📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" 2 A dialog opens 3 Choose "Save as PDF" as printer 4 Click Save
শ্রীমদ্ভগবদ্গীতা পারাযণ - তৃতীযোঽধ্যাযঃ
Shrimadbhagavadgita Parayana - Tritiyo'dhyayah
Gita Vyasa Bengali
ওঁ শ্রী পরমাত্মনে নমঃ
অথ তৃতীযোঽধ্যাযঃ
কর্মযোগঃ
অর্জুন উবাচ
জ্যাযসী চেত্কর্মণস্তে মতা বুদ্ধির্জনার্দন ।
তত্কিং কর্মণি ঘোরে মাং নিযোজযসি কেশব ॥1॥
ব্যামিশ্রেণেব বাক্যেন বুদ্ধিং মোহযসীব মে ।
তদেকং বদ নিশ্চিত্য যেন শ্রেযোঽহমাপ্নুযাম্ ॥2॥
শ্রী ভগবানুবাচ
লোকেঽস্মিন্​দ্বিবিধা নিষ্ঠা পুরা প্রোক্তা মযাঽনঘ ।
জ্ঞানযোগেন সাঙ্খ্যানাং কর্মযোগেন যোগিনাম্ ॥3॥
ন কর্মণামনারম্ভাত্ নৈষ্কর্ম্যং পুরুষোঽশ্নুতে ।
ন চ সন্ন্যসনাদেব সিদ্ধিং সমধিগচ্ছতি ॥4॥
ন হি কশ্চিত্ক্ষণমপি জাতু তিষ্ঠত্যকর্মকৃত্ ।
কার্যতে হ্যবশঃ কর্ম সর্বঃ প্রকৃতিজৈর্গুণৈঃ ॥5॥
কর্মেন্দ্রিযাণি সংযম্য য আস্তে মনসা স্মরন্ ।
ইন্দ্রিযার্থান্বিমূঢাত্মা মিথ্যাচারঃ স উচ্যতে ॥6॥
যস্ত্বিন্দ্রিযাণি মনসা নিযম্যারভতেঽর্জুন ।
কর্মেন্দ্রিযৈঃ কর্মযোগম্ অসক্তঃ স বিশিষ্যতে ॥7॥
নিযতং কুরু কর্ম ত্বং কর্ম জ্যাযো হ্যকর্মণঃ ।
শরীরযাত্রাঽপি চ তে ন প্রসিদ্ধ্যেদকর্মণঃ ॥8॥
যজ্ঞার্থাত্কর্মণোঽন্যত্র লোকোঽযং কর্মবন্ধনঃ ।
তদর্থং কর্ম কৌন্তেয মুক্তসঙ্গঃ সমাচর ॥9॥
সহযজ্ঞাঃ প্রজাঃ সৃষ্ট্বা পুরোবাচ প্রজাপতিঃ ।
অনেন প্রসবিষ্যধ্বং এষ বোঽস্ত্বিষ্টকামধুক্ ॥10॥
দেবান্ভাবযতাঽনেন তে দেবা ভাবযন্তু বঃ ।
পরস্পরং ভাবযন্তঃ শ্রেযঃ পরমবাপ্স্যথ ॥11॥
ইষ্টান্ভোগান্হি বো দেবাঃ দাস্যন্তে যজ্ঞভাবিতাঃ ।
তৈর্দত্তানপ্রদাযৈভ্যঃ যো ভুঙ্ক্তে স্তেন এব সঃ ॥12॥
যজ্ঞশিষ্টাশিনঃ সন্তঃ মুচ্যন্তে সর্বকিল্বিষৈঃ ।
ভুঞ্জতে তে ত্বঘং পাপাঃ যে পচন্ত্যাত্মকারণাত্ ॥13॥
অন্নাদ্ভবন্তি ভূতানি পর্জন্যাদন্নসম্ভবঃ ।
যজ্ঞাদ্ভবতি পর্জন্যঃ যজ্ঞঃ কর্মসমুদ্ভবঃ ॥14॥
কর্ম ব্রহ্মোদ্ভবং বিদ্ধি ব্রহ্মাক্ষরসমুদ্ভবম্ ।
তস্মাত্সর্বগতং ব্রহ্ম নিত্যং যজ্ঞে প্রতিষ্ঠিতম্ ॥15॥
এবং প্রবর্তিতং চক্রং নানুবর্তযতীহ যঃ ।
অঘাযুরিন্দ্রিযারামঃ মোঘং পার্থ স জীবতি ॥16॥
যস্ত্বাত্মরতিরেব স্যাত্ আত্মতৃপ্তশ্চ মানবঃ ।
আত্মন্যেব চ সন্তুষ্টঃ তস্য কার্যং ন বিদ্যতে ॥17॥
নৈব তস্য কৃতেনার্থঃ নাকৃতেনেহ কশ্চন ।
ন চাস্য সর্বভূতেষু কশ্চিদর্থব্যপাশ্রযঃ ॥18॥
তস্মাদসক্তঃ সততং কার্যং কর্ম সমাচর ।
অসক্তো হ্যাচরন্কর্ম পরমাপ্নোতি পূরুষঃ ॥19॥
কর্মণৈব হি সংসিদ্ধিং আস্থিতা জনকাদযঃ ।
লোকসঙ্গ্রহমেবাপি সম্পশ্যন্কর্তুমর্হসি ॥20॥
যদ্যদাচরতি শ্রেষ্ঠঃ তত্তদেবেতরো জনঃ ।
স যত্প্রমাণং কুরুতে লোকস্তদনুবর্ততে ॥21॥
ন মে পার্থাস্তি কর্তব্যং ত্রিষু লোকেষু কিঞ্চন ।
