkhādibhogāyatanaṃ śarīram
asti jāyate vardhate vipariṇamate apakṣīyate vinaśyatīti
ṣaḍvikāravadetatsthūlaśarīram |
śarīratrayaṃ (sūkṣmaśarīram)
sūkṣmaśarīraṃ kim ?
apañcīkṛtapañcamahābhūtaiḥ kṛtaṃ satkarmajanyaṃ
sukhaduḥkhādibhogasādhanaṃ
pañcajñānendriyāṇi pañcakarmendriyāṇi pañcaprāṇādayaḥ
manaścaikaṃ buddhiścaikā
evaṃ saptadaśākalābhiḥ saha yattiṣṭhati tatsūkṣmaśarīram |
jñānendriyāṇi
śrotraṃ tvak cakṣuḥ rasanā ghrāṇaṃ iti pañca jñānendriyāṇi |
śrotrasya digdevatā |
tvaco vāyuḥ |
cakṣuṣaḥ sūryaḥ |
rasanāyā varuṇaḥ |
ghrāṇasya aśvinau |
iti jñānendriyadevatāḥ |
śrotrasya viṣayaḥ śabdagrahaṇam |
tvaco viṣayaḥ sparśagrahaṇam |
cakṣuṣo viṣayaḥ rūpagrahaṇam |
rasanāyā viṣayaḥ rasagrahaṇam |
ghrāṇasya viṣayaḥ gandhagrahaṇaṃ iti |
pañcakarmendriyāṇi
vākpāṇipādapāyūpasthānīti pañcakarmendriyāṇi |
vāco devatā vahniḥ |
hastayorindraḥ |
pādayorviṣṇuḥ |
pāyormṛtyuḥ |
upasthasya prajāpatiḥ |
iti karmendriyadevatāḥ |
vāco viṣayaḥ bhāṣaṇam |
pāṇyorviṣayaḥ vastugrahaṇam |
pādayorviṣayaḥ gamanam |
pāyorviṣayaḥ malatyāgaḥ |
upasthasya viṣayaḥ ānanda iti |
kāraṇaśarīram
kāraṇaśarīraṃ kim ?
anirvācyānādyavidyārūpaṃ śarīradvayasya kāraṇamātraṃ
satsvarūpā'jñānaṃ nirvikalpakarūpaṃ yadasti tatkāraṇaśarīram |
avasthātrayam
avasthātrayaṃ kim ?
jāgratsvapnasuṣuptyavasthāḥ |
jāgradavasthā
jāgradavasthā kā ?
śrotrādijñānendriyaiḥ śabdādiviṣayaiśca jñāyate iti yat
sā jāgradāvasthā |
sthūla śarīrābhimānī ātmā viśva ityucyate |
svapnāvasthā
svapnāvasthā keti cet ?
jāgradavasthāyāṃ yaddṛṣṭaṃ yad śrutam
tajjanitavāsanayā nidrāsamaye yaḥ prapañcaḥ pratīyate sā
svapnāvasthā |
sūkṣmaśarīrābhimānī ātmā taijasa ityucyate |
suṣuptyavasthā
ataḥ suṣuptyavasthā kā ?
ahaṃ kimapi na jānāmi sukhena mayā nidrā'nubhūyata iti
suṣuptyavasthā |
kāraṇaśarīrābhimānī ātmā prājña ityucyate |
pañca kośāḥ
pañca kośāḥ ke ?
annamayaḥ prāṇamayaḥ manomayaḥ vijñānamayaḥ ānandamayaśceti |
annamayakośaḥ
annamayaḥ kaḥ ?
annarasenaiva bhūtvā annarasenaiva vṛddhiṃ prāpya annarūpapṛthivyāṃ
yadvilīyate tadannamayaḥ kośaḥ sthūlaśarīram |
prāṇamayakośaḥ
prāṇamayaḥ kaḥ ?
prāṇādyāḥ pañcavāyavaḥ vāgādīndriyapañcakaṃ prāṇamayaḥ kośaḥ |
manomayakośaḥ
manomayaḥ kośaḥ kaḥ ?
manaśca jñānendriyapañcakaṃ militvā yo bhavati sa manomayaḥ kośaḥ |
vijñānamayakośaḥ
vijñānamayaḥ kaḥ ?
buddhijñānendriyapañcakaṃ militvā yo bhavati sa vijñānamayaḥ kośaḥ
ānandamayakośaḥ
ānandamayaḥ kaḥ ?
evameva kāraṇaśarīrabhūtāvidyāsthamalinasattvaṃ
priyādivṛttisahitaṃ sat ānandamayaḥ kośaḥ |
etatkośapañcakam |
pañcakośātīta
madīyaṃ śarīraṃ madīyāḥ prāṇāḥ madīyaṃ manaśca
madīyā buddhirmadīyaṃ ajñānamiti svenaiva jñāyate
tadyathā madīyatvena jñātaṃ kaṭakakuṇḍala gṛhādikaṃ
svasmādbhinnaṃ tathā pañcakośādikaṃ svasmādbhinnam
madīyatvena jñātamātmā na bhavati ||
ātman
ātmā tarhi kaḥ ?
saccidānandasvarūpaḥ |
satkim ?
kālatraye'pi tiṣṭhatīti sat |
citkim ?
jñānasvarūpaḥ |
ānandaḥ kaḥ ?
sukhasvarūpaḥ |
evaṃ saccidānandasvarūpaṃ svātmānaṃ vijānīyāt |
jagat
atha caturviṃśatitattvotpattiprakāraṃ vakṣyāmaḥ |
māyā
brahmāśrayā sattvarajastamoguṇātmikā māyā asti |
pañcabhūtāḥ
tataḥ ākāśaḥ sambhūtaḥ |
ākāśād vāyuḥ |
vāyostejaḥ |
tejasa āpaḥ |
abhdhayaḥ pṛthivī |
sattvaguṇaḥ
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ madhye
ākāśasya sātvikāṃśāt śrotrendriyaṃ sambhūtam |
vāyoḥ sātvikāṃśāt tvagindriyaṃ sambhūtam |
agneḥ sātvikāṃśāt cakṣurindriyaṃ sambhūtam |
jalasya sātvikāṃśāt rasanendriyaṃ sambhūtam |
pṛthivyāḥ sātvikāṃśāt ghrāṇendriyaṃ sambhūtam |
antaḥkaraṇa
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ samaṣṭisātvikāṃśāt
manobuddhyahaṅkāra cittāntaḥkaraṇāni sambhūtāni |
saṅkalpavikalpātmakaṃ manaḥ |
niścayātmikā buddhiḥ |
ahaṅkartā ahaṅkāraḥ |
cintanakartṛ cittam |
manaso devatā candramāḥ |
buddhe brahmā |
ahaṅkārasya rudraḥ |
cittasya vāsudevaḥ |
rajoguṇaḥ
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ madhye
ākāśasya rājasāṃśāt vāgindriyaṃ sambhūtam |
vāyoḥ rājasāṃśāt pāṇīndriyaṃ sambhūtam |
vanheḥ rājasāṃśāt pādendriyaṃ sambhūtam |
jalasya rājasāṃśāt upasthendriyaṃ sambhūtam |
pṛthivyā rājasāṃśāt gudendriyaṃ sambhūtam |
eteṣāṃ samaṣṭirājasāṃśāt pañcaprāṇāḥ sambhūtāḥ |
tamoguṇaḥ
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ tāmasāṃśāt
pañcīkṛtapañcatattvāni bhavanti |
pañcīkaraṇaṃ kathaṃ iti cet |
eteṣāṃ pañcamahābhūtānāṃ tāmasāṃśasvarūpam
ekamekaṃ bhūtaṃ dvidhā vibhajya ekamekamardhaṃ pṛthak
tūṣṇīṃ vyavasthāpya aparamaparamardhaṃ caturdhāṃ vibhajya
svārdhamanyeṣu ardheṣu svabhāgacatuṣṭayasaṃyojanaṃ kāryam |
tadā pañcīkaraṇaṃ bhavati |
etebhyaḥ pañcīkṛtapañcamahābhūtebhyaḥ sthūlaśarīraṃ bhavati |
evaṃ piṇḍabrahmāṇḍayoraikyaṃ sambhūtam |
jīvaḥ, īśvaraḥ ca
sthūlaśarīrābhimāni jīvanāmakaṃ brahmapratibimbaṃ bhavati |
sa eva jīvaḥ prakṛtyā svasmāt īśvaraṃ bhinnatvena jānāti |