নানবাপ্তমবাপ্তব্যং বর্ত এব চ কর্মণি ॥22॥
যদি হ্যহং ন বর্তেয জাতু কর্মণ্যতন্দ্রিতঃ ।
মম বর্ত্মানুবর্তন্তে মনুষ্যাঃ পার্থ সর্বশঃ ॥23॥
উত্সীদেযুরিমে লোকাঃ ন কুর্যাং কর্ম চেদহম্ ।
সঙ্করস্য চ কর্তা স্যাম্ উপহন্যামিমাঃ প্রজাঃ ॥24॥
সক্তাঃ কর্মণ্যবিদ্বাংসঃ যথা কুর্বন্তি ভারত ।
কুর্যাদ্বিদ্বাংস্তথাঽসক্তঃ চিকীর্ষুর্লোকসঙ্গ্রহম্ ॥25॥
ন বুদ্ধিভেদং জনযেত্ অজ্ঞানাং কর্মসঙ্গিনাম্ ।
জোষযেত্সর্বকর্মাণি বিদ্বান্যুক্তঃ সমাচরন্ ॥26॥
প্রকৃতেঃ ক্রিযমাণানি গুণৈঃ কর্মাণি সর্বশঃ ।
অহঙ্কারবিমূঢাত্মা কর্তাঽহমিতি মন্যতে ॥27॥
তত্ত্ববিত্তু মহাবাহো গুণকর্মবিভাগযোঃ ।
গুণা গুণেষু বর্তন্তে ইতি মত্বা ন সজ্জতে ॥28॥
প্রকৃতের্গুণসম্মূঢাঃ সজ্জন্তে গুণকর্মসু ।
তানকৃত্স্নবিদো মন্দান্ কৃত্স্নবিন্ন বিচালযেত্ ॥29॥
মযি সর্বাণি কর্মাণি সন্ন্যস্যাধ্যাত্মচেতসা ।
নিরাশীর্নির্মমো ভূত্বা যুধ্যস্ব বিগতজ্বরঃ ॥30॥
যে মে মতমিদং নিত্যম্ অনুতিষ্ঠন্তি মানবাঃ ।
শ্রদ্ধাবন্তোঽনসূযন্তঃ মুচ্যন্তে তেঽপি কর্মভিঃ ॥31॥
যে ত্বেতদভ্যসূযন্তঃ নানুতিষ্ঠন্তি মে মতম্ ।
সর্বজ্ঞানবিমূঢাংস্তান্ বিদ্ধি নষ্টানচেতসঃ ॥32॥
সদৃশং চেষ্টতে স্বস্যাঃ প্রকৃতের্জ্ঞানবানপি ।
প্রকৃতিং যান্তি ভূতানি নিগ্রহঃ কিং করিষ্যতি ॥33॥
ইন্দ্রিযস্যেন্দ্রিযস্যার্থে রাগদ্বেষৌ ব্যবস্থিতৌ ।
তযোর্ন বশমাগচ্ছেত্ তৌ হ্যস্য পরিপন্থিনৌ ॥34॥
শ্রেযান্স্বধর্মো বিগুণঃ পরধর্মাত্স্বনুষ্ঠিতাত্ ।
স্বধর্মে নিধনং শ্রেযঃ পরধর্মো ভযাবহঃ ॥35॥
অর্জুন উবাচ
অথ কেন প্রযুক্তোঽযং পাপং চরতি পূরুষঃ ।
অনিচ্ছন্নপি বার্ষ্ণেয বলাদিব নিযোজিতঃ ॥36॥
শ্রী ভগবানুবাচ
কাম এষ ক্রোধ এষঃ রজোগুণসমুদ্ভবঃ ।
মহাশনো মহাপাপ্মা বিদ্ধ্যেনমিহ বৈরিণম্ ॥37॥
ধূমেনাব্রিযতে বহ্নিঃ যথাঽঽদর্শো মলেন চ ।
যথোল্বেনাবৃতো গর্ভঃ তথা তেনেদমাবৃতম্ ॥38॥
আবৃতং জ্ঞানমেতেন জ্ঞানিনো নিত্যবৈরিণা ।
কামরূপেণ কৌন্তেয দুষ্পূরেণানলেন চ ॥39॥
ইন্দ্রিযাণি মনো বুদ্ধিঃ অস্যাধিষ্ঠানমুচ্যতে ।
এতৈর্বিমোহযত্যেষঃ জ্ঞানমাবৃত্য দেহিনম্ ॥40॥
তস্মাত্ত্বমিন্দ্রিযাণ্যাদৌ নিযম্য ভরতর্ষভ ।
পাপ্মানং প্রজহি হ্যেনং জ্ঞানবিজ্ঞাননাশনম্ ॥41॥
ইন্দ্রিযাণি পরাণ্যাহুঃ ইন্দ্রিযেভ্যঃ পরং মনঃ ।
মনসস্তু পরাবুদ্ধিঃ যো বুদ্ধেঃ পরতস্তু সঃ ॥42॥
এবং বুদ্ধেঃ পরং বুদ্ধ্বা সংস্তভ্যাত্মানমাত্মনা ।
জহি শত্রুং মহাবাহো কামরূপং দুরাসদম্ ॥43॥
॥ ওঁ তত্সদিতি শ্রীমদ্ভগবদ্গীতাসু উপনিষত্সু ব্রহ্মবিদ্যাযাং
যোগশাস্ত্রে শ্রীকৃষ্ণার্জুনসংবাদে কর্মযোগো নাম তৃতীযোঽধ্যাযঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
oṃ śrī paramātmane namaḥ
atha tṛtīyo'dhyāyaḥ
karmayogaḥ
arjuna uvāca
jyāyasī cetkarmaṇaste matā buddhirjanārdana |
tatkiṃ karmaṇi ghore māṃ niyojayasi keśava ||1||
vyāmiśreṇeva vākyena buddhiṃ mohayasīva me |
tadekaṃ vada niścitya yena śreyo'hamāpnuyām ||2||
śrī bhagavānuvāca
loke'smin​dvividhā niṣṭhā purā proktā mayā'nagha |
jñānayogena sāṅkhyānāṃ karmayogena yoginām ||3||
na karmaṇāmanārambhāt naiṣkarmyaṃ puruṣo'śnute |
na ca sannyasanādeva siddhiṃ samadhigacchati ||4||
na hi kaścitkṣaṇamapi jātu tiṣṭhatyakarmakṛt |
kāryate hyavaśaḥ karma sarvaḥ prakṛtijairguṇaiḥ ||5||
karmendriyāṇi saṃyamya ya āste manasā smaran |
indriyārthānvimūḍhātmā mithyācāraḥ sa ucyate ||6||
yastvindriyāṇi manasā niyamyārabhate'rjuna |
karmendriyaiḥ karmayogam asaktaḥ sa viśiṣyate ||7||
niyataṃ kuru karma tvaṃ karma jyāyo hyakarmaṇaḥ |
śarīrayātrā'pi ca te na prasiddhyedakarmaṇaḥ ||8||
yajñārthātkarmaṇo'nyatra loko'yaṃ karmabandhanaḥ |
tadarthaṃ karma kaunteya muktasaṅgaḥ samācara ||9||
sahayajñāḥ prajāḥ sṛṣṭvā purovāca prajāpatiḥ |
anena prasaviṣyadhvaṃ eṣa vo'stviṣṭakāmadhuk ||10||
devānbhāvayatā'nena te devā bhāvayantu vaḥ |
parasparaṃ bhāvayantaḥ śreyaḥ paramavāpsyatha ||11||
iṣṭānbhogānhi vo devāḥ dāsyante yajñabhāvitāḥ |
tairdattānapradāyaibhyaḥ yo bhuṅkte stena eva saḥ ||12||
yajñaśiṣṭāśinaḥ santaḥ mucyante sarvakilbiṣaiḥ |
bhuñjate te tvaghaṃ pāpāḥ ye pacantyātmakāraṇāt ||13||
annādbhavanti bhūtāni parjanyādannasambhavaḥ |
yajñādbhavati parjanyaḥ yajñaḥ karmasamudbhavaḥ ||14||
karma brahmodbhavaṃ viddhi brahmākṣarasamudbhavam |
tasmātsarvagataṃ brahma nityaṃ yajñe pratiṣṭhitam ||15||
evaṃ pravartitaṃ cakraṃ nānuvartayatīha yaḥ |
aghāyurindriyārāmaḥ moghaṃ pārtha sa jīvati ||16||
yastvātmaratireva syāt ātmatṛptaśca mānavaḥ |
ātmanyeva ca santuṣṭaḥ tasya kāryaṃ na vidyate ||17||
naiva tasya kṛtenārthaḥ nākṛteneha kaścana |
na cāsya sarvabhūteṣu kaścidarthavyapāśrayaḥ ||18||
tasmādasaktaḥ satataṃ kāryaṃ karma samācara |
asakto hyācarankarma paramāpnoti pūruṣaḥ ||19||
karmaṇaiva hi saṃsiddhiṃ āsthitā janakādayaḥ |
lokasaṅgrahamevāpi sampaśyankartumarhasi ||20||
yadyadācarati śreṣṭhaḥ tattadevetaro janaḥ |
sa yatpramāṇaṃ kurute lokastadanuvartate ||21||
na me pārthāsti kartavyaṃ triṣu lokeṣu kiñcana |
nānavāptamavāptavyaṃ varta eva ca karmaṇi ||22||
yadi hyahaṃ na varteya jātu karmaṇyatandritaḥ |
mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ ||23||