avidyopādhiḥ san ātmā jīva ityucyate |
māyopādhiḥ san īśvara ityucyate |
evaṃ upādhibhedāt jīveśvarabhedadṛṣṭiḥ yāvatparyantaṃ tiṣṭhati
tāvatparyantaṃ janmamaraṇādirūpasaṃsāro na nivartate |
tasmātkāraṇānna jīveśvarayorbhedabuddhiḥ svīkāryā |
tat tvaṃ asi
nanu sāhaṅkārasya kiñcijjñasya jīvasya nirahaṅkārasya sarvajñasya
īśvarasya tattvamasīti mahāvākyāt kathamabhedabuddhiḥ syādubhayoḥ
viruddhadharmākrāntatvāt |
iti cenna | sthūlasūkṣmaśarīrābhimānī tvampadavācyārthaḥ |
upādhivinirmuktaṃ samādhidaśāsampannaṃ śuddhaṃ caitanyaṃ
tvampadalakṣyārthaḥ |
evaṃ sarvajñatvādiviśiṣṭa īśvaraḥ tatpadavācyārthaḥ |
upādhiśūnyaṃ śuddhacaitanyaṃ tatpadalakṣyārthaḥ |
evaṃ ca jīveśvarayo caitanyarūpeṇā'bhede bādhakābhāvaḥ |
jīvanmuktaḥ
evaṃ ca vedāntavākyaiḥ sadgurūpadeśena ca sarveṣvapi
bhūteṣu yeṣāṃ
brahmabuddhirutpannā te jīvanmuktāḥ ityarthaḥ |nanu jīvanmuktaḥ kaḥ ?
yathā deho'haṃ puruṣo'haṃ brāhmaṇo'haṃ śūdro'hamasmīti
dṛḍhaniścayastathā nāhaṃ brāhmaṇaḥ na śūdraḥ na puruṣaḥ
kintu asaṅgaḥ saccidānanda svarūpaḥ prakāśarūpaḥ sarvāntaryāmī
cidākāśarūpo'smīti dṛḍhaniścaya
rūpo'parokṣajñānavān jīvanmuktaḥ ||brahmaivāhamasmītyaparokṣajñānena nikhilakarmabandhavinirmuktaḥ
syāt |
karmāṇi
karmāṇi katividhāni santīti cet
āgāmisañcitaprārabdhabhedena trividhāni santi |
āgāmi karma
jñānotpattyanantaraṃ jñānidehakṛtaṃ puṇyapāparūpaṃ karma
yadasti tadāgāmītyabhidhīyate |
sañcita karma
sañcitaṃ karma kim ?
anantakoṭijanmanāṃ bījabhūtaṃ sat yatkarmajātaṃ pūrvārjitaṃ
tiṣṭhati tat sañcitaṃ jñeyam |
prārabdha karma
prārabdhaṃ karma kimiti cet |
idaṃ śarīramutpādya iha loke evaṃ sukhaduḥkhādipradaṃ yatkarma
tatprārabdhaṃ
bhogena naṣṭaṃ bhavati prārabdhakarmaṇāṃ bhogādeva kṣaya iti |
karma muktaḥ
sañcitaṃ karma brahmaivāhamiti niścayātmakajñānena naśyati |āgāmi karma api jñānena naśyati kiñca āgāmi karmaṇāṃ
nalinīdalagatajalavat jñānināṃ sambandho nāsti |
jñāniḥ
kiñca ye jñāninaṃ stuvanti bhajanti arcayanti tānprati
jñānikṛtaṃ āgāmi puṇyaṃ gacchati |
ye jñāninaṃ nindanti dviṣanti duḥkhapradānaṃ kurvanti tānprati
jñānikṛtaṃ sarvamāgāmi kriyamāṇaṃ yadavācyaṃ karma
pāpātmakaṃ tadgacchati |
suhṛdaḥ puṇyakṛtaṃ durhṛdaḥ pāpakṛtyaṃ gṛhṇanti |
brahmānandam
tathā cātmavitsaṃsāraṃ tīrtvā brahmānandamihaiva prāpnoti |
tarati śokamātmavit iti śruteḥ |
tanuṃ tyajatu vā kāśyāṃ śvapacasya gṛhe'tha vā |
jñānasamprāptisamaye muktā'sau vigatāśayaḥ | iti smṛteśca |iti śrīśaṅkarabhagavatpādācāryapraṇītaḥ tattvabodhaprakaraṇaṃ samāptam |