utsīdeyurime lokāḥ na kuryāṃ karma cedaham |
saṅkarasya ca kartā syām upahanyāmimāḥ prajāḥ ||24||
saktāḥ karmaṇyavidvāṃsaḥ yathā kurvanti bhārata |
kuryādvidvāṃstathā'saktaḥ cikīrṣurlokasaṅgraham ||25||
na buddhibhedaṃ janayet ajñānāṃ karmasaṅginām |
joṣayetsarvakarmāṇi vidvānyuktaḥ samācaran ||26||
prakṛteḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśaḥ |
ahaṅkāravimūḍhātmā kartā'hamiti manyate ||27||
tattvavittu mahābāho guṇakarmavibhāgayoḥ |
guṇā guṇeṣu vartante iti matvā na sajjate ||28||
prakṛterguṇasammūḍhāḥ sajjante guṇakarmasu |
tānakṛtsnavido mandān kṛtsnavinna vicālayet ||29||
mayi sarvāṇi karmāṇi sannyasyādhyātmacetasā |
nirāśīrnirmamo bhūtvā yudhyasva vigatajvaraḥ ||30||
ye me matamidaṃ nityam anutiṣṭhanti mānavāḥ |
śraddhāvanto'nasūyantaḥ mucyante te'pi karmabhiḥ ||31||
ye tvetadabhyasūyantaḥ nānutiṣṭhanti me matam |
sarvajñānavimūḍhāṃstān viddhi naṣṭānacetasaḥ ||32||
sadṛśaṃ ceṣṭate svasyāḥ prakṛterjñānavānapi |
prakṛtiṃ yānti bhūtāni nigrahaḥ kiṃ kariṣyati ||33||
indriyasyendriyasyārthe rāgadveṣau vyavasthitau |
tayorna vaśamāgacchet tau hyasya paripanthinau ||34||
śreyānsvadharmo viguṇaḥ paradharmātsvanuṣṭhitāt |
svadharme nidhanaṃ śreyaḥ paradharmo bhayāvahaḥ ||35||
arjuna uvāca
atha kena prayukto'yaṃ pāpaṃ carati pūruṣaḥ |
anicchannapi vārṣṇeya balādiva niyojitaḥ ||36||
śrī bhagavānuvāca
kāma eṣa krodha eṣaḥ rajoguṇasamudbhavaḥ |
mahāśano mahāpāpmā viddhyenamiha vairiṇam ||37||
dhūmenāvriyate vahniḥ yathā''darśo malena ca |
yatholbenāvṛto garbhaḥ tathā tenedamāvṛtam ||38||
āvṛtaṃ jñānametena jñānino nityavairiṇā |
kāmarūpeṇa kaunteya duṣpūreṇānalena ca ||39||
indriyāṇi mano buddhiḥ asyādhiṣṭhānamucyate |
etairvimohayatyeṣaḥ jñānamāvṛtya dehinam ||40||
tasmāttvamindriyāṇyādau niyamya bharatarṣabha |
pāpmānaṃ prajahi hyenaṃ jñānavijñānanāśanam ||41||
indriyāṇi parāṇyāhuḥ indriyebhyaḥ paraṃ manaḥ |
manasastu parābuddhiḥ yo buddheḥ paratastu saḥ ||42||
evaṃ buddheḥ paraṃ buddhvā saṃstabhyātmānamātmanā |
jahi śatruṃ mahābāho kāmarūpaṃ durāsadam ||43||
|| oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsu upaniṣatsu brahmavidyāyāṃ
yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde karmayogo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ ||